The year 1000: When Explorers Connected the world – and Globalization
Began
Proloog
Eeuwenlang importeerden de Chinezen geurige houtsoorten zoals sandelhout uit het huidige Java en
India en aromatische boomharsen zoals mirre en wierook uit het Arabisch Schiereiland. Een levendige
export financierde deze import. De goedkope concurrentie kwam van pottenbakkers uit het Midden-
Oosten, die imitatieglazuren mengden die leken op het glanzende Chinese keramiek, maar niet op
dezelfde hoge temperaturen werden gebakken. Met de opening van nieuwe routes moesten
ambachtslieden, die voorheen de enige leveranciers voor hun landgenoten waren, plotseling
concurreren om marktaandeel met fabrikanten aan de andere kant van de wereld.
Het jaar 1000 markeerde het begin van de globalisering. Dit was het jaar waarin handelsroutes
over de hele wereld ontstonden, waardoor goederen, technologieën, religies en mensen hun thuis
konden verlaten en naar een nieuwe plek konden gaan. Onder de agenten van de globalisering in 1000
bevonden zich de Vikingen van Noord-Europa, maar ook de inwoners van Amerika, Afrika, China en het
Midden-Oosten. Wat er op één plek gebeurde, had een grote impact op de bewoners van andere, verre
gebieden. Het jaar 1000 verschilt op een aantal manieren van bijvoorbeeld de Europese expansie in
1492:
1. De reizigers die elkaar in het jaar 1000 tegenkwamen, waren technologisch gezien dichter bij
elkaar, in tegenstelling tot 1492, toen vuurwapens en wapens de Europeanen in staat stelden
bijna iedereen die ze tegenkwamen te verslaan.
2. In het jaar 1000 waren de belangrijkste spelers ook anders. China en het Midden-Oosten
floreerden, terwijl Europa achterbleef.
3. De gebeurtenissen die rond het jaar 1000 op gang kwamen, vormden een belangrijk punt in de
evolutie van de mensheid en hebben zowel goede als slechte gevolgen gehad.
Het verhaal klinkt vreselijk bekend, maar als we teruggaan naar het jaar 1000, beseffen we hoe anders
de setting was. De industrialisatie had nog niet plaatsgevonden. Politieke eenheden waren toen ook
anders: oorlogsgroepen, stammen, koninkrijken en keizerrijken. Geen enkele natiestaat kon al haar
burgers dwingen om in het leger te dienen en belasting te betalen.
1 De wereld in het jaar 1000
Geen nieuwe technologie veroorzaakte de explosie van interregionaal reizen rond het jaar 1000.
Mensen verplaatsten zich over land voornamelijk te voet of te paard op dieren of karren. De handel
tussen verschillende regio's nam in het jaar 1000 toe omdat een overschot in de landbouw leidde tot
bevolkingsgroei en een deel van de bevolking in staat stelde te stoppen met fulltime boeren, goederen te
produceren voor markten en kooplieden te worden. Na 10.000 begonnen boeren hun gewassen af te
wisselen. Een populaire afwisseling was rapen, handschoen en graan, wat hielp bij het behouden van
voedingsstoffen en de bodemkwaliteit. De Europese bevolking verdubbelde bijna, van minder dan 40
miljoen in 1000 tot 75 miljoen in 1340. Deze bevolkingstoename viel samen met de middeleeuwse
warme periode, die begon in 1000, rond 1100 piekte en eindigde in 1400. De spreiding van mensen over
Europa veranderde ook. De bevolking van Zuid- en Oost-Europa nam met 50% toe. De Chinese
bevolkingsverplaatsing leek op die van Europa, maar was in tegengestelde richting: de Chinezen trokken
ten zuiden van de Yangzi-rivier naar rijstgebieden, precies op hetzelfde moment dat de Europeanen
noordwaarts trokken, weg van de Middellandse Zee en richting de Noordzee. Van alle agrarische rijken
ter wereld in het jaar 1000 weten wetenschappers het minst over de Maya's in Meso-Amerika.
Hoeveel mensen telden er in het jaar 1000? Een ruwe schatting: ongeveer 250 miljoen. We
weten veel meer over samenlevingen die volkstellingen hielden dan over samenlevingen die geen
gegevens bijhielden, en samenlevingen die landbouw bedreven hadden een veel grotere bevolking dan
rondtrekkende herdersgemeenschappen. Een wereldbevolking van 250 miljoen vertegenwoordigde een
keerpunt in de geschiedenis.
De kennisoverdracht beperkte zich niet tot intellectuele gebieden. Europeanen leerden ook
nieuwe spellen spelen. Schaken, dat rond 600 in India werd uitgevonden, verspreidde zich door de
islamitische wereld en werd rond 1000 populair in Europa.
, 2 Ga naar het westen, jonge Viking
Op naar Amerika
De Vikingen maakten drie afzonderlijke reizen naar Amerika. De eerste vond plaats in het jaar 1000,
toen Leif Erikson de mannen in zijn krijgsbende leidde naar de landen die Bjarni Herjolfsson eerder had
gezien. Leif en zijn volgelingen landden eerst op een plaats die ze Helluland noemden, wat 'stenen
plaatland' betekent. Ze reisden vervolgens door naar een vlak en bebost eiland. Dit was waarschijnlijk
Baffineiland, tussen Noordoost-Canada en Groenland. Dit noemde Leif Markland, hoogstwaarschijnlijk
de Labradorkust van Noordoost-Canada. Hun derde bestemming was veel aantrekkelijker. Bij eb liep het
schip met Leif en zijn man aan de grond, en hun nieuwsgierigheid naar het land was zo groot dat ze niet
de moeite namen om te wachten tot het tij opkwam. Ze troffen een vruchtbaar land aan met overvloedig
gras en vis. Ze bouwden hutten en noemden hun eerste nederzetting Leifsbudir en het eiland Vinland.
Een paar jaar later besloot Leifs broer Thorvald om voor een tweede expeditie naar Vinland te gaan. Hij
en zijn mannen vingen inheemse volken en doodden er acht. De derde Vikingexpeditie naar Vinland
werd geleid door een IJslander genaamd Thorfinn Karlsefni, een aangetrouwde familie van Leif.
Karlsefni en zijn mannen hadden alle reden om bang te zijn toen ze naar buiten keken en vreemde
mannen naar hen toe zagen peddelen.
Twee saga’s: Erik the Red Saga en Greenlanders Saga
De Erik de Roods Saga is een middeleeuwse IJslandse saga die het leven en de reizen van Erik de
Rood beschrijft, een Noorse ontdekkingsreiziger uit de tiende eeuw. De saga vertelt hoe Erik na een
conflict in Noorwegen naar IJsland vluchtte, maar daar opnieuw in onenigheid terechtkwam en werd
verbannen. Tijdens zijn verbanning verkende hij de westelijke kusten en ontdekte hij het land dat hij
Groenland noemde, omdat hij hoopte dat een aantrekkelijke naam kolonisten zou aantrekken. Na zijn
terugkeer naar IJsland verzamelde hij een groep kolonisten en leidde hen naar Groenland om daar
nederzettingen te stichten. De saga gaat ook in op het leven van zijn familie, met name zijn zoon Leif
Eriksson, die later naar Vinland, het gebied dat men tegenwoordig associeert met Newfoundland in
Canada, zou varen. Het verhaal bevat een mengeling van historische feiten, orale overleveringen en
legendes, zoals vaak het geval is bij de IJslandse sagaliteratuur. Naast de beschrijving van
ontdekkingsreizen geeft de saga inzicht in het sociale en politieke leven van de Scandinaviërs in die tijd,
hun overtuigingen en hun omgang met land en zee.
De Greenlanders Saga is een middeleeuwse IJslandse saga die de Noorse en IJslandse
ontdekkingsreizen naar Groenland en Vinland beschrijft, met een bijzondere focus op de expedities van
Leif Eriksson en andere vroege kolonisten. De saga vertelt hoe de kolonisten uit Groenland naar het
westen voeren en Vinland ontdekten, een vruchtbaar land met bossen en overvloedige natuurlijke
rijkdommen. Het verhaal beschrijft hun pogingen om nederzettingen te stichten, de interacties met de
inheemse bevolking, en de moeilijkheden die ze ondervonden, zoals conflicten en gevaarlijke
omstandigheden tijdens de reizen. Net als andere IJslandse saga’s combineert de Greenlanders Saga
historische gebeurtenissen met legendes en orale overleveringen. De tekst geeft inzicht in de
leefomstandigheden van de kolonisten in Groenland, hun kennis van zeevaart en navigatie, en hun
sociale en religieuze gebruiken. Tegelijkertijd laat de saga zien hoe de vroege ontdekkingsreizen van de
Noordse kolonisten naar Noord-Amerika werden herinnerd en doorverteld, waarbij feiten vaak vermengd
zijn met overdrijvingen en verhalende elementen.
De boten
De oorspronkelijke betekenis van het woord Viking is plunderen of piraterij, waarbij het zelfstandig
naamwoord plunderaar of piraat betekent. De eerste Vikingboten hadden geen zeilen. De bouwers
gebruikten bijlen en wiggen om planken uit eiken- en dennenstammen te hakken, overlapten ze lichtjes
en spijkerden ze met kleine ijzeren spijkers, klinkers genaamd, op een gebogen frame. Deze vaartuigen
konden zowel over lange afstanden geroeid worden als in ondiep water aan land komen, waardoor ze
zeer geschikt waren om binnen Scandinavië te reizen. De Vikingen weefden vierkante slakken van wol
of linnen, die ze konden draaien, maar ze konden de vierkante zeilen niet zo schuin aan de wind zetten
als de huidige driehoekige zeilen.
Began
Proloog
Eeuwenlang importeerden de Chinezen geurige houtsoorten zoals sandelhout uit het huidige Java en
India en aromatische boomharsen zoals mirre en wierook uit het Arabisch Schiereiland. Een levendige
export financierde deze import. De goedkope concurrentie kwam van pottenbakkers uit het Midden-
Oosten, die imitatieglazuren mengden die leken op het glanzende Chinese keramiek, maar niet op
dezelfde hoge temperaturen werden gebakken. Met de opening van nieuwe routes moesten
ambachtslieden, die voorheen de enige leveranciers voor hun landgenoten waren, plotseling
concurreren om marktaandeel met fabrikanten aan de andere kant van de wereld.
Het jaar 1000 markeerde het begin van de globalisering. Dit was het jaar waarin handelsroutes
over de hele wereld ontstonden, waardoor goederen, technologieën, religies en mensen hun thuis
konden verlaten en naar een nieuwe plek konden gaan. Onder de agenten van de globalisering in 1000
bevonden zich de Vikingen van Noord-Europa, maar ook de inwoners van Amerika, Afrika, China en het
Midden-Oosten. Wat er op één plek gebeurde, had een grote impact op de bewoners van andere, verre
gebieden. Het jaar 1000 verschilt op een aantal manieren van bijvoorbeeld de Europese expansie in
1492:
1. De reizigers die elkaar in het jaar 1000 tegenkwamen, waren technologisch gezien dichter bij
elkaar, in tegenstelling tot 1492, toen vuurwapens en wapens de Europeanen in staat stelden
bijna iedereen die ze tegenkwamen te verslaan.
2. In het jaar 1000 waren de belangrijkste spelers ook anders. China en het Midden-Oosten
floreerden, terwijl Europa achterbleef.
3. De gebeurtenissen die rond het jaar 1000 op gang kwamen, vormden een belangrijk punt in de
evolutie van de mensheid en hebben zowel goede als slechte gevolgen gehad.
Het verhaal klinkt vreselijk bekend, maar als we teruggaan naar het jaar 1000, beseffen we hoe anders
de setting was. De industrialisatie had nog niet plaatsgevonden. Politieke eenheden waren toen ook
anders: oorlogsgroepen, stammen, koninkrijken en keizerrijken. Geen enkele natiestaat kon al haar
burgers dwingen om in het leger te dienen en belasting te betalen.
1 De wereld in het jaar 1000
Geen nieuwe technologie veroorzaakte de explosie van interregionaal reizen rond het jaar 1000.
Mensen verplaatsten zich over land voornamelijk te voet of te paard op dieren of karren. De handel
tussen verschillende regio's nam in het jaar 1000 toe omdat een overschot in de landbouw leidde tot
bevolkingsgroei en een deel van de bevolking in staat stelde te stoppen met fulltime boeren, goederen te
produceren voor markten en kooplieden te worden. Na 10.000 begonnen boeren hun gewassen af te
wisselen. Een populaire afwisseling was rapen, handschoen en graan, wat hielp bij het behouden van
voedingsstoffen en de bodemkwaliteit. De Europese bevolking verdubbelde bijna, van minder dan 40
miljoen in 1000 tot 75 miljoen in 1340. Deze bevolkingstoename viel samen met de middeleeuwse
warme periode, die begon in 1000, rond 1100 piekte en eindigde in 1400. De spreiding van mensen over
Europa veranderde ook. De bevolking van Zuid- en Oost-Europa nam met 50% toe. De Chinese
bevolkingsverplaatsing leek op die van Europa, maar was in tegengestelde richting: de Chinezen trokken
ten zuiden van de Yangzi-rivier naar rijstgebieden, precies op hetzelfde moment dat de Europeanen
noordwaarts trokken, weg van de Middellandse Zee en richting de Noordzee. Van alle agrarische rijken
ter wereld in het jaar 1000 weten wetenschappers het minst over de Maya's in Meso-Amerika.
Hoeveel mensen telden er in het jaar 1000? Een ruwe schatting: ongeveer 250 miljoen. We
weten veel meer over samenlevingen die volkstellingen hielden dan over samenlevingen die geen
gegevens bijhielden, en samenlevingen die landbouw bedreven hadden een veel grotere bevolking dan
rondtrekkende herdersgemeenschappen. Een wereldbevolking van 250 miljoen vertegenwoordigde een
keerpunt in de geschiedenis.
De kennisoverdracht beperkte zich niet tot intellectuele gebieden. Europeanen leerden ook
nieuwe spellen spelen. Schaken, dat rond 600 in India werd uitgevonden, verspreidde zich door de
islamitische wereld en werd rond 1000 populair in Europa.
, 2 Ga naar het westen, jonge Viking
Op naar Amerika
De Vikingen maakten drie afzonderlijke reizen naar Amerika. De eerste vond plaats in het jaar 1000,
toen Leif Erikson de mannen in zijn krijgsbende leidde naar de landen die Bjarni Herjolfsson eerder had
gezien. Leif en zijn volgelingen landden eerst op een plaats die ze Helluland noemden, wat 'stenen
plaatland' betekent. Ze reisden vervolgens door naar een vlak en bebost eiland. Dit was waarschijnlijk
Baffineiland, tussen Noordoost-Canada en Groenland. Dit noemde Leif Markland, hoogstwaarschijnlijk
de Labradorkust van Noordoost-Canada. Hun derde bestemming was veel aantrekkelijker. Bij eb liep het
schip met Leif en zijn man aan de grond, en hun nieuwsgierigheid naar het land was zo groot dat ze niet
de moeite namen om te wachten tot het tij opkwam. Ze troffen een vruchtbaar land aan met overvloedig
gras en vis. Ze bouwden hutten en noemden hun eerste nederzetting Leifsbudir en het eiland Vinland.
Een paar jaar later besloot Leifs broer Thorvald om voor een tweede expeditie naar Vinland te gaan. Hij
en zijn mannen vingen inheemse volken en doodden er acht. De derde Vikingexpeditie naar Vinland
werd geleid door een IJslander genaamd Thorfinn Karlsefni, een aangetrouwde familie van Leif.
Karlsefni en zijn mannen hadden alle reden om bang te zijn toen ze naar buiten keken en vreemde
mannen naar hen toe zagen peddelen.
Twee saga’s: Erik the Red Saga en Greenlanders Saga
De Erik de Roods Saga is een middeleeuwse IJslandse saga die het leven en de reizen van Erik de
Rood beschrijft, een Noorse ontdekkingsreiziger uit de tiende eeuw. De saga vertelt hoe Erik na een
conflict in Noorwegen naar IJsland vluchtte, maar daar opnieuw in onenigheid terechtkwam en werd
verbannen. Tijdens zijn verbanning verkende hij de westelijke kusten en ontdekte hij het land dat hij
Groenland noemde, omdat hij hoopte dat een aantrekkelijke naam kolonisten zou aantrekken. Na zijn
terugkeer naar IJsland verzamelde hij een groep kolonisten en leidde hen naar Groenland om daar
nederzettingen te stichten. De saga gaat ook in op het leven van zijn familie, met name zijn zoon Leif
Eriksson, die later naar Vinland, het gebied dat men tegenwoordig associeert met Newfoundland in
Canada, zou varen. Het verhaal bevat een mengeling van historische feiten, orale overleveringen en
legendes, zoals vaak het geval is bij de IJslandse sagaliteratuur. Naast de beschrijving van
ontdekkingsreizen geeft de saga inzicht in het sociale en politieke leven van de Scandinaviërs in die tijd,
hun overtuigingen en hun omgang met land en zee.
De Greenlanders Saga is een middeleeuwse IJslandse saga die de Noorse en IJslandse
ontdekkingsreizen naar Groenland en Vinland beschrijft, met een bijzondere focus op de expedities van
Leif Eriksson en andere vroege kolonisten. De saga vertelt hoe de kolonisten uit Groenland naar het
westen voeren en Vinland ontdekten, een vruchtbaar land met bossen en overvloedige natuurlijke
rijkdommen. Het verhaal beschrijft hun pogingen om nederzettingen te stichten, de interacties met de
inheemse bevolking, en de moeilijkheden die ze ondervonden, zoals conflicten en gevaarlijke
omstandigheden tijdens de reizen. Net als andere IJslandse saga’s combineert de Greenlanders Saga
historische gebeurtenissen met legendes en orale overleveringen. De tekst geeft inzicht in de
leefomstandigheden van de kolonisten in Groenland, hun kennis van zeevaart en navigatie, en hun
sociale en religieuze gebruiken. Tegelijkertijd laat de saga zien hoe de vroege ontdekkingsreizen van de
Noordse kolonisten naar Noord-Amerika werden herinnerd en doorverteld, waarbij feiten vaak vermengd
zijn met overdrijvingen en verhalende elementen.
De boten
De oorspronkelijke betekenis van het woord Viking is plunderen of piraterij, waarbij het zelfstandig
naamwoord plunderaar of piraat betekent. De eerste Vikingboten hadden geen zeilen. De bouwers
gebruikten bijlen en wiggen om planken uit eiken- en dennenstammen te hakken, overlapten ze lichtjes
en spijkerden ze met kleine ijzeren spijkers, klinkers genaamd, op een gebogen frame. Deze vaartuigen
konden zowel over lange afstanden geroeid worden als in ondiep water aan land komen, waardoor ze
zeer geschikt waren om binnen Scandinavië te reizen. De Vikingen weefden vierkante slakken van wol
of linnen, die ze konden draaien, maar ze konden de vierkante zeilen niet zo schuin aan de wind zetten
als de huidige driehoekige zeilen.
