Samenvatting Ontwikkelingspsychologie & Pedagogiek
1. Inleiding
De wetenschappelijke opvoedkunde, de pedagogiek, ontwikkelt zich als autonome wetenschap
met eigen onderzoeksmethoden en begrippen.
→ 3 hoofdlijnen:
• Positief: kind is van nature goed → natuur volgen (Rousseau, Montessori).
• Negatief: kind is van nature slecht → opvoeding moet corrigeren (Spencer).
• Neutraal: kind is een leeg blad → opvoeding bepaalt alles (Locke, Watson).
1.1.3. opvoeden
1.1.3.1. definitie
Opvoeding wordt door Malschaert en Traas (2003) gedefinieerd als:
“Een bepaalde vorm van omgang tussen volwassenen en jeugdigen die erop gericht is steun
en richting te geven aan het proces van volwassenwording.”
• Alleen volwassenen kunnen kinderen en jongeren opvoeden. Zelfs als rollen tijdelijk
worden omgedraaid, is er dan geen sprake van opvoeding.
• Opvoeden vrijblijvend: geven van steun en richting mag niet ontbreken.
!! Opvoeden is niet vanzelfsprekend.
Wie voedt op?
• Primaire opvoeders: ouders, pleeg- of adoptiefouders.
• Secundaire opvoeders: leerkrachten, jeugdleiders, onthaalmoeders.
• Indirecte invloed: media, kinderboeken, televisie.
1.1.3.2. Het transsactioneel opvoedingsproces
,Huidige visie:Opvoeding is een dynamisch,
complementair en circulair proces. Het is geen
eenrichtingsverkeer van ouder naar kind; beide beïnvloeden
elkaar voortdurend.
→ Dynamisch proces want onderhevig aan en beïnvloed
door 3 partijen:
• Kind: temperament, capaciteiten, lichamelijke
eigenschappen, gedragsstijl, ontwikkelingstempo.
• Opvoeder(s): kennis, vaardigheden, opvoedingsstijl, eigen opvoedingsgeschiedenis.
• Omgeving / context: gezinssamenstelling, buurt, kinderopvang, speelmogelijkheden,
sociale steun, cultuur, land.
→ vb. Bij complexe problemen wordt een netwerk van school, CLB, OCMW, jeugdbrigade en
gezinsconsulent samengebracht (“ronde tafel”) om samen een actieplan op te stellen.
1.1.3.3. vier kenmerken van opvoeden
• Opvoeding is opzettelijk of intentioneel.
o Er is een doel of ideaal, ook als dat minder actief of bewust is.
o Zelfs wie kinderen “vrij laat opgroeien” heeft de intentie dat ze zelfstandig en
onafhankelijk worden.
• Opvoeding is universeel.
o Opvoeding komt in alle culturen voor.
o Culturen verschillen in normen en waarden, maar elk kind is aangewezen op
opvoeding.
• Opvoeding is gebaseerd op verantwoordelijkheidszin van de opvoeder.
• Opvoeding is waardegeladen.
o Opvoeders hebben de intentie het kind op te voeden tot een volwassene met
bepaalde waarden en normen. Opvoeding is nooit neutraal.
1.1.4. De visie van Peter Adriaenssens
Opvoeding volgens Peter Adriaenssens
• een groeiproces met het gezin als kern
• belangrijk: goede samenhang tussen regels en vrijheid, affectie en kordaatheid — de
“warme duidelijkheid”
• evenwicht tussen gezag en dialoog
• Ouders en kinderen moeten naar elkaar luisteren.
Gezag vs. Inspraak
• Gezag: iemand heeft iets te zeggen over een ander, maar dit wordt door de ander
aanvaard.
• Inspraak = kinderen krijgen de gelegenheid om hun mening of wensen te uiten, maar niet
om noodzakelijk mee te beslissen.
,Macht ≠ Gezag
• Macht: geen instemming van de ander
• Gezag: wordt aanvaard door de ander
o Gezag kan aanvaard worden zonder dat het actief wordt uitgeoefend
o bv. Een persoon kan vanzelf gezag uitstralen door zijn gedrag of kennis, zonder
dat hij probeert anderen te beïnvloeden.
Vertrouwen bij gezag
• Opvoeder vertrouwt erop dat:
o Zijn keuzes juist zijn.
o Het kind in staat is deze te volgen.
o Het kind het eens zou zijn, als het de situatie vanuit zijn ogen zag.
• Kind vertrouwt erop dat:
o De opvoeder het goed met hem voorheeft.
• Dit vertrouwen zorgt voor veiligheid en ontwikkeling.
Bij jonge kinderen is dat blind vertrouwen, bij oudere kinderen groeit dit naar wederzijds begrip
en respect.
→ Doel van opvoeding volgens Peter Adriaenssens:
Kinderen moeten waarden en vaardigheden leren om
• Hechte en duurzame relaties op te bouwen.
• Sociaal gedrag te ontwikkelen zonder zichzelf of anderen te schaden.
• Te kunnen deelnemen aan het arbeidsproces (studie, beroep, werk).
• Waarden en vaardigheden door te geven aan hun eigen kinderen.
→ zes belangrijke opvoedingsvragen volgens Peter Adriaenssens:
de ‘kapstok’ van opvoeding:
• Wat zijn de gedragsregels in het gezin?
• Voor welk opvoedingsmodel wordt gekozen?
• Is er eensgezindheid tussen de ouders?
• Wordt de creativiteit en taakverdeling in het gezin benut?
• Krijgt iedereen rechtvaardige kansen?
• Kan het gezin rekenen op steun en sympathie?
1.1.4.1. Wat zijn de gedragsregels in het gezin?
Volgens Peter Adriaenssens:
• Regels zijn essentieel in elk gezin. Ouders moeten ook durven “nee” zeggen – zo leren
kinderen omgaan met teleurstellingen.
• Regels geven ruimte doordat ze veiligheid bieden.
• De invulling van regels is gezinsafhankelijk.
Regels blijven niet altijd goed: ze moeten aangepast worden aan
, • de leeftijd van het kind,
• de capaciteiten van het kind.
Naarmate kinderen ouder worden:
• Oudercontrole neemt af,
• Zelfstandigheid neemt toe.
→ In de puberteit kruisen controle en zelfstandigheid elkaar.
!! Na 18 jaar blijft ouderlijke zorg en bezorgdheid bestaan.
Valkuil 1: ouders die alles onder controle houden
• weinig ruimte voor fantasie
• Zelfstandigheid van het kind wordt verwaarloosd.
• Kind neemt moeilijk initiatief en vraagt steeds hulp.
• Kind leert best omgaan met regels en zelfstandigheid
vóór 6 jaar.
valkuil 2: ouders die eindeloos praten en overleggen
• Elke regel staat open voor discussie.
• Er zijn nauwelijks nog duidelijke regels.
• Dit zorgt bij kinderen voor onduidelijkheid en onveiligheid.
Hoe het best omgaan met afspraken en regels?
• Duidelijkheid:
o Gebruik concrete taal, wees niet abstract.
o Zorg voor betrekking op het gedrag en niet op de houding.
• Redelijkheid: stem af op leeftijd en ontwikkelingsniveau.
o Stem af op leeftijd en ontwikkelingsniveau.
• Kort op de bal spelen:
o Leg regels uit op het moment dat ze nodig zijn.
o Vermijd te veel instructies tegelijk.
Samenvattend
• Grenzen zijn nodig om kinderen een veilig opvoedingsklimaat te bieden.
• De ‘gulden snede’ van opvoeding is: Structuur en duidelijke grenzen → veiligheid →
vertrouwen → zelfvertrouwen
Evolutie van controle door de ouders en de zelfstandigheid van het kind:
• Grenzen zijn flexibel en veranderen met de tijd.
• Ze geven veiligheid als ze duidelijk, eerlijk en begrijpelijk zijn.
1.1.4.2. Kiezen voor een opvoedingsmodel of opvoedingsstijl
Diana Baumrind beschreef vier stijlen van kinderopvoeding gebaseerd op 2 dimensies:
1. Inleiding
De wetenschappelijke opvoedkunde, de pedagogiek, ontwikkelt zich als autonome wetenschap
met eigen onderzoeksmethoden en begrippen.
→ 3 hoofdlijnen:
• Positief: kind is van nature goed → natuur volgen (Rousseau, Montessori).
• Negatief: kind is van nature slecht → opvoeding moet corrigeren (Spencer).
• Neutraal: kind is een leeg blad → opvoeding bepaalt alles (Locke, Watson).
1.1.3. opvoeden
1.1.3.1. definitie
Opvoeding wordt door Malschaert en Traas (2003) gedefinieerd als:
“Een bepaalde vorm van omgang tussen volwassenen en jeugdigen die erop gericht is steun
en richting te geven aan het proces van volwassenwording.”
• Alleen volwassenen kunnen kinderen en jongeren opvoeden. Zelfs als rollen tijdelijk
worden omgedraaid, is er dan geen sprake van opvoeding.
• Opvoeden vrijblijvend: geven van steun en richting mag niet ontbreken.
!! Opvoeden is niet vanzelfsprekend.
Wie voedt op?
• Primaire opvoeders: ouders, pleeg- of adoptiefouders.
• Secundaire opvoeders: leerkrachten, jeugdleiders, onthaalmoeders.
• Indirecte invloed: media, kinderboeken, televisie.
1.1.3.2. Het transsactioneel opvoedingsproces
,Huidige visie:Opvoeding is een dynamisch,
complementair en circulair proces. Het is geen
eenrichtingsverkeer van ouder naar kind; beide beïnvloeden
elkaar voortdurend.
→ Dynamisch proces want onderhevig aan en beïnvloed
door 3 partijen:
• Kind: temperament, capaciteiten, lichamelijke
eigenschappen, gedragsstijl, ontwikkelingstempo.
• Opvoeder(s): kennis, vaardigheden, opvoedingsstijl, eigen opvoedingsgeschiedenis.
• Omgeving / context: gezinssamenstelling, buurt, kinderopvang, speelmogelijkheden,
sociale steun, cultuur, land.
→ vb. Bij complexe problemen wordt een netwerk van school, CLB, OCMW, jeugdbrigade en
gezinsconsulent samengebracht (“ronde tafel”) om samen een actieplan op te stellen.
1.1.3.3. vier kenmerken van opvoeden
• Opvoeding is opzettelijk of intentioneel.
o Er is een doel of ideaal, ook als dat minder actief of bewust is.
o Zelfs wie kinderen “vrij laat opgroeien” heeft de intentie dat ze zelfstandig en
onafhankelijk worden.
• Opvoeding is universeel.
o Opvoeding komt in alle culturen voor.
o Culturen verschillen in normen en waarden, maar elk kind is aangewezen op
opvoeding.
• Opvoeding is gebaseerd op verantwoordelijkheidszin van de opvoeder.
• Opvoeding is waardegeladen.
o Opvoeders hebben de intentie het kind op te voeden tot een volwassene met
bepaalde waarden en normen. Opvoeding is nooit neutraal.
1.1.4. De visie van Peter Adriaenssens
Opvoeding volgens Peter Adriaenssens
• een groeiproces met het gezin als kern
• belangrijk: goede samenhang tussen regels en vrijheid, affectie en kordaatheid — de
“warme duidelijkheid”
• evenwicht tussen gezag en dialoog
• Ouders en kinderen moeten naar elkaar luisteren.
Gezag vs. Inspraak
• Gezag: iemand heeft iets te zeggen over een ander, maar dit wordt door de ander
aanvaard.
• Inspraak = kinderen krijgen de gelegenheid om hun mening of wensen te uiten, maar niet
om noodzakelijk mee te beslissen.
,Macht ≠ Gezag
• Macht: geen instemming van de ander
• Gezag: wordt aanvaard door de ander
o Gezag kan aanvaard worden zonder dat het actief wordt uitgeoefend
o bv. Een persoon kan vanzelf gezag uitstralen door zijn gedrag of kennis, zonder
dat hij probeert anderen te beïnvloeden.
Vertrouwen bij gezag
• Opvoeder vertrouwt erop dat:
o Zijn keuzes juist zijn.
o Het kind in staat is deze te volgen.
o Het kind het eens zou zijn, als het de situatie vanuit zijn ogen zag.
• Kind vertrouwt erop dat:
o De opvoeder het goed met hem voorheeft.
• Dit vertrouwen zorgt voor veiligheid en ontwikkeling.
Bij jonge kinderen is dat blind vertrouwen, bij oudere kinderen groeit dit naar wederzijds begrip
en respect.
→ Doel van opvoeding volgens Peter Adriaenssens:
Kinderen moeten waarden en vaardigheden leren om
• Hechte en duurzame relaties op te bouwen.
• Sociaal gedrag te ontwikkelen zonder zichzelf of anderen te schaden.
• Te kunnen deelnemen aan het arbeidsproces (studie, beroep, werk).
• Waarden en vaardigheden door te geven aan hun eigen kinderen.
→ zes belangrijke opvoedingsvragen volgens Peter Adriaenssens:
de ‘kapstok’ van opvoeding:
• Wat zijn de gedragsregels in het gezin?
• Voor welk opvoedingsmodel wordt gekozen?
• Is er eensgezindheid tussen de ouders?
• Wordt de creativiteit en taakverdeling in het gezin benut?
• Krijgt iedereen rechtvaardige kansen?
• Kan het gezin rekenen op steun en sympathie?
1.1.4.1. Wat zijn de gedragsregels in het gezin?
Volgens Peter Adriaenssens:
• Regels zijn essentieel in elk gezin. Ouders moeten ook durven “nee” zeggen – zo leren
kinderen omgaan met teleurstellingen.
• Regels geven ruimte doordat ze veiligheid bieden.
• De invulling van regels is gezinsafhankelijk.
Regels blijven niet altijd goed: ze moeten aangepast worden aan
, • de leeftijd van het kind,
• de capaciteiten van het kind.
Naarmate kinderen ouder worden:
• Oudercontrole neemt af,
• Zelfstandigheid neemt toe.
→ In de puberteit kruisen controle en zelfstandigheid elkaar.
!! Na 18 jaar blijft ouderlijke zorg en bezorgdheid bestaan.
Valkuil 1: ouders die alles onder controle houden
• weinig ruimte voor fantasie
• Zelfstandigheid van het kind wordt verwaarloosd.
• Kind neemt moeilijk initiatief en vraagt steeds hulp.
• Kind leert best omgaan met regels en zelfstandigheid
vóór 6 jaar.
valkuil 2: ouders die eindeloos praten en overleggen
• Elke regel staat open voor discussie.
• Er zijn nauwelijks nog duidelijke regels.
• Dit zorgt bij kinderen voor onduidelijkheid en onveiligheid.
Hoe het best omgaan met afspraken en regels?
• Duidelijkheid:
o Gebruik concrete taal, wees niet abstract.
o Zorg voor betrekking op het gedrag en niet op de houding.
• Redelijkheid: stem af op leeftijd en ontwikkelingsniveau.
o Stem af op leeftijd en ontwikkelingsniveau.
• Kort op de bal spelen:
o Leg regels uit op het moment dat ze nodig zijn.
o Vermijd te veel instructies tegelijk.
Samenvattend
• Grenzen zijn nodig om kinderen een veilig opvoedingsklimaat te bieden.
• De ‘gulden snede’ van opvoeding is: Structuur en duidelijke grenzen → veiligheid →
vertrouwen → zelfvertrouwen
Evolutie van controle door de ouders en de zelfstandigheid van het kind:
• Grenzen zijn flexibel en veranderen met de tijd.
• Ze geven veiligheid als ze duidelijk, eerlijk en begrijpelijk zijn.
1.1.4.2. Kiezen voor een opvoedingsmodel of opvoedingsstijl
Diana Baumrind beschreef vier stijlen van kinderopvoeding gebaseerd op 2 dimensies:
