Politiek en beleid
Inhoud
Situering................................................................................................................. 5
HOOFDSTUK 1: Een inleiding.................................................................................. 5
1.1. Sociaal werk en politiek................................................................................ 5
1.1.1. Wat doet het sociaal werk?....................................................................5
1.1.2. Wat hebben sociaal werkers nodig om hun politieke opdracht uit........6
te voeren?........................................................................................................ 6
1.2. Een systematische kijk op politiek................................................................7
1.2.1. Systeemtheorie...................................................................................... 7
1.2.2. Kringloopmodel van David Easton..........................................................7
1.3. Vier sferen in de samenleving......................................................................9
1.3.1. Sfeer van de gemeenschappen..............................................................9
1.3.2. Sfeer van de overheid/staat.................................................................10
1.3.3. Sfeer van de markt............................................................................... 10
1.3.4. Sfeer van het maatschappelijk middenveld (de civil society)...............10
1.4. Het politiek bestuurlijk systeem.................................................................11
1.5. Leerdoelen.................................................................................................. 12
HOOFDSTUK 2: Politiek......................................................................................... 12
2.1. Oorsprong van het begrip politiek..............................................................12
2.1.1. De oorsprong van de politiek als een groot moreel streven.................12
2.1.2. De politiek als een manier om macht te verwerven.............................12
2.1.3. Politiek als een reeks ideeën om een samenleving te organiseren......13
2.2. De aspect- en domeinbenadering..............................................................13
2.2.1. De aspectbenadering van politiek........................................................13
2.2.2. Domeinbenadering van politiek...........................................................14
2.2.3. Aspect- versus domeinbenadering.......................................................14
2.3. Het politiek systeem van Easton................................................................15
2.3.1. Analyse van het politiek systeem.........................................................15
2.3.2. De fasen in het politiek systeem van Easton........................................16
2.4. Een werkdefinitie van politiek....................................................................18
2.5. Parlementaire democratie..........................................................................18
2.5.1. Democratie.......................................................................................... 18
2.5.2. Liberale parlementaire democratie......................................................18
2.5.3. Een pacificatiedemocratie....................................................................19
1
, 2.6. Politieke partijen en hun vertegenwoordigers............................................20
2.6.1. Politieke partijen................................................................................... 20
2.6.2. politieke vertegenwoordigers...............................................................21
2.7. Macht......................................................................................................... 22
2.7.1. Wat is macht?....................................................................................... 22
2.7.2. Vormen van macht............................................................................... 23
2.8.3. Pluralisme............................................................................................ 23
2.8.4. Elites.................................................................................................... 23
2.8. Begrippen conflict en samenwerking.........................................................24
2.9. Leerdoelen.................................................................................................. 24
3. Beleid............................................................................................................... 24
3.1. Wat is beleid?............................................................................................. 24
3.2. Beleidsprobleem......................................................................................... 25
3.3. Overheidsbeleid......................................................................................... 26
3.3.1. De overheid.......................................................................................... 26
3.3.2. Overheidsbeleid................................................................................... 27
3.3.3. Actoren betrokken bij het overheidsbeleid...........................................28
3.3.4. De relatie tussen politiek en beleid......................................................28
3.4. De beleidscyclus......................................................................................... 29
3.4.1. Agendavorming.................................................................................... 29
3.4.2. Beleidsvoorbereiding............................................................................32
3.4.3. Beleidsformulering............................................................................... 33
3.4.4. Beleidsuitvoering................................................................................. 33
3.4.5. Beleidsevaluatie................................................................................... 33
3.5. Leerdoelen.................................................................................................. 33
4. Politieke ideologieën......................................................................................... 34
4.1. Breuklijnen................................................................................................. 34
4.1.1. De traditionele breuklijnen...................................................................34
4.1.2. De nieuwe breuklijnen..........................................................................36
4.1.3. Verzuiling............................................................................................. 37
4.2. Ideologieën................................................................................................. 37
4.2.1. Wat is een ideologie............................................................................. 37
4.2.2. Positionering van ideologieën..............................................................38
4.3. Politieke ideologieën in Vlaanderen............................................................39
4.3.1. Het conservatisme............................................................................... 40
4.3.2. Het liberalisme..................................................................................... 40
4.3.3. Socialisme............................................................................................ 42
2
, 4.3.4. Christendemocratie.............................................................................. 44
4.3.5. Vlaams-nationalisme............................................................................ 46
4.3.6. Ecologisme........................................................................................... 47
4.4. Leerdoelen.................................................................................................. 48
DEEL 2: Politieke context van het sociaal werk....................................................49
Hoofdstuk 5: Democratie...................................................................................... 49
5.1. Democratie als politiek systeem................................................................49
5.1.1. Classificatie van Plato..........................................................................49
5.1.2. Hedendaagse classificaties..................................................................50
5.1.3. Vormen van Democratie.......................................................................51
5.1.4. De Democratische Paradox..................................................................54
5.2. Agonistische democratie: het politieke.......................................................55
5.2.1. Inleiding............................................................................................... 55
5.2.2. Heeft de meerderheid altijd gelijk?......................................................55
5.2.3. Agonisme en antagonisme...................................................................57
5.3. Democratisch burgerschap........................................................................59
5.3.1. Inleiding............................................................................................... 59
5.3.2. Liberale dimensies in het burgerschapsconcept..................................61
5.3.3. Communautaristische dimensies in het burgerschapsconcept............62
5.3.4. Burgerschap als relationele praktijk.....................................................63
5.4. Leerdoelen.................................................................................................. 64
Hoofdstuk 6: De verzorgingsstaat als context voor het sociaal werk...................64
6.1. Historische schets...................................................................................... 64
6.2. Wat is de welvaartsstaat?...........................................................................65
6.3. Hoe werkt de welvaartsstaat......................................................................65
6.3.1. De inkomensherverdeling....................................................................65
6.3.2. De sociale uitkeringen via het sociaal zekerheidsrecht en de sociale
bijstand.......................................................................................................... 66
6.3.3. De sociale voorzieningen.....................................................................66
6.4. Types welvaartsstaat.................................................................................. 66
6.4.1. Institutionele welvaartsstaat (sociaal-democratisch)...........................67
6.4.2. Residuaire welvaartsstaat (liberale).....................................................67
6.4.3. Corporatistische welvaartsstaat...........................................................67
6.5. Neocorporatisme........................................................................................ 68
6.5.1. Inleiding............................................................................................... 68
6.5.2. Van corporatisme naar neocorporatisme.............................................68
6.5.3. Neocorporatisme: meer of minder democratie?...................................69
3
, 6.5.4. De actieve welvaartsstaat....................................................................69
6.5.5. De toekomst van onze welvaartsstaat.................................................69
6.6. Leerdoelen.................................................................................................. 70
DEEL 3: De politieke opdracht van het sociaal werk.............................................70
Hoofdstuk 7: Polarisatie........................................................................................ 70
7.1. Wat is polarisatie?...................................................................................... 70
7.1.1. Polarisatie van een groep gelijkgezinden.............................................70
7.1.2. Clusteren van groepen in tegengestelde kampen................................70
7.2. Vormen van polarisatie............................................................................... 71
7.2.1. Thematische en ideologische polarisatie.............................................71
7.2.2. Affectieve en sociale polarisatie...........................................................71
7.2.3. Wanneer neemt polarisatie kwalijke vormen aan?...............................72
7.3. Verschil tussen polarisatie en conflict........................................................72
7.3.1. Polarisatie............................................................................................. 72
7.3.2. Conflict................................................................................................. 73
7.4. Polarisatie als onderdeel van een democratische samenleving.................73
7.5. Ambivalente rol van polarisatie..................................................................73
7.5.1. Politieke gevolgen van polarisatie........................................................74
7.6. Geweldloos omgaan met polarisatie..........................................................74
7.6.1. Een kader voor meerstemmigheid, polarisatie en conflict...................74
7.6.2. Geweldloos omgaan met polarisatie in de praktijk...............................75
7.7. Strategie om polarisatie tegen te gaan......................................................77
7.7.1. Polarisatie in kaart brengen.................................................................77
7.8. Leerdoelen.................................................................................................. 78
Hoofdstuk 8: Politieke opdracht van het sociaal werk..........................................78
8.1. Inleiding...................................................................................................... 78
8.2. De sociaal werker als middenveldspeler in de samenleving......................79
8.3. Politieke opdracht van het sociaal werk.....................................................80
8.3.1. Politieke participatie en interactief beleid............................................80
8.3.2. Deliberatieve benadering: beleidsbeïnvloeding...................................81
8.3.3. Deliberatieve benadering: beleidsparticipatie......................................83
8.3.4. Agonistische benadering: politiserend werken.....................................84
8.3.5. Subpolitieke benadering.......................................................................85
8.4. Leerdoelen.................................................................................................. 86
Hoofdstuk 9: De politieke opdracht van het sociaal werk: sociaal overleg...........86
9.1. Overlegeconomie....................................................................................... 86
9.2. Syndicalisme in België................................................................................ 87
4
Inhoud
Situering................................................................................................................. 5
HOOFDSTUK 1: Een inleiding.................................................................................. 5
1.1. Sociaal werk en politiek................................................................................ 5
1.1.1. Wat doet het sociaal werk?....................................................................5
1.1.2. Wat hebben sociaal werkers nodig om hun politieke opdracht uit........6
te voeren?........................................................................................................ 6
1.2. Een systematische kijk op politiek................................................................7
1.2.1. Systeemtheorie...................................................................................... 7
1.2.2. Kringloopmodel van David Easton..........................................................7
1.3. Vier sferen in de samenleving......................................................................9
1.3.1. Sfeer van de gemeenschappen..............................................................9
1.3.2. Sfeer van de overheid/staat.................................................................10
1.3.3. Sfeer van de markt............................................................................... 10
1.3.4. Sfeer van het maatschappelijk middenveld (de civil society)...............10
1.4. Het politiek bestuurlijk systeem.................................................................11
1.5. Leerdoelen.................................................................................................. 12
HOOFDSTUK 2: Politiek......................................................................................... 12
2.1. Oorsprong van het begrip politiek..............................................................12
2.1.1. De oorsprong van de politiek als een groot moreel streven.................12
2.1.2. De politiek als een manier om macht te verwerven.............................12
2.1.3. Politiek als een reeks ideeën om een samenleving te organiseren......13
2.2. De aspect- en domeinbenadering..............................................................13
2.2.1. De aspectbenadering van politiek........................................................13
2.2.2. Domeinbenadering van politiek...........................................................14
2.2.3. Aspect- versus domeinbenadering.......................................................14
2.3. Het politiek systeem van Easton................................................................15
2.3.1. Analyse van het politiek systeem.........................................................15
2.3.2. De fasen in het politiek systeem van Easton........................................16
2.4. Een werkdefinitie van politiek....................................................................18
2.5. Parlementaire democratie..........................................................................18
2.5.1. Democratie.......................................................................................... 18
2.5.2. Liberale parlementaire democratie......................................................18
2.5.3. Een pacificatiedemocratie....................................................................19
1
, 2.6. Politieke partijen en hun vertegenwoordigers............................................20
2.6.1. Politieke partijen................................................................................... 20
2.6.2. politieke vertegenwoordigers...............................................................21
2.7. Macht......................................................................................................... 22
2.7.1. Wat is macht?....................................................................................... 22
2.7.2. Vormen van macht............................................................................... 23
2.8.3. Pluralisme............................................................................................ 23
2.8.4. Elites.................................................................................................... 23
2.8. Begrippen conflict en samenwerking.........................................................24
2.9. Leerdoelen.................................................................................................. 24
3. Beleid............................................................................................................... 24
3.1. Wat is beleid?............................................................................................. 24
3.2. Beleidsprobleem......................................................................................... 25
3.3. Overheidsbeleid......................................................................................... 26
3.3.1. De overheid.......................................................................................... 26
3.3.2. Overheidsbeleid................................................................................... 27
3.3.3. Actoren betrokken bij het overheidsbeleid...........................................28
3.3.4. De relatie tussen politiek en beleid......................................................28
3.4. De beleidscyclus......................................................................................... 29
3.4.1. Agendavorming.................................................................................... 29
3.4.2. Beleidsvoorbereiding............................................................................32
3.4.3. Beleidsformulering............................................................................... 33
3.4.4. Beleidsuitvoering................................................................................. 33
3.4.5. Beleidsevaluatie................................................................................... 33
3.5. Leerdoelen.................................................................................................. 33
4. Politieke ideologieën......................................................................................... 34
4.1. Breuklijnen................................................................................................. 34
4.1.1. De traditionele breuklijnen...................................................................34
4.1.2. De nieuwe breuklijnen..........................................................................36
4.1.3. Verzuiling............................................................................................. 37
4.2. Ideologieën................................................................................................. 37
4.2.1. Wat is een ideologie............................................................................. 37
4.2.2. Positionering van ideologieën..............................................................38
4.3. Politieke ideologieën in Vlaanderen............................................................39
4.3.1. Het conservatisme............................................................................... 40
4.3.2. Het liberalisme..................................................................................... 40
4.3.3. Socialisme............................................................................................ 42
2
, 4.3.4. Christendemocratie.............................................................................. 44
4.3.5. Vlaams-nationalisme............................................................................ 46
4.3.6. Ecologisme........................................................................................... 47
4.4. Leerdoelen.................................................................................................. 48
DEEL 2: Politieke context van het sociaal werk....................................................49
Hoofdstuk 5: Democratie...................................................................................... 49
5.1. Democratie als politiek systeem................................................................49
5.1.1. Classificatie van Plato..........................................................................49
5.1.2. Hedendaagse classificaties..................................................................50
5.1.3. Vormen van Democratie.......................................................................51
5.1.4. De Democratische Paradox..................................................................54
5.2. Agonistische democratie: het politieke.......................................................55
5.2.1. Inleiding............................................................................................... 55
5.2.2. Heeft de meerderheid altijd gelijk?......................................................55
5.2.3. Agonisme en antagonisme...................................................................57
5.3. Democratisch burgerschap........................................................................59
5.3.1. Inleiding............................................................................................... 59
5.3.2. Liberale dimensies in het burgerschapsconcept..................................61
5.3.3. Communautaristische dimensies in het burgerschapsconcept............62
5.3.4. Burgerschap als relationele praktijk.....................................................63
5.4. Leerdoelen.................................................................................................. 64
Hoofdstuk 6: De verzorgingsstaat als context voor het sociaal werk...................64
6.1. Historische schets...................................................................................... 64
6.2. Wat is de welvaartsstaat?...........................................................................65
6.3. Hoe werkt de welvaartsstaat......................................................................65
6.3.1. De inkomensherverdeling....................................................................65
6.3.2. De sociale uitkeringen via het sociaal zekerheidsrecht en de sociale
bijstand.......................................................................................................... 66
6.3.3. De sociale voorzieningen.....................................................................66
6.4. Types welvaartsstaat.................................................................................. 66
6.4.1. Institutionele welvaartsstaat (sociaal-democratisch)...........................67
6.4.2. Residuaire welvaartsstaat (liberale).....................................................67
6.4.3. Corporatistische welvaartsstaat...........................................................67
6.5. Neocorporatisme........................................................................................ 68
6.5.1. Inleiding............................................................................................... 68
6.5.2. Van corporatisme naar neocorporatisme.............................................68
6.5.3. Neocorporatisme: meer of minder democratie?...................................69
3
, 6.5.4. De actieve welvaartsstaat....................................................................69
6.5.5. De toekomst van onze welvaartsstaat.................................................69
6.6. Leerdoelen.................................................................................................. 70
DEEL 3: De politieke opdracht van het sociaal werk.............................................70
Hoofdstuk 7: Polarisatie........................................................................................ 70
7.1. Wat is polarisatie?...................................................................................... 70
7.1.1. Polarisatie van een groep gelijkgezinden.............................................70
7.1.2. Clusteren van groepen in tegengestelde kampen................................70
7.2. Vormen van polarisatie............................................................................... 71
7.2.1. Thematische en ideologische polarisatie.............................................71
7.2.2. Affectieve en sociale polarisatie...........................................................71
7.2.3. Wanneer neemt polarisatie kwalijke vormen aan?...............................72
7.3. Verschil tussen polarisatie en conflict........................................................72
7.3.1. Polarisatie............................................................................................. 72
7.3.2. Conflict................................................................................................. 73
7.4. Polarisatie als onderdeel van een democratische samenleving.................73
7.5. Ambivalente rol van polarisatie..................................................................73
7.5.1. Politieke gevolgen van polarisatie........................................................74
7.6. Geweldloos omgaan met polarisatie..........................................................74
7.6.1. Een kader voor meerstemmigheid, polarisatie en conflict...................74
7.6.2. Geweldloos omgaan met polarisatie in de praktijk...............................75
7.7. Strategie om polarisatie tegen te gaan......................................................77
7.7.1. Polarisatie in kaart brengen.................................................................77
7.8. Leerdoelen.................................................................................................. 78
Hoofdstuk 8: Politieke opdracht van het sociaal werk..........................................78
8.1. Inleiding...................................................................................................... 78
8.2. De sociaal werker als middenveldspeler in de samenleving......................79
8.3. Politieke opdracht van het sociaal werk.....................................................80
8.3.1. Politieke participatie en interactief beleid............................................80
8.3.2. Deliberatieve benadering: beleidsbeïnvloeding...................................81
8.3.3. Deliberatieve benadering: beleidsparticipatie......................................83
8.3.4. Agonistische benadering: politiserend werken.....................................84
8.3.5. Subpolitieke benadering.......................................................................85
8.4. Leerdoelen.................................................................................................. 86
Hoofdstuk 9: De politieke opdracht van het sociaal werk: sociaal overleg...........86
9.1. Overlegeconomie....................................................................................... 86
9.2. Syndicalisme in België................................................................................ 87
4
