INLEIDING TOT DE
CHRISTELIJKE CULTUUR
,Inhoudsopgave
1 De oorsprong van het christendom ...................................................................................................................................3
1.1 Joodse achtergrond............................................................................................................................................................. 3
1.2 Jodendom in de eerste eeuw .............................................................................................................................................. 3
1.3 Eerste christenen ................................................................................................................................................................ 4
1.4 Eerste christelijke teksten: brieven van Paulus................................................................................................................... 4
1.5 Evangelies ........................................................................................................................................................................... 5
1.5.1 Evangelies – heel korte samenvatting......................................................................................................................... 5
1.6 Leiderschap bij de vroege christenen ................................................................................................................................. 7
1.7 Apocriefen van het Nieuwe Testament .............................................................................................................................. 7
2 Patristiek – vroege middeleeuwen ...................................................................................................................................8
2.1 Christologische twistpunten: Docetisme ............................................................................................................................ 8
2.2 Christologische twistpunten: Arianisme ............................................................................................................................. 9
2.3 Geloofsbelijdenissen ........................................................................................................................................................... 9
2.3.1 Geloofsbelijdenis van Nicea ...................................................................................................................................... 10
2.4 Hiëronymus van Stridon.................................................................................................................................................... 11
2.5 Augustinus van Hippo ....................................................................................................................................................... 11
2.6 Kunst: De Catacomben...................................................................................................................................................... 12
2.7 Kunst Ravenna .................................................................................................................................................................. 12
2.8 De kerk na de val van het Romeinse rijk ........................................................................................................................... 13
2.9 De Merovingen ................................................................................................................................................................. 13
2.10 Clovis ............................................................................................................................................................................. 14
2.11 Evangelisatie in de vroege middeleeuwen.................................................................................................................... 14
2.11.1 Regel van Benedictus ................................................................................................................................................ 16
2.12 Karel de Grote (742-814) .............................................................................................................................................. 17
2.12.1 De Karolingische Renaissance ................................................................................................................................... 17
2.13 Alcuïnus van York (c. 735-804) ...................................................................................................................................... 18
2.13.1 Alcuïnus – Bekering mag niet opgelegd worden ....................................................................................................... 18
3 Nieuwe kloosterordes – Devotie in de volle en late middeleeuwen.................................................................................. 19
3.1 Nieuwe kloosterorden ...................................................................................................................................................... 19
3.1.1 Cisterciënzers ............................................................................................................................................................ 20
3.2 Bernadrus van Clairvaux ................................................................................................................................................... 20
3.3 De bedelorden: Dominicanen ........................................................................................................................................... 21
3.4 De bedelorden: Franciscanen ........................................................................................................................................... 21
3.5 Devotioneel Leven ............................................................................................................................................................ 22
3.5.1 Sacramenten ............................................................................................................................................................. 22
3.5.2 Werken van barmhartigheid ..................................................................................................................................... 23
3.5.3 De passie van Christus ............................................................................................................................................... 23
3.5.4 Mariadevotie ............................................................................................................................................................. 24
3.5.5 Heiligen ..................................................................................................................................................................... 25
3.5.6 Bedevaart .................................................................................................................................................................. 26
4 Gastcollege Guido Marnef – protestantse Reformatiebeweging in de 16de eeuw: Antwerpen .......................................... 27
5 Gastcollege: De middeleeuwse joodse gemeenschappen in Europa: historische achtergrond en stedelijke inbedding ...... 34
1
,6 Studienotities: De geuren van de kathedraal – Wendy Wauters .................................................................................... 36
7 Margaretha Porete en haar Spiegel der eenvoudige zielen ............................................................................................. 38
8 Zeventiende-achttiende eeuw ........................................................................................................................................ 39
8.1 I. Godsdienst van het hart in de 17de en 18de eeuw ....................................................................................................... 39
8.2 Wereldgodsdienst: zending en missie .............................................................................................................................. 40
8.2.1 Katholieke missies ..................................................................................................................................................... 40
8.2.2 Protestante missies ................................................................................................................................................... 40
8.2.3 Puriteinen en de roman ............................................................................................................................................. 41
8.3 Kerk en Verlichting ............................................................................................................................................................ 41
8.3.1 De Verlichting (Aufklärung) ....................................................................................................................................... 41
8.3.2 "Christelijke Verlichting" ........................................................................................................................................... 41
8.3.3 Katholieke Verlichting ............................................................................................................................................... 42
8.3.4 Heiligenverering en mirakels ..................................................................................................................................... 42
8.3.5 Magie ........................................................................................................................................................................ 42
9 Achttiende – Negentiende Eeuw..................................................................................................................................... 43
9.1 Revolutie ........................................................................................................................................................................... 43
9.2 Restauratie ........................................................................................................................................................................ 44
9.3 Romantiek & Réveil ........................................................................................................................................................... 44
9.4 Moderne vrijheden en liberalisme .................................................................................................................................... 45
9.5 Sociale kwestie .................................................................................................................................................................. 46
9.6 Missies en slavernij ........................................................................................................................................................... 46
9.7 Wetenschap en modernisme ............................................................................................................................................ 47
10 19de en 20ste eeuw....................................................................................................................................................... 48
10.1 Inleidende casus: Bedevaart Oostakker (1875) ............................................................................................................ 48
10.2 Culture Wars ................................................................................................................................................................. 48
10.3 Religie en Kerk in de Eerste Wereldoorlog.................................................................................................................... 49
10.4 Verzuiling & Mobilisatie ................................................................................................................................................ 50
11 Inleiding tot de Christelijke Cultuur – Twintigste Eeuw ................................................................................................ 51
11.1 Algemene Trends .......................................................................................................................................................... 52
11.2 Nieuwe Priesters en Predikanten.................................................................................................................................. 52
11.3 Oecumenische Beweging .............................................................................................................................................. 52
11.4 Het Tweede Vaticaans Concilie (VCII, 1962–1965) ....................................................................................................... 53
11.5 IV. Liturgische Beweging ............................................................................................................................................... 54
11.6 Huwelijksmoraal............................................................................................................................................................ 54
11.7 Populaire Cultuur .......................................................................................................................................................... 55
11.8 Expo 58 – Brussel (Civitas Dei) ...................................................................................................................................... 56
2
, Inleiding tot de christelijke cultuur
1 De oorsprong van het christendom
1.1 Joodse achtergrond
Alexander de Grote en de hellenisering
• 356 v.Chr.: geboorte van Alexander de Grote
• Ca. 334–323 v.Chr.: verovering van de mediterrane wereld
• Gevolg: het hele gebied helleniseert (= vergriekst)
De verspreiding van de joden in de Griekse wereld
• Joden verspreidden zich over deze 'Griekse' wereld
• Hellenistische joden:
- Spraken Grieks (en later geen Hebreeuws meer)
- Hadden Griekse namen
- Bouwden synagogen in Griekse tempelstijl
De Septuaginta
• Vanaf de 3de eeuw v.Chr. werd de Hebreeuwse Bijbel vertaald naar het Grieks
• Volgens de overlevering vertaald in Alexandrië
• Naam: Septuaginta (= zeventig), genoemd naar de 70 vertalers die eraan zouden hebben gewerkt
• De Septuaginta telde meer boeken dan de Hebreeuwse Bijbel
- Voorbeeld: 2de en 3de boek Makkabeeën
De relatie tussen de bijbelse teksten
• Schematisch overzicht:
Hebreeuwse Bijbel → Septuaginta → Oude Testament
• Voor katholieken en orthodoxen behoren ook de deuterocanonieke boeken tot het Oude Testament:
- Voorbeelden: Tobit, Judith, Wijsheid van Salomo
• Protestanten aanvaarden deze boeken niet als canoniek (zij volgen de Hebreeuwse Bijbel)
1.2 Jodendom in de eerste eeuw
Romeinse overheersing van Judea
• 63 v.Chr.: Romeinen veroveren Judea
• Onder vazal Herodes de Grote (ca. 72 v.Chr. – ca. 4 v.Chr.):
- De tempel wordt enorm uitgebreid
De vier grote joodse fracties
Fractie Kenmerken
Sadduceeën Gehelleniseerde leden van de priesterstand; werkten samen met de Romeinse overheid
Farizeeën Geweldloos verzet tegen de Romeinen; versterking van joodse cultuur en identiteit via studie en toepassing
van de wet
Zeloten Gewelddadig verzet tegen de Romeinse overheersers
Essenen Leefden in afzondering rond de Dode Zee (bv. Qumran); focus op schriftstudie, ascese en boetedoening
De joodse opstand en haar gevolgen
• 66–74 n.Chr.: Joodse opstand tegen de Romeinen
• De Romeinen verwoesten de Tempel in Jeruzalem
• Gevolg: een existentiële crisis voor de joodse bevolking
- De tempel was het religieuze en culturele middelpunt van het jodendom
- Deze verwoesting dwong zowel joden als vroege christenen tot een herdefiniëring van hun identiteit en geloof
3
CHRISTELIJKE CULTUUR
,Inhoudsopgave
1 De oorsprong van het christendom ...................................................................................................................................3
1.1 Joodse achtergrond............................................................................................................................................................. 3
1.2 Jodendom in de eerste eeuw .............................................................................................................................................. 3
1.3 Eerste christenen ................................................................................................................................................................ 4
1.4 Eerste christelijke teksten: brieven van Paulus................................................................................................................... 4
1.5 Evangelies ........................................................................................................................................................................... 5
1.5.1 Evangelies – heel korte samenvatting......................................................................................................................... 5
1.6 Leiderschap bij de vroege christenen ................................................................................................................................. 7
1.7 Apocriefen van het Nieuwe Testament .............................................................................................................................. 7
2 Patristiek – vroege middeleeuwen ...................................................................................................................................8
2.1 Christologische twistpunten: Docetisme ............................................................................................................................ 8
2.2 Christologische twistpunten: Arianisme ............................................................................................................................. 9
2.3 Geloofsbelijdenissen ........................................................................................................................................................... 9
2.3.1 Geloofsbelijdenis van Nicea ...................................................................................................................................... 10
2.4 Hiëronymus van Stridon.................................................................................................................................................... 11
2.5 Augustinus van Hippo ....................................................................................................................................................... 11
2.6 Kunst: De Catacomben...................................................................................................................................................... 12
2.7 Kunst Ravenna .................................................................................................................................................................. 12
2.8 De kerk na de val van het Romeinse rijk ........................................................................................................................... 13
2.9 De Merovingen ................................................................................................................................................................. 13
2.10 Clovis ............................................................................................................................................................................. 14
2.11 Evangelisatie in de vroege middeleeuwen.................................................................................................................... 14
2.11.1 Regel van Benedictus ................................................................................................................................................ 16
2.12 Karel de Grote (742-814) .............................................................................................................................................. 17
2.12.1 De Karolingische Renaissance ................................................................................................................................... 17
2.13 Alcuïnus van York (c. 735-804) ...................................................................................................................................... 18
2.13.1 Alcuïnus – Bekering mag niet opgelegd worden ....................................................................................................... 18
3 Nieuwe kloosterordes – Devotie in de volle en late middeleeuwen.................................................................................. 19
3.1 Nieuwe kloosterorden ...................................................................................................................................................... 19
3.1.1 Cisterciënzers ............................................................................................................................................................ 20
3.2 Bernadrus van Clairvaux ................................................................................................................................................... 20
3.3 De bedelorden: Dominicanen ........................................................................................................................................... 21
3.4 De bedelorden: Franciscanen ........................................................................................................................................... 21
3.5 Devotioneel Leven ............................................................................................................................................................ 22
3.5.1 Sacramenten ............................................................................................................................................................. 22
3.5.2 Werken van barmhartigheid ..................................................................................................................................... 23
3.5.3 De passie van Christus ............................................................................................................................................... 23
3.5.4 Mariadevotie ............................................................................................................................................................. 24
3.5.5 Heiligen ..................................................................................................................................................................... 25
3.5.6 Bedevaart .................................................................................................................................................................. 26
4 Gastcollege Guido Marnef – protestantse Reformatiebeweging in de 16de eeuw: Antwerpen .......................................... 27
5 Gastcollege: De middeleeuwse joodse gemeenschappen in Europa: historische achtergrond en stedelijke inbedding ...... 34
1
,6 Studienotities: De geuren van de kathedraal – Wendy Wauters .................................................................................... 36
7 Margaretha Porete en haar Spiegel der eenvoudige zielen ............................................................................................. 38
8 Zeventiende-achttiende eeuw ........................................................................................................................................ 39
8.1 I. Godsdienst van het hart in de 17de en 18de eeuw ....................................................................................................... 39
8.2 Wereldgodsdienst: zending en missie .............................................................................................................................. 40
8.2.1 Katholieke missies ..................................................................................................................................................... 40
8.2.2 Protestante missies ................................................................................................................................................... 40
8.2.3 Puriteinen en de roman ............................................................................................................................................. 41
8.3 Kerk en Verlichting ............................................................................................................................................................ 41
8.3.1 De Verlichting (Aufklärung) ....................................................................................................................................... 41
8.3.2 "Christelijke Verlichting" ........................................................................................................................................... 41
8.3.3 Katholieke Verlichting ............................................................................................................................................... 42
8.3.4 Heiligenverering en mirakels ..................................................................................................................................... 42
8.3.5 Magie ........................................................................................................................................................................ 42
9 Achttiende – Negentiende Eeuw..................................................................................................................................... 43
9.1 Revolutie ........................................................................................................................................................................... 43
9.2 Restauratie ........................................................................................................................................................................ 44
9.3 Romantiek & Réveil ........................................................................................................................................................... 44
9.4 Moderne vrijheden en liberalisme .................................................................................................................................... 45
9.5 Sociale kwestie .................................................................................................................................................................. 46
9.6 Missies en slavernij ........................................................................................................................................................... 46
9.7 Wetenschap en modernisme ............................................................................................................................................ 47
10 19de en 20ste eeuw....................................................................................................................................................... 48
10.1 Inleidende casus: Bedevaart Oostakker (1875) ............................................................................................................ 48
10.2 Culture Wars ................................................................................................................................................................. 48
10.3 Religie en Kerk in de Eerste Wereldoorlog.................................................................................................................... 49
10.4 Verzuiling & Mobilisatie ................................................................................................................................................ 50
11 Inleiding tot de Christelijke Cultuur – Twintigste Eeuw ................................................................................................ 51
11.1 Algemene Trends .......................................................................................................................................................... 52
11.2 Nieuwe Priesters en Predikanten.................................................................................................................................. 52
11.3 Oecumenische Beweging .............................................................................................................................................. 52
11.4 Het Tweede Vaticaans Concilie (VCII, 1962–1965) ....................................................................................................... 53
11.5 IV. Liturgische Beweging ............................................................................................................................................... 54
11.6 Huwelijksmoraal............................................................................................................................................................ 54
11.7 Populaire Cultuur .......................................................................................................................................................... 55
11.8 Expo 58 – Brussel (Civitas Dei) ...................................................................................................................................... 56
2
, Inleiding tot de christelijke cultuur
1 De oorsprong van het christendom
1.1 Joodse achtergrond
Alexander de Grote en de hellenisering
• 356 v.Chr.: geboorte van Alexander de Grote
• Ca. 334–323 v.Chr.: verovering van de mediterrane wereld
• Gevolg: het hele gebied helleniseert (= vergriekst)
De verspreiding van de joden in de Griekse wereld
• Joden verspreidden zich over deze 'Griekse' wereld
• Hellenistische joden:
- Spraken Grieks (en later geen Hebreeuws meer)
- Hadden Griekse namen
- Bouwden synagogen in Griekse tempelstijl
De Septuaginta
• Vanaf de 3de eeuw v.Chr. werd de Hebreeuwse Bijbel vertaald naar het Grieks
• Volgens de overlevering vertaald in Alexandrië
• Naam: Septuaginta (= zeventig), genoemd naar de 70 vertalers die eraan zouden hebben gewerkt
• De Septuaginta telde meer boeken dan de Hebreeuwse Bijbel
- Voorbeeld: 2de en 3de boek Makkabeeën
De relatie tussen de bijbelse teksten
• Schematisch overzicht:
Hebreeuwse Bijbel → Septuaginta → Oude Testament
• Voor katholieken en orthodoxen behoren ook de deuterocanonieke boeken tot het Oude Testament:
- Voorbeelden: Tobit, Judith, Wijsheid van Salomo
• Protestanten aanvaarden deze boeken niet als canoniek (zij volgen de Hebreeuwse Bijbel)
1.2 Jodendom in de eerste eeuw
Romeinse overheersing van Judea
• 63 v.Chr.: Romeinen veroveren Judea
• Onder vazal Herodes de Grote (ca. 72 v.Chr. – ca. 4 v.Chr.):
- De tempel wordt enorm uitgebreid
De vier grote joodse fracties
Fractie Kenmerken
Sadduceeën Gehelleniseerde leden van de priesterstand; werkten samen met de Romeinse overheid
Farizeeën Geweldloos verzet tegen de Romeinen; versterking van joodse cultuur en identiteit via studie en toepassing
van de wet
Zeloten Gewelddadig verzet tegen de Romeinse overheersers
Essenen Leefden in afzondering rond de Dode Zee (bv. Qumran); focus op schriftstudie, ascese en boetedoening
De joodse opstand en haar gevolgen
• 66–74 n.Chr.: Joodse opstand tegen de Romeinen
• De Romeinen verwoesten de Tempel in Jeruzalem
• Gevolg: een existentiële crisis voor de joodse bevolking
- De tempel was het religieuze en culturele middelpunt van het jodendom
- Deze verwoesting dwong zowel joden als vroege christenen tot een herdefiniëring van hun identiteit en geloof
3
