Samenvatting Forensische Psychiatrie ‘25-‘26
LES 1: INLEIDING
WAT IS FORENSISCHE PSYCHIATRIE?
Raakvlak tussen psychiatrie en recht
• Art. 71 strafwetboek:
o “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de beklaagde op het tijdstip van
de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle
over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer hij gedwongen werd door een
macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”
• Behoort niet helemaal tot de psychiatrie, maar ook niet helemaal tot het rechtssysteem
o Is een bijzondere beroepsbekwaamheid binnen de psychiatrie
• Waarom is psychiatrie nodig in ons rechtssysteem?
o In de geschiedenis al snel nood aan dit onderscheid – art. 71 Sw. zegt iets over
deze noodzaak
Een stukje geschiedenis
• M’Naghten Rule (1843): juridische regel die bepaalt dat iemand strafrechtelijk
ontoerekeningsvatbaar is al shij door en “gebrek van verstand “niet wist dat hij deed of
niet wist dat het verkeerd was
o Markeert het begin van het systematisch gebruiken van psychiatrische kennis
om strafrechtelijke verantwoordelijkheid te beoordelen
• Broadmoor (1863): forensisch ziekenhuis in Londen
o (vroeger) als oplossing voor mensen die duidelijk ziek waren maar te gevaarlijk
om gewoon in de maatschappij te behandelen à manier om wat beveiliging te
voorzien voor mensen die ziek waren en noden hadden
• Cesare en Gina Lombroso: grondleggers van criminologie, determinisme
• Emil Kraeplin: grondlegger van psychiatruie, eerste persoon die classificatiesysteem
heeft gemaakt
• BSU (Behavioral Science Unit van de FBI): Robert Ressler, Ann Burgess & John Douglas
à leggen de basis voor criminal profiling
o Ontwikkelden daderprofielen o.b.v. gedragsanalyse + onderzoek naar geweld,
trauma en slachtoffer-daderdynamieken
THERAPEUTIC JURISPRUDENCE: HET THERAPEUTISCHE OF ANTI-
THERAPEUTISCHE EFFECT VAN HET RECHTSSYSTEEM
Hoe zo weinig mogelijk schade toe te brengen als rechtssysteem? – Do no harm
1
,Medisch versus juridisch
Omdat we op dat raakvlak zitten, komen er ook heel wat spanningen bij kijken;
• Andere cultuur – medisch geschoold, vanuit zorgverleningskant
• Justitie een zwart/wit-denken – bv. “Heeft de behandeling gewerkt? Ja of nee?”
• Assymetrische relatie – justitie heeft uiteindelijk het laatste woordn
o Bv. internering: psychiater kan advies geven, maar het is de rechter die
uiteindelijke beslissing maakt
• Beroepsgeheim (als zorgverlener)
o Wat mag wel?
§ Schendingen voorwaarden
§ Ernstige overtredingen regels
§ …
o Wat mag niet?
§ Bv; bevestigen of iemand opgenomen is
§ Bv. hoe therapie verloopt
§ …
o Hoe aanpakken? (met justitie als betrokkeen partner)
§ Gesprek samen met patiënt en jusitie, zodat patiënt zelf kan vertellen
Medisch versus maatschappelijk
• Stigma – mensen die feiten hebben gepleegd worden automatisch anders bekeken door
de maatschappij (los van de feiten)
• Publieke opinie
• Politieke schommelingen
• Naast behandeling ook bescherming van de maatschappij
o Dus ook taak mee aan risico-denken te doen
WAT DOET EEN FORENSISCH PSYCHIATER?
Twee grote taken: expertisekant en behandelingskant (= grootste) – staan los van elkaar (bv. in
gevangenis twee soorten psychiaters; behandeling en inschatting, naar elkaar toe
beroepsgeheim)
Expertises
Expertises kunnen op elk niveau van het rechtssysteem gebeuren – kan strafrechtelijk of niet-
strafrechtelijk zijn
2
,Vredegerecht
Waarom kan een psychiater hier gevraagd worden een expertise te geven?
• Beschermende observatieregel (= collocatie)
o 1/1/25: oude wet, nieuw jasje
o Residentieel of ambulant
o Drie criteria:
§ 1. (duidelijke) Aanwezigheid van een psychiatrische aandoening met
aantasting van wilsbekwaamheid
§ 2. Aanwezigheid van gevaar (voor anderen of zichzelf)
§ 3. Geen alternatieve hulp mogelijk
o Twee procedures:
§ Gewone procedure: via vrederechter – kan ook om vrijwillige opname
gaan waarbij dan beslist wordt BOM in te zetten
§ Spoedprocedure: aanvrager (bv. familie, politie) nodig – vordering
ziekenhuis – bepaalde observatieperiode, daarna vredegerecht dat kijkt
of het om geschikte maatregel ging
o Actueel: veel inschakelen van BOM, vaak als reactie op probleem van lange
wachttijden
• Bewindvoering
o = wanneer iemand voor de nabije toekomst of soms levenslang niet in staat is
zaken voor zichzelf te regelen
o Kan gaan om goederen (bv. financieel) of persoon
§ Veelvoorkomende situatie: iemand met bipolaire stoornis die daarbij dus ook manische
episodes kan hebben à dan niet in staat om normale impulscontrole te hebben (bv. op
korte tijd veel geld uitgeven)
• Kan dan zakgeld krijgen – of, wanneer persoon uitgaven wil doen, kan dit via een
bewindvoerder gaan
3
, § Bewindvoering van persoon: iemand die niet geacht wordt goede beslissingen te maken
over zichzelf als persoon (bv. impulsief trouwen met iemand à moet dan in principe
goedgekeurd worden door bewindvoerder)
o Bijstand (meer een vrijwillige bijstand, advies/hulp – hier wordt controle niet weggenomen) of
vertegenwoordiging
o Bewindvoerder: familielid of (meestal) advocaat
o Kan tijdelijk of permanent zijn
à gaat dus om twee erg beperkende maatregelen, gaat om personen die geen feiten hebben
gepleegd maar het is alsnog erg vrijheidsbeperkend
Correctionele rechtbank
Welke expertises kunnen hier gebeuren?
Toerekeningsvatbaarheid
• Gaat vooral om vraag tot internering – interneringswetgeving
• Deskundigenonderzoek (om tot antwoord op vraag tot internering te komen)
BEHANDELING
Meerdere stelsels
• Vrijheid onder voorwaarden
• Probatie-uitstel
• Voorwaardelijke invrijheidsstelling/voorwaardelijke vrijlating
• Internering
• Reactie op jeugddelict
• …
Meerdere aanpakken
• Twee theoretische kaders om forensische behandeling vorm te geven:
o Risk-need-responsivity (RNR) – intensiteit en inhoud van behandeling
afstemmen op recidiverisico, de criminogene behoeften en de
leerstijl/mogelijkheden van de dader
o Good life’s model (GLM) – als tegenreactie op RNR, focust op het versterken van
iemands kwaliteiten en levensdoelen, zodat een betekenisvol en prosociaal
leven criminaliteit voorkomt
• (meestal combinatie) Groep en individueel (gesprekken)
• Farmacotherapie (medicatie)
• Psychotherapie (een van de belangrijkste, gaat om therapeutische interventie)
• Psycho-educatie (uitleg o.b.v. patiënt)
• …
Meerdere werkdomeinen
• Penitentiaire psychiatrie
• FPC’s
4
LES 1: INLEIDING
WAT IS FORENSISCHE PSYCHIATRIE?
Raakvlak tussen psychiatrie en recht
• Art. 71 strafwetboek:
o “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de beklaagde op het tijdstip van
de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle
over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer hij gedwongen werd door een
macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”
• Behoort niet helemaal tot de psychiatrie, maar ook niet helemaal tot het rechtssysteem
o Is een bijzondere beroepsbekwaamheid binnen de psychiatrie
• Waarom is psychiatrie nodig in ons rechtssysteem?
o In de geschiedenis al snel nood aan dit onderscheid – art. 71 Sw. zegt iets over
deze noodzaak
Een stukje geschiedenis
• M’Naghten Rule (1843): juridische regel die bepaalt dat iemand strafrechtelijk
ontoerekeningsvatbaar is al shij door en “gebrek van verstand “niet wist dat hij deed of
niet wist dat het verkeerd was
o Markeert het begin van het systematisch gebruiken van psychiatrische kennis
om strafrechtelijke verantwoordelijkheid te beoordelen
• Broadmoor (1863): forensisch ziekenhuis in Londen
o (vroeger) als oplossing voor mensen die duidelijk ziek waren maar te gevaarlijk
om gewoon in de maatschappij te behandelen à manier om wat beveiliging te
voorzien voor mensen die ziek waren en noden hadden
• Cesare en Gina Lombroso: grondleggers van criminologie, determinisme
• Emil Kraeplin: grondlegger van psychiatruie, eerste persoon die classificatiesysteem
heeft gemaakt
• BSU (Behavioral Science Unit van de FBI): Robert Ressler, Ann Burgess & John Douglas
à leggen de basis voor criminal profiling
o Ontwikkelden daderprofielen o.b.v. gedragsanalyse + onderzoek naar geweld,
trauma en slachtoffer-daderdynamieken
THERAPEUTIC JURISPRUDENCE: HET THERAPEUTISCHE OF ANTI-
THERAPEUTISCHE EFFECT VAN HET RECHTSSYSTEEM
Hoe zo weinig mogelijk schade toe te brengen als rechtssysteem? – Do no harm
1
,Medisch versus juridisch
Omdat we op dat raakvlak zitten, komen er ook heel wat spanningen bij kijken;
• Andere cultuur – medisch geschoold, vanuit zorgverleningskant
• Justitie een zwart/wit-denken – bv. “Heeft de behandeling gewerkt? Ja of nee?”
• Assymetrische relatie – justitie heeft uiteindelijk het laatste woordn
o Bv. internering: psychiater kan advies geven, maar het is de rechter die
uiteindelijke beslissing maakt
• Beroepsgeheim (als zorgverlener)
o Wat mag wel?
§ Schendingen voorwaarden
§ Ernstige overtredingen regels
§ …
o Wat mag niet?
§ Bv; bevestigen of iemand opgenomen is
§ Bv. hoe therapie verloopt
§ …
o Hoe aanpakken? (met justitie als betrokkeen partner)
§ Gesprek samen met patiënt en jusitie, zodat patiënt zelf kan vertellen
Medisch versus maatschappelijk
• Stigma – mensen die feiten hebben gepleegd worden automatisch anders bekeken door
de maatschappij (los van de feiten)
• Publieke opinie
• Politieke schommelingen
• Naast behandeling ook bescherming van de maatschappij
o Dus ook taak mee aan risico-denken te doen
WAT DOET EEN FORENSISCH PSYCHIATER?
Twee grote taken: expertisekant en behandelingskant (= grootste) – staan los van elkaar (bv. in
gevangenis twee soorten psychiaters; behandeling en inschatting, naar elkaar toe
beroepsgeheim)
Expertises
Expertises kunnen op elk niveau van het rechtssysteem gebeuren – kan strafrechtelijk of niet-
strafrechtelijk zijn
2
,Vredegerecht
Waarom kan een psychiater hier gevraagd worden een expertise te geven?
• Beschermende observatieregel (= collocatie)
o 1/1/25: oude wet, nieuw jasje
o Residentieel of ambulant
o Drie criteria:
§ 1. (duidelijke) Aanwezigheid van een psychiatrische aandoening met
aantasting van wilsbekwaamheid
§ 2. Aanwezigheid van gevaar (voor anderen of zichzelf)
§ 3. Geen alternatieve hulp mogelijk
o Twee procedures:
§ Gewone procedure: via vrederechter – kan ook om vrijwillige opname
gaan waarbij dan beslist wordt BOM in te zetten
§ Spoedprocedure: aanvrager (bv. familie, politie) nodig – vordering
ziekenhuis – bepaalde observatieperiode, daarna vredegerecht dat kijkt
of het om geschikte maatregel ging
o Actueel: veel inschakelen van BOM, vaak als reactie op probleem van lange
wachttijden
• Bewindvoering
o = wanneer iemand voor de nabije toekomst of soms levenslang niet in staat is
zaken voor zichzelf te regelen
o Kan gaan om goederen (bv. financieel) of persoon
§ Veelvoorkomende situatie: iemand met bipolaire stoornis die daarbij dus ook manische
episodes kan hebben à dan niet in staat om normale impulscontrole te hebben (bv. op
korte tijd veel geld uitgeven)
• Kan dan zakgeld krijgen – of, wanneer persoon uitgaven wil doen, kan dit via een
bewindvoerder gaan
3
, § Bewindvoering van persoon: iemand die niet geacht wordt goede beslissingen te maken
over zichzelf als persoon (bv. impulsief trouwen met iemand à moet dan in principe
goedgekeurd worden door bewindvoerder)
o Bijstand (meer een vrijwillige bijstand, advies/hulp – hier wordt controle niet weggenomen) of
vertegenwoordiging
o Bewindvoerder: familielid of (meestal) advocaat
o Kan tijdelijk of permanent zijn
à gaat dus om twee erg beperkende maatregelen, gaat om personen die geen feiten hebben
gepleegd maar het is alsnog erg vrijheidsbeperkend
Correctionele rechtbank
Welke expertises kunnen hier gebeuren?
Toerekeningsvatbaarheid
• Gaat vooral om vraag tot internering – interneringswetgeving
• Deskundigenonderzoek (om tot antwoord op vraag tot internering te komen)
BEHANDELING
Meerdere stelsels
• Vrijheid onder voorwaarden
• Probatie-uitstel
• Voorwaardelijke invrijheidsstelling/voorwaardelijke vrijlating
• Internering
• Reactie op jeugddelict
• …
Meerdere aanpakken
• Twee theoretische kaders om forensische behandeling vorm te geven:
o Risk-need-responsivity (RNR) – intensiteit en inhoud van behandeling
afstemmen op recidiverisico, de criminogene behoeften en de
leerstijl/mogelijkheden van de dader
o Good life’s model (GLM) – als tegenreactie op RNR, focust op het versterken van
iemands kwaliteiten en levensdoelen, zodat een betekenisvol en prosociaal
leven criminaliteit voorkomt
• (meestal combinatie) Groep en individueel (gesprekken)
• Farmacotherapie (medicatie)
• Psychotherapie (een van de belangrijkste, gaat om therapeutische interventie)
• Psycho-educatie (uitleg o.b.v. patiënt)
• …
Meerdere werkdomeinen
• Penitentiaire psychiatrie
• FPC’s
4
