FORENSISCH WELZIJNSWERK
5 JUNI 2020
3BA CRIMINOLOGISCHE WETENSCHAPPEN
,Inhoudsopgave
Inleiding (Les 1) 5
De notie forensisch welzijnswerk 5
Geschiedenis als achteruitkijkspiegel 9
De criminoloog als actor in dit debat 10
Historische ontwikkeling: van private reclassering naar forensisch welzijnswerk (Les 2) 11
Historisch kader 11
Ontwikkeling private reclassering 11
Professionalisering van het sociaal werk 13
Social Casework 13
Welzijnswerk 14
Maatschappelijke ontwikkelingen 15
Staatshervorming - scharniermoment 15
Forensisch welzijnswerk 15
Inbedding in het algemeen welzijnswerk 16
Maatschappelijke ontwikkelingen 17
Evenwicht zoeken 17
Samenvattend: evolutie private reclassering 17
Verschil private reclassering VS forensisch welzijnswerk 18
Historische ontwikkeling: de overheidsreclassering (Les 3) 18
Van Ducpétiaux naar Prins 18
Jules Lejeune 19
Louis Vervaeck 20
Emile Vandervelde 20
Overheidsreclassering na WOI 21
Overheidsreclassering tijdens interbellum 21
Overheidsreclassering na WOII 21
Overheidsreclassering: boost jaren 60-70 21
Overheidsreclassering: kritische jaren 22
Overheidsreclassering na de staatshervorming 22
e
Overheidsreclassering: reorganisatie eind 20 eeuw 23
Samenvatting: overheidsreclassering 23
Overheidsreclassering 23
Organisatie: Ingebouwd forensisch welzijnswerk (Les 4) 24
Private reclassering - overheidsreclassering 24
De Psychosociale Dienst (PSD) 24
Opdrachten PSD 25
Praktijk PSD 26
Het Justitiehuis 27
Stand van zaken 2020 27
Justitiehuis: Opdrachten justitiehuis 28
Ambities en opportuniteiten 30
Uitdagingen en valkuilen 30
Ontwikkeling: Autonoom forensisch welzijnswerk (1) (Les 5) 31
Ontwikkeling autonoom FWW 31
Afstemming Federale overheid – Vlaamse gemeenschap 31
Strategisch Plan hulp- en dienstverlening aan gedetineerden 32
Strategisch Plan hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: evaluatie 2008 34
Decreet hulp- en dienstverlening 35
Strategisch plan 2015 - 2020 35
2
, Hulp- en dienstverlening: praktijk 36
Justitieel welzijnswerk (JWW) 37
Brugfunctie JWW 38
VDAB 39
Onderwijs (CBE en CVO) 39
Vorming, Sociaal en cultureel werk, sport: De Rode Antraciet 41
Hulp- en dienstverlening: discussie 41
Hulp- en dienstverlening: aandachtspunten 42
Ontwikkeling: Autonoom Forensisch Welzijnswerk (2) (Les 6) 44
Samenwerkingsakkoord slachtofferzorg 44
Slachtofferzorg 45
Centra voor slachtofferhulp 45
Samenwerkingsakkoord daders van seksueel misbruik 47
Gespecialiseerde hulpverlening aan seksueel delinquenten 48
Leerprojecten 48
Leerprojecten daders seksueel geweld 48
Dader In-zicht 49
Slachtoffer In Beeld 49
Slachtoffer In Beeld - detentie 50
Geestelijke gezondheidszorg 50
Intrafamiliaal geweld 50
Bemiddeling 51
Herstelbemiddeling 51
Overzicht ruime sector FWW 52
Evoluties en trends (Les 9) 53
Internationale trends 53
Beleid: managerialisme 53
Managerialisme 54
Managerialisme en justitieel sociaal werk 55
Beleid: what works benadering 55
What works benadering 56
Evidence based 56
Punitieve aanpak 57
RNR 58
Good lives model 59
Desistance (1) 59
Desistance (2) 61
Nationale evoluties 62
Kwaliteit van hulpverlening (1) 62
Kwaliteit van hulpverlening (2) 63
Spanningsvelden en praktijken (Les 10) 64
Evoluties 64
Actuele problemen in relatie 65
Spanning in de relatie 67
Verhouding hulp en recht 67
(Ideologische) dilemma’s/spanningsvelden 68
Controle vs. emancipatie 69
Consensus vs. dissensus 70
Individu vs. structuur 71
Politiek van depolitisering 73
Spanning in de relatie 74
Objectiviteit vs. subjectiviteit 74
Spanningsvelden 76
3
, Samenvattend 77
De criminoloog als actor in dit debat 78
Een moeilijke opdracht 78
Opdracht voor het examen 79
Controle vs. emancipatie 80
Conclusies (Les 11) 81
Meer dan humane detentie 81
Spanningsvelden 83
Overzicht teksten 84
Opdracht examen 85
Examen 85
4
,Inleiding (Les 1)
De notie forensisch welzijnswerk
De term forensisch welzijnswerk verwijst naar: “in het kader van het strafrecht”, bijvoorbeeld forensische
psychiatrie, forensische geneeskunde …
Forensische psychiatrie = risicotaxatie van een persoon, toerekeningsvatbaarheid …
Welzijnswerk verwijst naar een “welzijnsgerichte” hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding. Het is een
ruime term met het oog op mensen een betere kwaliteit van leven geven.
Forensisch welzijnswerk: term in 1980 geïntroduceerd door Panopticon, tijdschrift voor Strafrecht, Criminologie
en Forensisch Welzijnswerk:
“Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen geven tot misverstanden, dat
men ten onrechte in deze uitdrukking een oprioritische stellingname zou lezen omtrent de mogelijkheid om
middels justitiële interventie bij te dragen tot een groter individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet
ontkennen dat velen pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan het welzijn van
individuen of groepen te werken.”
ð Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en welzijn(swerk) niet evident is!
Vraag 1: is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
Hoe kijken we op criminaliteit? Welke rol neemt het strafrecht in?
§ De ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht (zie cursus Welzijn
en Criminologie)
• a) maatschappelijk klimaat
• b) verschillende perspectieven op strafrecht
a) Maatschappelijk klimaat heeft impact op de wijze waarop we naar problemen van criminaliteit en
onveiligheid kijken
• Verwijzing naar punitiever strafklimaat (cf. Garland, Wacquant, Boutelier …)
• Zero tolerance (bv. drugs in Antwerpen)
• Activering en nadruk op individuele verantwoordelijkheid
“Ze zijn hier zelf verantwoordelijk voor (= individuele verantwoordelijkheid), als ze maar hard genoeg
werken (= activering), moeten ze er toch uit kunnen geraken”.
Activering: ze moeten het verdienen, ze moeten tonen dat ze het waard zijn
• Veiligheid als dominant thema
Wegvallen van de grote instituten (bv. Kerk), patronen (bv. Opvolging van familiebedrijven).
Keuzevrijheid die momenteel veel onduidelijkheid geeft.
Als mensen bang worden, kijken ze naar de overheid om dit op te lossen: “als overheid moeten jullie
die daders, degenen die ons bedreigen, overheersen”
5
, b) Heeft ook impact op perspectieven in strafrecht
• Ontwikkelt zich door een pendelbeweging tussen elementen van het klassieke strafrecht en het sociaal
verweer
• Actueel ook aandacht voor herstelrecht als zogenaamde derde weg tussen klassieke en rehabilitatieve
benadering
• Zie als achtergrondtekst: Vander Laenen, F., Vander Beken, T. & Bouverne-De Bie, M. (2012). “Strafrecht
en welzijnswerk” in Handboek Forensisch welzijnswerk
Die pendelbeweging tussen het klassieke strafrecht en het sociaal verweer:
§ Klassieke strafrecht
• Daadgericht
• Dader is autonoom en “kiest” voor delinquentie
• Straftoemeting: gebaseerd op de ernst van het misdrijf (strafrecht is een soort van preventie => als
je dit fout doet, krijg je deze straf. Voorbeeld: te hard rijden = zoveel euro boete)
• Niet geïndividualiseerde ‘gelijke’ behandeling, gericht op afschrikking gezien de kosten hoger zijn
dan de baten (het doet er niet toe wie feiten pleegt, iedereen is gelijk voor de wet)
• Geen ruimte voor welzijnswerk
§ Sociaal verweer (sociaal verweer = de maatschappij beschermen => sociaal = maatschappij, verweer =
beschermen)
• Dadergericht
• Dader is gedetermineerd, hetzij door “nature” (cf. Lombroso) of “nurture” (cf. Lacassagne) of
beiden (mensen zijn door andere factoren bepaald. Deze factoren maken dat zij overgaan tot een
bepaald gedrag. nature = bepaald door erfelijkheid, nurture = bepaald door de maatschappij, de
opvoeding)
• Straftoemeting is gericht op behandeling van het achterliggend probleem
• Individualisering: resocialisering dus
• Openheid voor welzijnswerk (vanuit welke opvatting?)
• Hoe kunnen we zorgen dat deze mensen geen gevaar meer zijn voor onze maatschappij? Er wordt
per situatie bekeken hoe we hier best mee omgaan.
• De straf dient om te gaan bepalen hoe we deze mensen uit deze maatschappij halen. Hoe lang?
Hoe moeten we ze behandelen zodat ze nadien terug in onze maatschappij passen?
Vraag 2: Als er ruimte is voor welzijnswerk, welke opvatting over welzijnswerk wordt er dan gehanteerd? Wat
willen ze eigenlijk dat het welzijnswerk zal doen?
• a) individueel of ook structureel maatschappelijk?
• b) consensus- of dissensusperspectief?
a) Individueel en/of structureel maatschappelijk?
§ Welzijnswerk kan problemen benoemen en benaderen vanuit individueel dan wel ook structureel
maatschappelijk perspectief
6
5 JUNI 2020
3BA CRIMINOLOGISCHE WETENSCHAPPEN
,Inhoudsopgave
Inleiding (Les 1) 5
De notie forensisch welzijnswerk 5
Geschiedenis als achteruitkijkspiegel 9
De criminoloog als actor in dit debat 10
Historische ontwikkeling: van private reclassering naar forensisch welzijnswerk (Les 2) 11
Historisch kader 11
Ontwikkeling private reclassering 11
Professionalisering van het sociaal werk 13
Social Casework 13
Welzijnswerk 14
Maatschappelijke ontwikkelingen 15
Staatshervorming - scharniermoment 15
Forensisch welzijnswerk 15
Inbedding in het algemeen welzijnswerk 16
Maatschappelijke ontwikkelingen 17
Evenwicht zoeken 17
Samenvattend: evolutie private reclassering 17
Verschil private reclassering VS forensisch welzijnswerk 18
Historische ontwikkeling: de overheidsreclassering (Les 3) 18
Van Ducpétiaux naar Prins 18
Jules Lejeune 19
Louis Vervaeck 20
Emile Vandervelde 20
Overheidsreclassering na WOI 21
Overheidsreclassering tijdens interbellum 21
Overheidsreclassering na WOII 21
Overheidsreclassering: boost jaren 60-70 21
Overheidsreclassering: kritische jaren 22
Overheidsreclassering na de staatshervorming 22
e
Overheidsreclassering: reorganisatie eind 20 eeuw 23
Samenvatting: overheidsreclassering 23
Overheidsreclassering 23
Organisatie: Ingebouwd forensisch welzijnswerk (Les 4) 24
Private reclassering - overheidsreclassering 24
De Psychosociale Dienst (PSD) 24
Opdrachten PSD 25
Praktijk PSD 26
Het Justitiehuis 27
Stand van zaken 2020 27
Justitiehuis: Opdrachten justitiehuis 28
Ambities en opportuniteiten 30
Uitdagingen en valkuilen 30
Ontwikkeling: Autonoom forensisch welzijnswerk (1) (Les 5) 31
Ontwikkeling autonoom FWW 31
Afstemming Federale overheid – Vlaamse gemeenschap 31
Strategisch Plan hulp- en dienstverlening aan gedetineerden 32
Strategisch Plan hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: evaluatie 2008 34
Decreet hulp- en dienstverlening 35
Strategisch plan 2015 - 2020 35
2
, Hulp- en dienstverlening: praktijk 36
Justitieel welzijnswerk (JWW) 37
Brugfunctie JWW 38
VDAB 39
Onderwijs (CBE en CVO) 39
Vorming, Sociaal en cultureel werk, sport: De Rode Antraciet 41
Hulp- en dienstverlening: discussie 41
Hulp- en dienstverlening: aandachtspunten 42
Ontwikkeling: Autonoom Forensisch Welzijnswerk (2) (Les 6) 44
Samenwerkingsakkoord slachtofferzorg 44
Slachtofferzorg 45
Centra voor slachtofferhulp 45
Samenwerkingsakkoord daders van seksueel misbruik 47
Gespecialiseerde hulpverlening aan seksueel delinquenten 48
Leerprojecten 48
Leerprojecten daders seksueel geweld 48
Dader In-zicht 49
Slachtoffer In Beeld 49
Slachtoffer In Beeld - detentie 50
Geestelijke gezondheidszorg 50
Intrafamiliaal geweld 50
Bemiddeling 51
Herstelbemiddeling 51
Overzicht ruime sector FWW 52
Evoluties en trends (Les 9) 53
Internationale trends 53
Beleid: managerialisme 53
Managerialisme 54
Managerialisme en justitieel sociaal werk 55
Beleid: what works benadering 55
What works benadering 56
Evidence based 56
Punitieve aanpak 57
RNR 58
Good lives model 59
Desistance (1) 59
Desistance (2) 61
Nationale evoluties 62
Kwaliteit van hulpverlening (1) 62
Kwaliteit van hulpverlening (2) 63
Spanningsvelden en praktijken (Les 10) 64
Evoluties 64
Actuele problemen in relatie 65
Spanning in de relatie 67
Verhouding hulp en recht 67
(Ideologische) dilemma’s/spanningsvelden 68
Controle vs. emancipatie 69
Consensus vs. dissensus 70
Individu vs. structuur 71
Politiek van depolitisering 73
Spanning in de relatie 74
Objectiviteit vs. subjectiviteit 74
Spanningsvelden 76
3
, Samenvattend 77
De criminoloog als actor in dit debat 78
Een moeilijke opdracht 78
Opdracht voor het examen 79
Controle vs. emancipatie 80
Conclusies (Les 11) 81
Meer dan humane detentie 81
Spanningsvelden 83
Overzicht teksten 84
Opdracht examen 85
Examen 85
4
,Inleiding (Les 1)
De notie forensisch welzijnswerk
De term forensisch welzijnswerk verwijst naar: “in het kader van het strafrecht”, bijvoorbeeld forensische
psychiatrie, forensische geneeskunde …
Forensische psychiatrie = risicotaxatie van een persoon, toerekeningsvatbaarheid …
Welzijnswerk verwijst naar een “welzijnsgerichte” hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding. Het is een
ruime term met het oog op mensen een betere kwaliteit van leven geven.
Forensisch welzijnswerk: term in 1980 geïntroduceerd door Panopticon, tijdschrift voor Strafrecht, Criminologie
en Forensisch Welzijnswerk:
“Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen geven tot misverstanden, dat
men ten onrechte in deze uitdrukking een oprioritische stellingname zou lezen omtrent de mogelijkheid om
middels justitiële interventie bij te dragen tot een groter individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet
ontkennen dat velen pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan het welzijn van
individuen of groepen te werken.”
ð Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en welzijn(swerk) niet evident is!
Vraag 1: is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
Hoe kijken we op criminaliteit? Welke rol neemt het strafrecht in?
§ De ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht (zie cursus Welzijn
en Criminologie)
• a) maatschappelijk klimaat
• b) verschillende perspectieven op strafrecht
a) Maatschappelijk klimaat heeft impact op de wijze waarop we naar problemen van criminaliteit en
onveiligheid kijken
• Verwijzing naar punitiever strafklimaat (cf. Garland, Wacquant, Boutelier …)
• Zero tolerance (bv. drugs in Antwerpen)
• Activering en nadruk op individuele verantwoordelijkheid
“Ze zijn hier zelf verantwoordelijk voor (= individuele verantwoordelijkheid), als ze maar hard genoeg
werken (= activering), moeten ze er toch uit kunnen geraken”.
Activering: ze moeten het verdienen, ze moeten tonen dat ze het waard zijn
• Veiligheid als dominant thema
Wegvallen van de grote instituten (bv. Kerk), patronen (bv. Opvolging van familiebedrijven).
Keuzevrijheid die momenteel veel onduidelijkheid geeft.
Als mensen bang worden, kijken ze naar de overheid om dit op te lossen: “als overheid moeten jullie
die daders, degenen die ons bedreigen, overheersen”
5
, b) Heeft ook impact op perspectieven in strafrecht
• Ontwikkelt zich door een pendelbeweging tussen elementen van het klassieke strafrecht en het sociaal
verweer
• Actueel ook aandacht voor herstelrecht als zogenaamde derde weg tussen klassieke en rehabilitatieve
benadering
• Zie als achtergrondtekst: Vander Laenen, F., Vander Beken, T. & Bouverne-De Bie, M. (2012). “Strafrecht
en welzijnswerk” in Handboek Forensisch welzijnswerk
Die pendelbeweging tussen het klassieke strafrecht en het sociaal verweer:
§ Klassieke strafrecht
• Daadgericht
• Dader is autonoom en “kiest” voor delinquentie
• Straftoemeting: gebaseerd op de ernst van het misdrijf (strafrecht is een soort van preventie => als
je dit fout doet, krijg je deze straf. Voorbeeld: te hard rijden = zoveel euro boete)
• Niet geïndividualiseerde ‘gelijke’ behandeling, gericht op afschrikking gezien de kosten hoger zijn
dan de baten (het doet er niet toe wie feiten pleegt, iedereen is gelijk voor de wet)
• Geen ruimte voor welzijnswerk
§ Sociaal verweer (sociaal verweer = de maatschappij beschermen => sociaal = maatschappij, verweer =
beschermen)
• Dadergericht
• Dader is gedetermineerd, hetzij door “nature” (cf. Lombroso) of “nurture” (cf. Lacassagne) of
beiden (mensen zijn door andere factoren bepaald. Deze factoren maken dat zij overgaan tot een
bepaald gedrag. nature = bepaald door erfelijkheid, nurture = bepaald door de maatschappij, de
opvoeding)
• Straftoemeting is gericht op behandeling van het achterliggend probleem
• Individualisering: resocialisering dus
• Openheid voor welzijnswerk (vanuit welke opvatting?)
• Hoe kunnen we zorgen dat deze mensen geen gevaar meer zijn voor onze maatschappij? Er wordt
per situatie bekeken hoe we hier best mee omgaan.
• De straf dient om te gaan bepalen hoe we deze mensen uit deze maatschappij halen. Hoe lang?
Hoe moeten we ze behandelen zodat ze nadien terug in onze maatschappij passen?
Vraag 2: Als er ruimte is voor welzijnswerk, welke opvatting over welzijnswerk wordt er dan gehanteerd? Wat
willen ze eigenlijk dat het welzijnswerk zal doen?
• a) individueel of ook structureel maatschappelijk?
• b) consensus- of dissensusperspectief?
a) Individueel en/of structureel maatschappelijk?
§ Welzijnswerk kan problemen benoemen en benaderen vanuit individueel dan wel ook structureel
maatschappelijk perspectief
6
