PUBLIEK RECHT
Iedereen wordt met recht geconfronteerd, maar is het rechtvaardig?
Rechtvaardigheid is een subjec9ef begrip en dus niet bruikbaar in het recht: wat voor de ene rechtvaardig is, is
dat niet al9jd voor de ander.
Recht ordent ook de samenleving en iedereen wordt geacht de wet te kennen en na te leven.
Belang van deze cursus
= mogelijke juridische problemen kunnen aanvoelen
= over de nodige tools beschikken om de wisselende wetgeving te kunnen opzoeken
Recht en de overheid
1. Wat is recht?
Er bestaat geen exacte defini9e. Recht is een geheel van regelgeving, overheidsstructuren en jus99e. Je kunt die
niet los van elkaar zien. We kunnen recht omschrijven aan de hand van 3 essen9ële kenmerken die samen
vervuld moeten zijn om van recht te kunnen spreken.
Het recht is een set van regels om de samenleving in goede banen te leiden.
1.1. Gedragsregels en normen die orde brengen in een samenleving
De func9e van recht is om ordening te brengen in een samenleving. Het is een geheel aan rechtsregels dat een
samenleving ordent door te omschrijven wat wel en niet mag. Daar waar mensen samenleven, worden
afspraken met elkaar gemaakt.
De koppeling van recht aan samenleving houdt ook in dat recht:
- Tijdsgebonden is
- Plaatsgebonden is
- Ideologisch gebonden is, namelijk aan een poli9eke en/ of religieuze stroming
Het recht in ons land is helemaal anders dan dat in andere landen, zoals bijvoorbeeld in de Verenigde Staten,
maar ook Frankrijk.
Bijvoorbeeld: wij hebben wel euthanasie, maar zij hebben het (nog) niet, abortus in België is legaal en in Polen
dan weer niet.
Binnen ons land is ook niet alles hetzelfde. Het recht in Vlaanderen is anders dan dat in Wallonië.
Ook in elke provincie kan de regelgeving anders, bijvoorbeeld met subsidies.
Als laatste, in elke gemeente is het recht anders.
Samenlevingen veranderen door de 9jd heen, dus moet het recht dat ook doen. Het recht evolueert mee met
stromingen en opvaVngen binnen een maatschappij.
Dat zorgt ervoor dat recht heel maakbaar is. Dat betekent dat stromingen, ideologieën en gebeurtenissen in die
samenleving te gepasten 9jde de gewenste inhoud geven aan het recht.
Aanpassingen van het recht gebeuren via de instellingen die bevoegd zijn om nieuwe rechtsregels te maken.
1
,Gebodsbepalingen zijn dingen die je moet doen.
Bijvoorbeeld: opkomstplicht, je moet niet stemmen, maar je moet wel opdagen. Leerplicht, aangiYeplicht:
daarbij moet je aangeven hoeveel je verdient. Je hebt ook de belas9ngplicht en daarbij moet je dus belas9ngen
betalen. Dienstplicht: verplicht naar het leger moeten. De dienstplicht is afgeschaY om dat de oorlog er niet
meer was.
In Turkije is er een strenge dienstplicht. Elke turk, waar dan ook ter wereld, kan opgeroepen worden. Maar ze
kunnen zich ook a[etalen. Dan kunnen ze nog naar Turkije zonder dan risico te lopen om gehaat te worden.
In Israël is de dienstplicht maar 2 jaar, maar het is voor zowel mannen als vrouwen. Nu mogen vrouwen niet
meer in gevechtssitua9es komen, omwille van de mannen. Als een vrouw gewond geraakt, dan zijn ze afgeleid.
De chassidische joden moeten niet in het leger, want dat kan hun mentale gezondheid bedreigen en dat zorgt
voor discussie.
Verbodsbepalingen zijn dingen die je niet mag doen.
Bijvoorbeeld: bigamie = je mag in België niet meer dan 1 officiële partner hebben, dus trouwen. Ook we`elijk
samenwonend zijn met 2 verschillende partners kan niet.
Het verbod op oneerlijke handelsprak9jken: deurhandel is verdwenen.
1.2. Opgelegd door de overheid
Niet alle afspraken, gedragsregels en normen die mensen onderling maken, vormen recht. Om van recht te
spreken, moeten die regels zijn opgelegd door een overheid die hiervoor binnen de samenleving bevoegd is.
Het recht is geen doel op zich, maar een middel. Het is een middel om binnen een bepaalde samenleving en
9jdsgeest zaken te ordenen die hierrond beleid te voeren.
Recht wordt bijgestuurd of gemaakt door de beïnvloeding van het orgaan (of kanaal) dat bevoegd is om recht te
maken.
We geven macht om recht te maken aan een overheid, omdat die het best geplaatst is om het belang van de
samenleving na te streven. Een democra9sche overheid is namelijk in staat om het ‘individueel belang’ te
overs9jgen en op die manier een ‘algemeen belang’ te verdedigen.
Van een democra9sche overheid wordt verwacht dat deze via het recht een ‘rechtvaardige’ ordening van de
samenleving realiseert. Recht en rechtvaardigheid zijn daarom aan elkaar gekoppeld. Naarmate er meer
mensen achter de overheid en haar beleid staan, zal het recht sneller als rechtvaardig worden beschouwd.
Omgekeerd zal recht dat weinig gedragen is binnen de samenleving, vaak moeten worden afgedwongen met de
harde hand.
1.3. Dwingend karakter van recht
De kans is groot dat rechtsregels niet zouden worden nageleefd, of enkel worden nageleefd als het een individu
goed uitkomt. En dit zou tot chaos leiden binnen een samenleving. Dus, om ordening te krijgen moeten er ook
mechanismen zijn die ervoor zorgen dat het recht effec9ef wordt toegepast. Zowel de overheid (met poli9e,
inspec9ediensten, …) als jus99e (met Openbaar Ministerie, rechtbanken, …) weken over de correcte toepassing
van het recht.
Wanneer afspraken, gedragsregels, … kunnen worden afgedwongen via een rechtbank, dan pas kunnen we
spreken over recht. Dit afdwingbare karakter is daarom het meest wezenlijke kenmerk van recht. Het
onderscheidt rechtsregels van andere regels, zoals religieuze regels, morele regels, regels van beleefdheid en
e9que`e, spelregels, …
2
, 2. Indeling van het recht
Recht is een complex gegeven.
Door de toenemende complexiteit van de samenleving wordt het recht steeds complexer. Daarenboven duikt er
een juridisering van de samenleving op. Meer en meer hebben zowel de overheid als de burgers de neiging om
alles juridisch te willen regelen.
Er zijn verschillende indelingen in het recht om het minder complex te maken.
2.1. Publiek recht
Bij deze indeling kijkt men naar WAT er geregeld wordt.
- Regelt het recht hoofdzakelijk zaken die met de overheid te maken hebben, dan spreekt men over
publiek recht. Het gaan dan over de structuur, de werking, de financiën van de overheid en over alles
wat stra[aar is.
Bijvoorbeeld: de grondwet, de staatsstructuur, de werking van de overheid, de overheidsfinanciën,
sociale uitkeringen, het strafrecht, …
Het publiek recht regelt de verhouding tussen overheden onderling en ook verhouding tussen overheid
en burger. Een belangrijk kenmerk van het publiek recht is dat het al9jd een dwingend recht is. M.a.w.,
er valt niet te onderhandelen.
- Regelt het recht hoofdzakelijk verhoudingen tussen burgers of ondernemingen, dan spreekt men over
privaat recht
Bijvoorbeeld: kopen/ verkopen, huren/ verhuren, lenen, werken, huwen, ouderschap, …
2.2. InternaBonaal recht en naBonaal recht
Bij deze indeling kijkt men WAAR het recht tot stand is gekomen.
- Recht dat tot stand komt buiten de landsgrenzen of dat verhoudingen tussen landen regelt, noemen
we interna9onaal recht. Grensoverschrijdend recht kan ook.
Dit recht kan op twee manieren tot stand komen:
1) Ofwel binnen een interna9onale organisa9e (bv. de Verenigde Na9es) of binnen een
interna9onale bijeenkomst (bv. de Klimaa`op)
2) Ofwel door landen onderling
Interna9onaal recht legt men vast in verdrongen.
Een buitenbeentje in het interna9onaal recht is het recht binnen de EU. Het centraal gezag binnen de
EU kan beslissingen nemen over de hoofden van de lidstaten heen. Daarom noemen we het EU-recht
suprana9onaal recht.
- Recht dat tot stand komt binnen de eigen landsgrenzen, dus binnen één land, noemen we na9onaal
recht
3
, 2.3. StraEaar of niet straEaar
Bij deze indeling kijkt men naar de AARD van wat er is gebeurd.
- Als een straf staat op wat je hebt gedaan, dan spreken we over een strafrechtelijke handeling
Bijvoorbeeld: je begaat een fout in het verkeer, fraude plegen, vandalisme, misbruik maken van
iemands vertrouwen, diefstal, drugs dealen, geweld plegen, …
- Als er geen straf staat op wat je hebt gedaan, dan spreken we over burgerrechtelijke handeling
Bijvoorbeeld: inschrijven voor een opleiding, stagelopen, werken, kopen of huren, online bestellen, …
Wanneer weet je of iets stra.aar is?
Iets stra[aar als in de regelgeving staat dat het stra[aar is en als er een sanc9e is bepaald. Met andere
woorden, iets is stra[aar als in de wet staat dat het stra[aar is en erbij staat welke straf erbij hoort.
De meeste stra[are handelingen vind je terug in het Strafwetboek. Maar ook in andere regelgevingen, zoals in
de Wegcode, het Sociaal Strafwetboek, het fiscaal recht, het milieurecht, …
De algemene term voor en stra[are handeling is een misdrijf (bij minderjarigen is dat een jeugddelict).
Waarom is dit onderscheid tussen stra.are en niet-stra.are handelingen belangrijk?
Voor de prak9jk is dit onderscheid van fundamenteel belang. Er wordt op een heel andere manier omgegaan
met een strafrechtelijk feit dan met een burgerlijk feit.
Bij een stra[are handeling wordt de overheid betrokken (poli9e, OM, …), zul je voor een strafrechtbank
moeten komen en kan de strafrechter jou een straf opleggen (een hoofdstraf zoals geldboete, werkstraf, het
naleven van een bepaalde voorwaarde, elektronisch toezicht, vrijheidsberoving en bijkomende straffen).
Hoe zit dat met toestemming en inten<e?
Is iets stra[aar als het slachtoffer toestemming heeY gegeven?
Is iets stra[aar als de dader niet de inten9e had om iets stra[aars te doen?
- Sommige handelingen worden stra[aar als er geen toestemming was van de persoon die benadeel
werd
Bijvoorbeeld: het wegnemen van een fiets, een auto of geld zonder toestemming van de eigenaar is
diefstal en dus stra[aar. Zo worden seksuele handelingen stra[aar als er geen wederzijdse
toestemming was.
- Bij stra[are handelingen doet de toestemming van het slachtoffer er vaak niet toe
Toestemming van jou om geweld te plegen is niet geldig, van de cliënt om je niet aan het
beroepsgeheim te houden is niet geldig, van een 14-jarige om seksuele handelingen te doen is niet
geldig. Alles blijY stra[aar.
- Bij de meeste stra[are handelingen speelt de inten9e van de dader een rol. De dader was zich ervan
bewust iets stra[aars te doen. We spreken dan over opze`elijke misdrijven
Bijvoorbeeld: iemand bestelen, drugs dealen, iemand slaan of verwonden
- Ook handelingen die een ongeluk zijn kunnen stra[aar worden als het ongeluk te wijten is aan een
zware fout. We spreken dan over onopze`elijke misdrijven
4
Iedereen wordt met recht geconfronteerd, maar is het rechtvaardig?
Rechtvaardigheid is een subjec9ef begrip en dus niet bruikbaar in het recht: wat voor de ene rechtvaardig is, is
dat niet al9jd voor de ander.
Recht ordent ook de samenleving en iedereen wordt geacht de wet te kennen en na te leven.
Belang van deze cursus
= mogelijke juridische problemen kunnen aanvoelen
= over de nodige tools beschikken om de wisselende wetgeving te kunnen opzoeken
Recht en de overheid
1. Wat is recht?
Er bestaat geen exacte defini9e. Recht is een geheel van regelgeving, overheidsstructuren en jus99e. Je kunt die
niet los van elkaar zien. We kunnen recht omschrijven aan de hand van 3 essen9ële kenmerken die samen
vervuld moeten zijn om van recht te kunnen spreken.
Het recht is een set van regels om de samenleving in goede banen te leiden.
1.1. Gedragsregels en normen die orde brengen in een samenleving
De func9e van recht is om ordening te brengen in een samenleving. Het is een geheel aan rechtsregels dat een
samenleving ordent door te omschrijven wat wel en niet mag. Daar waar mensen samenleven, worden
afspraken met elkaar gemaakt.
De koppeling van recht aan samenleving houdt ook in dat recht:
- Tijdsgebonden is
- Plaatsgebonden is
- Ideologisch gebonden is, namelijk aan een poli9eke en/ of religieuze stroming
Het recht in ons land is helemaal anders dan dat in andere landen, zoals bijvoorbeeld in de Verenigde Staten,
maar ook Frankrijk.
Bijvoorbeeld: wij hebben wel euthanasie, maar zij hebben het (nog) niet, abortus in België is legaal en in Polen
dan weer niet.
Binnen ons land is ook niet alles hetzelfde. Het recht in Vlaanderen is anders dan dat in Wallonië.
Ook in elke provincie kan de regelgeving anders, bijvoorbeeld met subsidies.
Als laatste, in elke gemeente is het recht anders.
Samenlevingen veranderen door de 9jd heen, dus moet het recht dat ook doen. Het recht evolueert mee met
stromingen en opvaVngen binnen een maatschappij.
Dat zorgt ervoor dat recht heel maakbaar is. Dat betekent dat stromingen, ideologieën en gebeurtenissen in die
samenleving te gepasten 9jde de gewenste inhoud geven aan het recht.
Aanpassingen van het recht gebeuren via de instellingen die bevoegd zijn om nieuwe rechtsregels te maken.
1
,Gebodsbepalingen zijn dingen die je moet doen.
Bijvoorbeeld: opkomstplicht, je moet niet stemmen, maar je moet wel opdagen. Leerplicht, aangiYeplicht:
daarbij moet je aangeven hoeveel je verdient. Je hebt ook de belas9ngplicht en daarbij moet je dus belas9ngen
betalen. Dienstplicht: verplicht naar het leger moeten. De dienstplicht is afgeschaY om dat de oorlog er niet
meer was.
In Turkije is er een strenge dienstplicht. Elke turk, waar dan ook ter wereld, kan opgeroepen worden. Maar ze
kunnen zich ook a[etalen. Dan kunnen ze nog naar Turkije zonder dan risico te lopen om gehaat te worden.
In Israël is de dienstplicht maar 2 jaar, maar het is voor zowel mannen als vrouwen. Nu mogen vrouwen niet
meer in gevechtssitua9es komen, omwille van de mannen. Als een vrouw gewond geraakt, dan zijn ze afgeleid.
De chassidische joden moeten niet in het leger, want dat kan hun mentale gezondheid bedreigen en dat zorgt
voor discussie.
Verbodsbepalingen zijn dingen die je niet mag doen.
Bijvoorbeeld: bigamie = je mag in België niet meer dan 1 officiële partner hebben, dus trouwen. Ook we`elijk
samenwonend zijn met 2 verschillende partners kan niet.
Het verbod op oneerlijke handelsprak9jken: deurhandel is verdwenen.
1.2. Opgelegd door de overheid
Niet alle afspraken, gedragsregels en normen die mensen onderling maken, vormen recht. Om van recht te
spreken, moeten die regels zijn opgelegd door een overheid die hiervoor binnen de samenleving bevoegd is.
Het recht is geen doel op zich, maar een middel. Het is een middel om binnen een bepaalde samenleving en
9jdsgeest zaken te ordenen die hierrond beleid te voeren.
Recht wordt bijgestuurd of gemaakt door de beïnvloeding van het orgaan (of kanaal) dat bevoegd is om recht te
maken.
We geven macht om recht te maken aan een overheid, omdat die het best geplaatst is om het belang van de
samenleving na te streven. Een democra9sche overheid is namelijk in staat om het ‘individueel belang’ te
overs9jgen en op die manier een ‘algemeen belang’ te verdedigen.
Van een democra9sche overheid wordt verwacht dat deze via het recht een ‘rechtvaardige’ ordening van de
samenleving realiseert. Recht en rechtvaardigheid zijn daarom aan elkaar gekoppeld. Naarmate er meer
mensen achter de overheid en haar beleid staan, zal het recht sneller als rechtvaardig worden beschouwd.
Omgekeerd zal recht dat weinig gedragen is binnen de samenleving, vaak moeten worden afgedwongen met de
harde hand.
1.3. Dwingend karakter van recht
De kans is groot dat rechtsregels niet zouden worden nageleefd, of enkel worden nageleefd als het een individu
goed uitkomt. En dit zou tot chaos leiden binnen een samenleving. Dus, om ordening te krijgen moeten er ook
mechanismen zijn die ervoor zorgen dat het recht effec9ef wordt toegepast. Zowel de overheid (met poli9e,
inspec9ediensten, …) als jus99e (met Openbaar Ministerie, rechtbanken, …) weken over de correcte toepassing
van het recht.
Wanneer afspraken, gedragsregels, … kunnen worden afgedwongen via een rechtbank, dan pas kunnen we
spreken over recht. Dit afdwingbare karakter is daarom het meest wezenlijke kenmerk van recht. Het
onderscheidt rechtsregels van andere regels, zoals religieuze regels, morele regels, regels van beleefdheid en
e9que`e, spelregels, …
2
, 2. Indeling van het recht
Recht is een complex gegeven.
Door de toenemende complexiteit van de samenleving wordt het recht steeds complexer. Daarenboven duikt er
een juridisering van de samenleving op. Meer en meer hebben zowel de overheid als de burgers de neiging om
alles juridisch te willen regelen.
Er zijn verschillende indelingen in het recht om het minder complex te maken.
2.1. Publiek recht
Bij deze indeling kijkt men naar WAT er geregeld wordt.
- Regelt het recht hoofdzakelijk zaken die met de overheid te maken hebben, dan spreekt men over
publiek recht. Het gaan dan over de structuur, de werking, de financiën van de overheid en over alles
wat stra[aar is.
Bijvoorbeeld: de grondwet, de staatsstructuur, de werking van de overheid, de overheidsfinanciën,
sociale uitkeringen, het strafrecht, …
Het publiek recht regelt de verhouding tussen overheden onderling en ook verhouding tussen overheid
en burger. Een belangrijk kenmerk van het publiek recht is dat het al9jd een dwingend recht is. M.a.w.,
er valt niet te onderhandelen.
- Regelt het recht hoofdzakelijk verhoudingen tussen burgers of ondernemingen, dan spreekt men over
privaat recht
Bijvoorbeeld: kopen/ verkopen, huren/ verhuren, lenen, werken, huwen, ouderschap, …
2.2. InternaBonaal recht en naBonaal recht
Bij deze indeling kijkt men WAAR het recht tot stand is gekomen.
- Recht dat tot stand komt buiten de landsgrenzen of dat verhoudingen tussen landen regelt, noemen
we interna9onaal recht. Grensoverschrijdend recht kan ook.
Dit recht kan op twee manieren tot stand komen:
1) Ofwel binnen een interna9onale organisa9e (bv. de Verenigde Na9es) of binnen een
interna9onale bijeenkomst (bv. de Klimaa`op)
2) Ofwel door landen onderling
Interna9onaal recht legt men vast in verdrongen.
Een buitenbeentje in het interna9onaal recht is het recht binnen de EU. Het centraal gezag binnen de
EU kan beslissingen nemen over de hoofden van de lidstaten heen. Daarom noemen we het EU-recht
suprana9onaal recht.
- Recht dat tot stand komt binnen de eigen landsgrenzen, dus binnen één land, noemen we na9onaal
recht
3
, 2.3. StraEaar of niet straEaar
Bij deze indeling kijkt men naar de AARD van wat er is gebeurd.
- Als een straf staat op wat je hebt gedaan, dan spreken we over een strafrechtelijke handeling
Bijvoorbeeld: je begaat een fout in het verkeer, fraude plegen, vandalisme, misbruik maken van
iemands vertrouwen, diefstal, drugs dealen, geweld plegen, …
- Als er geen straf staat op wat je hebt gedaan, dan spreken we over burgerrechtelijke handeling
Bijvoorbeeld: inschrijven voor een opleiding, stagelopen, werken, kopen of huren, online bestellen, …
Wanneer weet je of iets stra.aar is?
Iets stra[aar als in de regelgeving staat dat het stra[aar is en als er een sanc9e is bepaald. Met andere
woorden, iets is stra[aar als in de wet staat dat het stra[aar is en erbij staat welke straf erbij hoort.
De meeste stra[are handelingen vind je terug in het Strafwetboek. Maar ook in andere regelgevingen, zoals in
de Wegcode, het Sociaal Strafwetboek, het fiscaal recht, het milieurecht, …
De algemene term voor en stra[are handeling is een misdrijf (bij minderjarigen is dat een jeugddelict).
Waarom is dit onderscheid tussen stra.are en niet-stra.are handelingen belangrijk?
Voor de prak9jk is dit onderscheid van fundamenteel belang. Er wordt op een heel andere manier omgegaan
met een strafrechtelijk feit dan met een burgerlijk feit.
Bij een stra[are handeling wordt de overheid betrokken (poli9e, OM, …), zul je voor een strafrechtbank
moeten komen en kan de strafrechter jou een straf opleggen (een hoofdstraf zoals geldboete, werkstraf, het
naleven van een bepaalde voorwaarde, elektronisch toezicht, vrijheidsberoving en bijkomende straffen).
Hoe zit dat met toestemming en inten<e?
Is iets stra[aar als het slachtoffer toestemming heeY gegeven?
Is iets stra[aar als de dader niet de inten9e had om iets stra[aars te doen?
- Sommige handelingen worden stra[aar als er geen toestemming was van de persoon die benadeel
werd
Bijvoorbeeld: het wegnemen van een fiets, een auto of geld zonder toestemming van de eigenaar is
diefstal en dus stra[aar. Zo worden seksuele handelingen stra[aar als er geen wederzijdse
toestemming was.
- Bij stra[are handelingen doet de toestemming van het slachtoffer er vaak niet toe
Toestemming van jou om geweld te plegen is niet geldig, van de cliënt om je niet aan het
beroepsgeheim te houden is niet geldig, van een 14-jarige om seksuele handelingen te doen is niet
geldig. Alles blijY stra[aar.
- Bij de meeste stra[are handelingen speelt de inten9e van de dader een rol. De dader was zich ervan
bewust iets stra[aars te doen. We spreken dan over opze`elijke misdrijven
Bijvoorbeeld: iemand bestelen, drugs dealen, iemand slaan of verwonden
- Ook handelingen die een ongeluk zijn kunnen stra[aar worden als het ongeluk te wijten is aan een
zware fout. We spreken dan over onopze`elijke misdrijven
4
