Overzicht van het feministisch denken
Feminisme en filosofie: een paradoxale verhouding
Auguste Rodin – Le Penseur (Brons, 1902, Musée Rodin Parijs).
Emilio Lopes-Menchero - La Penseuse Tigresse de Belencontre (Tourcoing)
Inleiding blinde vlekken
Filosofie zijn blinde vlek: waar zijn alle vrouwen? → er zijn wel heel wat vrouwelijke denkers (vroeger ook),
maar zij worden amper opgenomen in de mainstream filosofie. Vrouwen blijven ondervertegenwoordigd in
de grote groep filosofen.
Sally Haslanger (2008), ‘Changing the Ideology and Culture or Philosophy: Not by Reason (Alone)’,
Hypatia, 23,2, 210-233.
- In graduate school I was told by one of my teachers that he had never seen a
first-rate woman philosopher and never expected to because women were
incapable of having seminal (=baanbrekende) ideas.
- I don’t think we need to scratch our heads and wonder what on earth is going on
that keeps women out of philosophy. In my experience it is very hard to find a place
in philosophy that isn’t actively hostile towards women and minorities, or at least
assumes that a successful philosopher should look and act like a (traditional,
white) man.
- In contexts where there are strong masculine gender (and race) schemas at
work, stereotype threat becomes an issue for women and minorities.
- Stereotype threat: de angst om een negatieve stereotype over je eigen groep te bevestigen.
- Implicit bias heeft als effect dat mensen door stereotypen zich niet optimaal kunnen ontwikkelen
en dus ook niet optimaal kunnen functioneren.
Geneviève Fraise, Féminisme et philosophie, Gallimard, 2020
- La philosophie est le bastion le plus solide, parce que le plus
symbolique, d’une suprématie masculine → filosofie is het sterkste bastion,
omdat het meest symbolisch is van mannelijke suprematie.
- Le titre de philosophe me fut et m’est encore contesté (…) On glisse
toujours en premier ‘historienne’, l’air de dire que je raconte des faits plutôt
que je ne manipule des concepts. (…) → de title van filosoof werd en wordt
nog steeds betwist. Men voegt er altijd eerst historica aan toe, alsof ik feiten
vertel in plaats van concepten te manipuleren.
- Avant même la personne, c’est bien l’objet de pensée (sexe/genre,
égalité des sexes, sexuation du monde) qui fait problème → nog voor de
persoon is het wel degelijk het onderwerp van de gedachte (geslacht/gender,
gendergelijkheid, seksuatie van de wereld) dat een probleem vormt.
, - Restait donc l’aventure: l’aventure de la transdisciplinarité (…): faire feu de tout bois pour
construire les bonnes problematiques et pratiquer l’échange comme une nécessité
méthodologique; participer à l’histoire, au Mouvement de liberation des femmes notamment.
‘La rue et la bibliothèque’ ont donc coexisté dès le depart → wat overbleef was dus het avontuur:
het avontuur van transdisciplinariteit: alles in het werk stellen om de juiste vraagstukken te
formuleren en uitwisseling als een methodologische noodzaak te beoefenen; deelnemen aan
de geschiedenis, met name de vrouwenbeweging. ‘de straat en de bibliotheek’ hebben dus van
in begin naast elkaar bestaan.
- Beschrijft filosofie als het sterkste mannelijke bastion: als vrouw wordt zij amper aangesproken als
filosoof, maar meer als historica (haar andere diploma).
- Transdisciplinariteit: kennis uit verschillende wetenschappelijke disciplines en de praktijk
integreren om complexe vraagstukken op te lossen (zij heeft dit mee vormgegeven).
Mary Warnock & Julian Baggini - Does philosophy have a problem with women? The Guardian, 25 July
2015
I think that academic philosophy has become an extraordinarily inward-
looking subject, devoted not to exposing and examining the implications of
the way we think about the world, but to exposing instead deficiencies
(=tekortkomingen) in the arguments of other philosophers. If you pick up a
professional journal now, you find little but nitpicking responses to
previous articles. Women tend to get more easily bored with this than men.
- De academische filosofie spreekt vrouwen niet aan en dat heeft te maken met de aard van de
discipline: filosofen zijn vooral bezig met elkaar onderuit halen, te zoeken naar gaten in andermans
argumentatie.
Perfect storm
Louise Anthony (2012), Different Voices or Perfect Storm: Why Are there So few women in Philosophy,
Journal of Social Philosophy, 43,3, 2012, 227-255
- Er is weinig interesse naar filosofie, daarom wordt er weinig onderzoek gedaan. Er zijn een aantal
verklaringen: convergentie (samenkomen), interactie en intensificatie van diverse factoren:
• Implicit bias, versterkt door over-confidence bias.
o Over-confidence bias: filosofen overschatten hun eigen kennis en vaardigheden
en het vermogen om risico’s te beoordelen.
• Work/life inbalance versterkt door belang van langdurige concentratie.
o Work/life inbalance: hoge verwachtingen aan een universiteit die moeilijk te
combineren zijn met het privé leven.
o Langdurige concentratie: lang ongestoord bezig kunnen zijn.
• Double bind versterkt door:
o Confronterende debatcultuur.
o Onderwaardering ‘dienstverlening’.
o Double blind: als je als vrouw aan de ‘aanvallende’ debatstijl participeert wordt je
vaak gezien als een ‘bitch’, maar als je dit niet doet kan je niets bereiken.
,Uitdagingen
- Niet alleen fairness, ook ‘kwaliteit’ van de discipline;
• If there are major social groups that are underrepresented in philosophy, then the
collective understanding achieved by philosophy will express the perspectives only of
those groups that are well represented. (Friedman, 2013, p. 35) → als vooral witte,
westerse mannen actief zijn in de filosofie, dan zullen de vragen, voorbeelden en
antwoorden die in de filosofie worden besproken vooral hun perspectief weerspiegelen.
Daardoor is de collectieve wijsheid van de filosofie beperkt.
• (…) how does philosophy’s claim to represent a kind of cultural and human wisdom fare in
view of the still narrow representation of humanity in the ranks of its practitioners, and the
class, race, and gender composition of its elite? (Jenkins & Hutchison, 2013, p. 5) →
bekritiseren dat de filosofie zichzelf als universeel en neutraal ziet, terwijl ze in
werkelijkheid vooral de ervaringen van een bevoorrechte minderheid weerspiegelt.
Hierdoor is de filosofie minder representatief en dus minder waarachtig.
- Meer nodig dan ‘add women and stir’, niet alleen gender bias → westers, wit denken.
• Add women and stir: je kan niet zomaar vrouwen toevoegen aan het bestaande systeem
en verwachten dat alles beter wordt.
• Er is een dieper structureel probleem: westers en wit denken.
- Volgens filosofen zoals Anita Allan (keynote for the black women philosophers conference, 2019)
moeten we de ongelijkheid in de filosofie intersectioneel bekijken (gender & racial bias).
• Helpt ons te begrijpen waarom bepaalde stemmen systematisch ontbreken in de filosofie.
- Mensen die deelnemen aan de samenleving zouden gelijke kansen moeten krijgen.
La penseuse: enerzijds is ze in slechte staat, heeft ze met veel agressie te
maken, etc. in tegenstelling tot de denker (mannelijk). Anderzijds is er telkens
iemand nieuw die toch aan de slag gaat met het beeld.
Veel geschiedenis, weinig geheugen
Amnesia, not lack of history, is feminism’s worst enemy today (Karen Offen, 2011).
- Probleem: er is zoveel geschiedenis, maar er wordt weinig ondernomen om deze geschiedenis in
stand te houden.
Inleiding
- Feminist work of the history of philosophy is a recognition project (Witt, 2021) → het gaat om het
herkennen en erkennen van het bestaan en de waarde van vrouwen en andere gemarginaliseerde
groepen binnen de filosofie.
• Twee dimensies: bestaan/existentieel (ze zijn er) en/of geldigheid/epistemische (ze
moeten serieus genomen worden).
• Politieke (rechtvaardigheid en representatie) en epistemische (kennis) dimensie.
, - Twee perspectieven die vaak gelijk lopen: voornamelijk vanaf jaren ’80 (cf. genderstudies):
• Vrouwengeschiedenis: wat was hun rol? Hun bijdrage? Hun historisch belang?
o Focus op zichtbaarheid en historische bijdrage van vrouwen.
o Uitdaging: alteriteit= de ervaring van iets of iemand die als anders wordt ervaren
dan jezelf of je eigen groep. De vrouw is anders dan het normale (de man).
• Feministische filosofie: wat is hun alternatieve bijdrage?
o Focus op machtsongelijkheid en alternatieve bijdrage van feministische filosofen.
o Uitdaging: als je machtsmechanismen probeert te begrijpen, moet je rekening
kunnen houden met de verwevenheid van alle zaken die spelen.
- Witt: onderscheidt 4 methodes in onderzoek:
• (1) Feministische filosofie heeft voornamelijk kritiek op androcentrisch en mysogyn canon:
het canon is meestal mannelijk gecentreerd (androcentrisch) en vrouwvijandig (mysogin).
• (2) Concepten van mannelijke filosofen aanlengen voor feministische doeleinden:
bestaande mannelijke denkers hun concepten worden hergebruikt om ongelijkheid te
begrijpen of te bestrijden.
• (3) Op zoek gaan naar vrouwelijke filosofen, hen in de tijd situeren en hun inbreng
achterhalen.
• (4) Wat kunnen we leren van deze vrouwen en wat zegt dat over filosofie? Wat zegt dat over
methodes en concepten, moeten deze herdacht worden en hoe?
Artikel: feminist engagements with the history of philosophy – Charlotte Witt
Witt biedt een uitgebreide analyse van de verschillende manieren waarop feministische filosofen zich
verhouden tot de geschiedenis van de filosofie. Ze stelt dat feministisch engagement met het filosofische
canon zich uitstrekt de Renaissance en dat het zich uit in vier hoofdrichtingen:
- Kritiek op het canon en filosofen als misogynistisch: feministische filosofen analyseren en
bekritiseren de mannelijke, vaak vrouwvijandige (mysoginistische) vooroordelen in het klassiek
filosofisch canon.
• Bijvoorbeeld: kritiek op Aristoteles en Kant → hun ideeën over vrouwen en gender worden
ontrafeld en blootgelegd als onderdeel van een bredere, androcentrische traditie.
- Toekenning van concepten van mannelijke filosofen voor feministische doeleinden: feministische
denkers gebruiken bestaande concepten uit het canon (bv. Aristoteles of Kant) om feministische
vragen te beantwoorden of om ongelijkheid te analyseren.
• Kan ironisch zijn zoals bij Lucrezia Marinella die Aristoteles’ eigen theorieën tegen hem
gebruikt om de superioriteit van vrouwen te bewijzen.
• Dit is een strategie om het canon te herwinnen en te herwaarderen.
- Op zoek naar vrouwelijke filosofen en hun inbreng: feministische historici werken aan het
herontdekken en reconstrueren van de geschiedenis van filosofie door vrouwelijke filosofen te
identificeren en hun werk te documenteren.
• Bijvoorbeeld: onderzoeker Mary Ellen Waithe en projecten zoals Project Fox: een politiek
en epistemisch project dat ernaar streeft om vrouwen te herkennen als echte filosofen en
hun werk te integreren in het canon.
- Methodologische reflectie over filosofie en het canon: feministisch engagement met de
geschiedenis van filosofie leidt tot diepgaande vragen over wat filosofie is, welke genres als
filosofisch geld en hoe we het canon moeten herdenken.
• Witt benadrukt dat dit een ‘recognition project’ is: het gaat om het erkennen van vrouwen
als filosofen, het erkennen van feministische vragen als filosofisch relevant en het
erkennen van de politieke en epistemische dimensies van het canoniseren van filosofisch
werk.
Feminisme en filosofie: een paradoxale verhouding
Auguste Rodin – Le Penseur (Brons, 1902, Musée Rodin Parijs).
Emilio Lopes-Menchero - La Penseuse Tigresse de Belencontre (Tourcoing)
Inleiding blinde vlekken
Filosofie zijn blinde vlek: waar zijn alle vrouwen? → er zijn wel heel wat vrouwelijke denkers (vroeger ook),
maar zij worden amper opgenomen in de mainstream filosofie. Vrouwen blijven ondervertegenwoordigd in
de grote groep filosofen.
Sally Haslanger (2008), ‘Changing the Ideology and Culture or Philosophy: Not by Reason (Alone)’,
Hypatia, 23,2, 210-233.
- In graduate school I was told by one of my teachers that he had never seen a
first-rate woman philosopher and never expected to because women were
incapable of having seminal (=baanbrekende) ideas.
- I don’t think we need to scratch our heads and wonder what on earth is going on
that keeps women out of philosophy. In my experience it is very hard to find a place
in philosophy that isn’t actively hostile towards women and minorities, or at least
assumes that a successful philosopher should look and act like a (traditional,
white) man.
- In contexts where there are strong masculine gender (and race) schemas at
work, stereotype threat becomes an issue for women and minorities.
- Stereotype threat: de angst om een negatieve stereotype over je eigen groep te bevestigen.
- Implicit bias heeft als effect dat mensen door stereotypen zich niet optimaal kunnen ontwikkelen
en dus ook niet optimaal kunnen functioneren.
Geneviève Fraise, Féminisme et philosophie, Gallimard, 2020
- La philosophie est le bastion le plus solide, parce que le plus
symbolique, d’une suprématie masculine → filosofie is het sterkste bastion,
omdat het meest symbolisch is van mannelijke suprematie.
- Le titre de philosophe me fut et m’est encore contesté (…) On glisse
toujours en premier ‘historienne’, l’air de dire que je raconte des faits plutôt
que je ne manipule des concepts. (…) → de title van filosoof werd en wordt
nog steeds betwist. Men voegt er altijd eerst historica aan toe, alsof ik feiten
vertel in plaats van concepten te manipuleren.
- Avant même la personne, c’est bien l’objet de pensée (sexe/genre,
égalité des sexes, sexuation du monde) qui fait problème → nog voor de
persoon is het wel degelijk het onderwerp van de gedachte (geslacht/gender,
gendergelijkheid, seksuatie van de wereld) dat een probleem vormt.
, - Restait donc l’aventure: l’aventure de la transdisciplinarité (…): faire feu de tout bois pour
construire les bonnes problematiques et pratiquer l’échange comme une nécessité
méthodologique; participer à l’histoire, au Mouvement de liberation des femmes notamment.
‘La rue et la bibliothèque’ ont donc coexisté dès le depart → wat overbleef was dus het avontuur:
het avontuur van transdisciplinariteit: alles in het werk stellen om de juiste vraagstukken te
formuleren en uitwisseling als een methodologische noodzaak te beoefenen; deelnemen aan
de geschiedenis, met name de vrouwenbeweging. ‘de straat en de bibliotheek’ hebben dus van
in begin naast elkaar bestaan.
- Beschrijft filosofie als het sterkste mannelijke bastion: als vrouw wordt zij amper aangesproken als
filosoof, maar meer als historica (haar andere diploma).
- Transdisciplinariteit: kennis uit verschillende wetenschappelijke disciplines en de praktijk
integreren om complexe vraagstukken op te lossen (zij heeft dit mee vormgegeven).
Mary Warnock & Julian Baggini - Does philosophy have a problem with women? The Guardian, 25 July
2015
I think that academic philosophy has become an extraordinarily inward-
looking subject, devoted not to exposing and examining the implications of
the way we think about the world, but to exposing instead deficiencies
(=tekortkomingen) in the arguments of other philosophers. If you pick up a
professional journal now, you find little but nitpicking responses to
previous articles. Women tend to get more easily bored with this than men.
- De academische filosofie spreekt vrouwen niet aan en dat heeft te maken met de aard van de
discipline: filosofen zijn vooral bezig met elkaar onderuit halen, te zoeken naar gaten in andermans
argumentatie.
Perfect storm
Louise Anthony (2012), Different Voices or Perfect Storm: Why Are there So few women in Philosophy,
Journal of Social Philosophy, 43,3, 2012, 227-255
- Er is weinig interesse naar filosofie, daarom wordt er weinig onderzoek gedaan. Er zijn een aantal
verklaringen: convergentie (samenkomen), interactie en intensificatie van diverse factoren:
• Implicit bias, versterkt door over-confidence bias.
o Over-confidence bias: filosofen overschatten hun eigen kennis en vaardigheden
en het vermogen om risico’s te beoordelen.
• Work/life inbalance versterkt door belang van langdurige concentratie.
o Work/life inbalance: hoge verwachtingen aan een universiteit die moeilijk te
combineren zijn met het privé leven.
o Langdurige concentratie: lang ongestoord bezig kunnen zijn.
• Double bind versterkt door:
o Confronterende debatcultuur.
o Onderwaardering ‘dienstverlening’.
o Double blind: als je als vrouw aan de ‘aanvallende’ debatstijl participeert wordt je
vaak gezien als een ‘bitch’, maar als je dit niet doet kan je niets bereiken.
,Uitdagingen
- Niet alleen fairness, ook ‘kwaliteit’ van de discipline;
• If there are major social groups that are underrepresented in philosophy, then the
collective understanding achieved by philosophy will express the perspectives only of
those groups that are well represented. (Friedman, 2013, p. 35) → als vooral witte,
westerse mannen actief zijn in de filosofie, dan zullen de vragen, voorbeelden en
antwoorden die in de filosofie worden besproken vooral hun perspectief weerspiegelen.
Daardoor is de collectieve wijsheid van de filosofie beperkt.
• (…) how does philosophy’s claim to represent a kind of cultural and human wisdom fare in
view of the still narrow representation of humanity in the ranks of its practitioners, and the
class, race, and gender composition of its elite? (Jenkins & Hutchison, 2013, p. 5) →
bekritiseren dat de filosofie zichzelf als universeel en neutraal ziet, terwijl ze in
werkelijkheid vooral de ervaringen van een bevoorrechte minderheid weerspiegelt.
Hierdoor is de filosofie minder representatief en dus minder waarachtig.
- Meer nodig dan ‘add women and stir’, niet alleen gender bias → westers, wit denken.
• Add women and stir: je kan niet zomaar vrouwen toevoegen aan het bestaande systeem
en verwachten dat alles beter wordt.
• Er is een dieper structureel probleem: westers en wit denken.
- Volgens filosofen zoals Anita Allan (keynote for the black women philosophers conference, 2019)
moeten we de ongelijkheid in de filosofie intersectioneel bekijken (gender & racial bias).
• Helpt ons te begrijpen waarom bepaalde stemmen systematisch ontbreken in de filosofie.
- Mensen die deelnemen aan de samenleving zouden gelijke kansen moeten krijgen.
La penseuse: enerzijds is ze in slechte staat, heeft ze met veel agressie te
maken, etc. in tegenstelling tot de denker (mannelijk). Anderzijds is er telkens
iemand nieuw die toch aan de slag gaat met het beeld.
Veel geschiedenis, weinig geheugen
Amnesia, not lack of history, is feminism’s worst enemy today (Karen Offen, 2011).
- Probleem: er is zoveel geschiedenis, maar er wordt weinig ondernomen om deze geschiedenis in
stand te houden.
Inleiding
- Feminist work of the history of philosophy is a recognition project (Witt, 2021) → het gaat om het
herkennen en erkennen van het bestaan en de waarde van vrouwen en andere gemarginaliseerde
groepen binnen de filosofie.
• Twee dimensies: bestaan/existentieel (ze zijn er) en/of geldigheid/epistemische (ze
moeten serieus genomen worden).
• Politieke (rechtvaardigheid en representatie) en epistemische (kennis) dimensie.
, - Twee perspectieven die vaak gelijk lopen: voornamelijk vanaf jaren ’80 (cf. genderstudies):
• Vrouwengeschiedenis: wat was hun rol? Hun bijdrage? Hun historisch belang?
o Focus op zichtbaarheid en historische bijdrage van vrouwen.
o Uitdaging: alteriteit= de ervaring van iets of iemand die als anders wordt ervaren
dan jezelf of je eigen groep. De vrouw is anders dan het normale (de man).
• Feministische filosofie: wat is hun alternatieve bijdrage?
o Focus op machtsongelijkheid en alternatieve bijdrage van feministische filosofen.
o Uitdaging: als je machtsmechanismen probeert te begrijpen, moet je rekening
kunnen houden met de verwevenheid van alle zaken die spelen.
- Witt: onderscheidt 4 methodes in onderzoek:
• (1) Feministische filosofie heeft voornamelijk kritiek op androcentrisch en mysogyn canon:
het canon is meestal mannelijk gecentreerd (androcentrisch) en vrouwvijandig (mysogin).
• (2) Concepten van mannelijke filosofen aanlengen voor feministische doeleinden:
bestaande mannelijke denkers hun concepten worden hergebruikt om ongelijkheid te
begrijpen of te bestrijden.
• (3) Op zoek gaan naar vrouwelijke filosofen, hen in de tijd situeren en hun inbreng
achterhalen.
• (4) Wat kunnen we leren van deze vrouwen en wat zegt dat over filosofie? Wat zegt dat over
methodes en concepten, moeten deze herdacht worden en hoe?
Artikel: feminist engagements with the history of philosophy – Charlotte Witt
Witt biedt een uitgebreide analyse van de verschillende manieren waarop feministische filosofen zich
verhouden tot de geschiedenis van de filosofie. Ze stelt dat feministisch engagement met het filosofische
canon zich uitstrekt de Renaissance en dat het zich uit in vier hoofdrichtingen:
- Kritiek op het canon en filosofen als misogynistisch: feministische filosofen analyseren en
bekritiseren de mannelijke, vaak vrouwvijandige (mysoginistische) vooroordelen in het klassiek
filosofisch canon.
• Bijvoorbeeld: kritiek op Aristoteles en Kant → hun ideeën over vrouwen en gender worden
ontrafeld en blootgelegd als onderdeel van een bredere, androcentrische traditie.
- Toekenning van concepten van mannelijke filosofen voor feministische doeleinden: feministische
denkers gebruiken bestaande concepten uit het canon (bv. Aristoteles of Kant) om feministische
vragen te beantwoorden of om ongelijkheid te analyseren.
• Kan ironisch zijn zoals bij Lucrezia Marinella die Aristoteles’ eigen theorieën tegen hem
gebruikt om de superioriteit van vrouwen te bewijzen.
• Dit is een strategie om het canon te herwinnen en te herwaarderen.
- Op zoek naar vrouwelijke filosofen en hun inbreng: feministische historici werken aan het
herontdekken en reconstrueren van de geschiedenis van filosofie door vrouwelijke filosofen te
identificeren en hun werk te documenteren.
• Bijvoorbeeld: onderzoeker Mary Ellen Waithe en projecten zoals Project Fox: een politiek
en epistemisch project dat ernaar streeft om vrouwen te herkennen als echte filosofen en
hun werk te integreren in het canon.
- Methodologische reflectie over filosofie en het canon: feministisch engagement met de
geschiedenis van filosofie leidt tot diepgaande vragen over wat filosofie is, welke genres als
filosofisch geld en hoe we het canon moeten herdenken.
• Witt benadrukt dat dit een ‘recognition project’ is: het gaat om het erkennen van vrouwen
als filosofen, het erkennen van feministische vragen als filosofisch relevant en het
erkennen van de politieke en epistemische dimensies van het canoniseren van filosofisch
werk.
