Kwaliteit van leven bij mensen met psychische kwetsbaarheid
HOOFDSTUK 1: EEN HELIKOPTERBLIK OP ONZE
GGZ
DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE: EEN KORT OVERZICHT
Samengavat 6 periodes:
Prehistorie - Oudheid
Hippocrates Krankzinnigheid = hersenziekte
300 - 1600
‘geestesziekte’ Nutteloos, gevaarlijk, zot
1600 - 1800
Gekkenhuizen en gestichten internering
e
19 eeuw
Pinel en Guislain Pioniers
e e
1 helft 20 eeuw
Instellingen, maar ook holocaust - Opkomst psycho-analyse, medische technieken
psychogencide
1950 - 2010
psychofarma Jaren ’60: antipsychiatrie
EERSTE PERIODE
PREHISTORIE
• Oorzaak van ziektes: geesten die men beledigd had
• Onze voorouders zorgden voor hun zieke en oude stamleden
• De medicijnenman
o Archeologische ontdekkingen van doorboorde schedels uit de periode van het
neoliticum bewijzen dat er pogingen zijn geweest om die ziektes te genezen
o De medicijnenman wilde met schedelboringen de boze geesten uit het lichaam
bevrijden
OUDHEID
• Twee personen die een grote invloed hebben gehad op de geestelijke gezondheid
1. Hippocrates = de vader van de geneeskunde
§ Opvatting: ziekte is het gevolg van de invloed van een boze geest
o Ziekte werd veroorzaakt door een onjuiste mengeling van de vier
lichaamsvochten: bloed, slijm, gele en zwarte gal
o Hij beschouwde krankzinnigheid als een hersenziekte
1
, Kwaliteit van leven bij mensen met psychische kwetsbaarheid
2. Galenus van Pergamon
§ Beschrijving van het zenuwstelsel
§ Uitgaande de visie van hippocrates: hij verdeelde de mensen in vier types
naaergelang de overheersing van één van de lichaamsvochten
TWEEDE PERIODE
Start rond 300 na Christus en loopt tot 1600
• Treurigheid of melancholie
o Nu depressie genoemd
o Werd beschouwd als een slechte gedachte of bekoring
§ Kerkvader Evagrius van Pontus voegde treurigheid toe als achtste slechte
gedachte of bekoring
§ = gulzigheid, wellust, ijdelheid, treurigheid
• Paus Gregorius
o Hij stelde de definitieve lijst van de 7 hoofdzonden op
§ Afgunst werd toegevoegd
§ Hoogmoed en ijdelheid werdern versmolten
§ Melancholie of treurigheid werd geschrapt
DE VROEGE MIDDELEEUWEN
• Mensen met een geestelijke stoornis (=zotten) hadden een eigen positie in de gesloten
agrarische maatschappij
• Doordat de organisatie van het stadsleven steeds strakker werd, verminderde de tolerantie
ten aanzien van afwijkend gedrag
LATE MIDDELEEUWEN
• Medische en verzorgende handelingen van barbiers en chirurgijns versmolten tot één beroep
• Door kwade stoofen uit het lichaam te laten wegvloeien probeerden ze de mensen te
genezen
• Geestesziekten werden soms ook met ontzag neaderd omdat ze zouden komen
communiceren met de goden.
OPKOMST VAN DE KERK
• = geesteszieken kregen meer recht op leven
• In de middeleeuwen overheerste het idee dat geestezieken nutteloos of gevaarlijk waren
o Heksenvervolgingen en inquisitieprocessen leiden tot de vervolging van
geesteszieken
PSYCHIATRISCHE GEZINSVERPLEGING
• Ontstaan door Dimpna
• De heilige dimpna onpopte zoch tot patrones van de bezetenen en geestezieken: een aantal
geestezieken werden ondergebracht in gezinnen in Geel
o Gezinsverpleging kende een grote bloei
2
, Kwaliteit van leven bij mensen met psychische kwetsbaarheid
JURIDISCH STANDPUNT
• Krankzinnigen werden voor het eerst uit een juridisch standpunt aansprakelijk en
toerekeningsvatbaar gestekd
• = een visie die haaks staat op de tolerante visie tegenover krankzinnigen tijdens de
middeleeuwen
DERDE PERIODE
Van 1600 tot 1800
• Een donkere tijd voor de onrustige, razende krankzinnigen
o Gekenmerkt door een interneringsgolf
o De opsluiting in dolhuizen, gasthuizen en godshuizen vanuit een liefdadige
gesteldheid maakte plaats voor een brutale afsluiting van de samenleving
• Lage landen
o In de lage landen vond de overheid het minder erg dat de gekken vrij op straat
rondliepen, voor zover ze niet gevaarlijk waren
o De gevaarlijke krankzinnigen werden afgezonderd van de samenleving
o Krankzinnigen droegen volgens de bevolking zelf de schuld van hun ziekte
RENÉ DESCARTES
• = vader van de moderne filosofie
• Grondregel: ‘ik denk, dus ik ben’
o ‘ik ben een denkend ding à kan gelinkt worden aan de ggz
o Denken: de essentie
§ Onze geest moet onderscheiden worden van ons lichaam
§ De scheiding van geest en lichaam/ cartesiaans dualisme heeft in onze
westerse cultuur de visie en organisatie van de ggz sterk beïnvloed
o Basis van de neuropsychologie
§ Hij zag de wereld als een machine en het menselijk lichaam als een
mechanisch systeem dat waarnemingsimpulsen doorgeeft aan de hersenen
VIERDE PERIODE
Valt ongeveer samen met de 19e eeuw: franse revolutie en industriële revolutie
• Geesteszieken worden gezien als lichamelijk zieke personen met recht op specifieke
medische verzorging
• De band tussen religie en psychiatrie hield op te bestaan
DE VERLICHTING EN DE FRANSE REVOLUTIE
• Er kwam kritiek op de onmenselijke praktijken in de dolhuizen
• Ze werden geleidelijk aan vervangen door krankzinnigengestichten
• In frankrijk en Engeland kregen bepaalde dokters belangstelling voor de behandeling van
geesteszieken
3
, Kwaliteit van leven bij mensen met psychische kwetsbaarheid
o Philippe Pinel
§ Hij bevrijde een aantal geestezieken van hun boeien
§ Hij maakte een eind aan bepaalde technieken zoals purgeren en aderlaten
§ In zijn therapie stond contact met de patiënt centraal
§ = pionier van de Franse psychologie
§ Eerste revolutie in de psychiatrie
o Jozef Guislain
§ Hij specialiseerde zich als één van de eersten in België in het behandelen van
geesteszieken
§ Hij baseerde zijn theorie op die van zijn voorganger Pinel
§ Hij bevrijdde geesteszieken die zich in mensonterende situaties bevonden
o Schroeder van der Kolk
§ Gezorgd voor de aanzet van de eerste krankzinnigenwet in Nederland
o Everts
§ Stichtte een inrichting die zich specifiek richtte op de pschychiatrische
gezondheidszorg
o Joseph Breuer en Sigmund Freud
§ Een neurose is het gevolg van belevingen die vedrongen worden naar het
onbewuste
§ Legden de basis voor de psychoanalyse
o Collocatiewet
§ Deze wet regelde de gedwongen opnames
TUSSEN 1800 EN 1960
• De kerk ontwikkelde in meerdere Europese landen initiatieven op het gebied van de zorg
voor patiênten met een psychiatrische aandoening
o Congregaties zoals de Zusters en broeders van Liefde, de broeders Hiëronymieten en
de zusters van de barmhartigheid
VRIJFDE PERIODE
• De psychiatrie werd geconfronteerd met een belangrijk dilemma
o Enerzijds: patiënten met een psychiatrische aandoening konden terecht in steeds
groter wordende instellingen in de hoop dat ze spontaan gingen herstellen
o Anderzijds: psychiaters beschikten over de psychoanalyse à enkel mogelijk voor de
meer vermogende patiënten
§ Omdat deze behandeling te duur was voor gewone mensen, gingen
psychiaters opzoek naar alternatieven à koortskuren, slaapkure,
elektroshocks
§ De chirurgie wou ook bijdragen tot de behandeling van geesteszieken
• Techniek werd verlaten door de opkomst van psychofarmaca
• Psychiatrische ziektebeelden zijn noch door functioneel (EEG), noch door beeldvorming (CT,
MRI, PETSCAN) te diagnosticeren
4
HOOFDSTUK 1: EEN HELIKOPTERBLIK OP ONZE
GGZ
DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE: EEN KORT OVERZICHT
Samengavat 6 periodes:
Prehistorie - Oudheid
Hippocrates Krankzinnigheid = hersenziekte
300 - 1600
‘geestesziekte’ Nutteloos, gevaarlijk, zot
1600 - 1800
Gekkenhuizen en gestichten internering
e
19 eeuw
Pinel en Guislain Pioniers
e e
1 helft 20 eeuw
Instellingen, maar ook holocaust - Opkomst psycho-analyse, medische technieken
psychogencide
1950 - 2010
psychofarma Jaren ’60: antipsychiatrie
EERSTE PERIODE
PREHISTORIE
• Oorzaak van ziektes: geesten die men beledigd had
• Onze voorouders zorgden voor hun zieke en oude stamleden
• De medicijnenman
o Archeologische ontdekkingen van doorboorde schedels uit de periode van het
neoliticum bewijzen dat er pogingen zijn geweest om die ziektes te genezen
o De medicijnenman wilde met schedelboringen de boze geesten uit het lichaam
bevrijden
OUDHEID
• Twee personen die een grote invloed hebben gehad op de geestelijke gezondheid
1. Hippocrates = de vader van de geneeskunde
§ Opvatting: ziekte is het gevolg van de invloed van een boze geest
o Ziekte werd veroorzaakt door een onjuiste mengeling van de vier
lichaamsvochten: bloed, slijm, gele en zwarte gal
o Hij beschouwde krankzinnigheid als een hersenziekte
1
, Kwaliteit van leven bij mensen met psychische kwetsbaarheid
2. Galenus van Pergamon
§ Beschrijving van het zenuwstelsel
§ Uitgaande de visie van hippocrates: hij verdeelde de mensen in vier types
naaergelang de overheersing van één van de lichaamsvochten
TWEEDE PERIODE
Start rond 300 na Christus en loopt tot 1600
• Treurigheid of melancholie
o Nu depressie genoemd
o Werd beschouwd als een slechte gedachte of bekoring
§ Kerkvader Evagrius van Pontus voegde treurigheid toe als achtste slechte
gedachte of bekoring
§ = gulzigheid, wellust, ijdelheid, treurigheid
• Paus Gregorius
o Hij stelde de definitieve lijst van de 7 hoofdzonden op
§ Afgunst werd toegevoegd
§ Hoogmoed en ijdelheid werdern versmolten
§ Melancholie of treurigheid werd geschrapt
DE VROEGE MIDDELEEUWEN
• Mensen met een geestelijke stoornis (=zotten) hadden een eigen positie in de gesloten
agrarische maatschappij
• Doordat de organisatie van het stadsleven steeds strakker werd, verminderde de tolerantie
ten aanzien van afwijkend gedrag
LATE MIDDELEEUWEN
• Medische en verzorgende handelingen van barbiers en chirurgijns versmolten tot één beroep
• Door kwade stoofen uit het lichaam te laten wegvloeien probeerden ze de mensen te
genezen
• Geestesziekten werden soms ook met ontzag neaderd omdat ze zouden komen
communiceren met de goden.
OPKOMST VAN DE KERK
• = geesteszieken kregen meer recht op leven
• In de middeleeuwen overheerste het idee dat geestezieken nutteloos of gevaarlijk waren
o Heksenvervolgingen en inquisitieprocessen leiden tot de vervolging van
geesteszieken
PSYCHIATRISCHE GEZINSVERPLEGING
• Ontstaan door Dimpna
• De heilige dimpna onpopte zoch tot patrones van de bezetenen en geestezieken: een aantal
geestezieken werden ondergebracht in gezinnen in Geel
o Gezinsverpleging kende een grote bloei
2
, Kwaliteit van leven bij mensen met psychische kwetsbaarheid
JURIDISCH STANDPUNT
• Krankzinnigen werden voor het eerst uit een juridisch standpunt aansprakelijk en
toerekeningsvatbaar gestekd
• = een visie die haaks staat op de tolerante visie tegenover krankzinnigen tijdens de
middeleeuwen
DERDE PERIODE
Van 1600 tot 1800
• Een donkere tijd voor de onrustige, razende krankzinnigen
o Gekenmerkt door een interneringsgolf
o De opsluiting in dolhuizen, gasthuizen en godshuizen vanuit een liefdadige
gesteldheid maakte plaats voor een brutale afsluiting van de samenleving
• Lage landen
o In de lage landen vond de overheid het minder erg dat de gekken vrij op straat
rondliepen, voor zover ze niet gevaarlijk waren
o De gevaarlijke krankzinnigen werden afgezonderd van de samenleving
o Krankzinnigen droegen volgens de bevolking zelf de schuld van hun ziekte
RENÉ DESCARTES
• = vader van de moderne filosofie
• Grondregel: ‘ik denk, dus ik ben’
o ‘ik ben een denkend ding à kan gelinkt worden aan de ggz
o Denken: de essentie
§ Onze geest moet onderscheiden worden van ons lichaam
§ De scheiding van geest en lichaam/ cartesiaans dualisme heeft in onze
westerse cultuur de visie en organisatie van de ggz sterk beïnvloed
o Basis van de neuropsychologie
§ Hij zag de wereld als een machine en het menselijk lichaam als een
mechanisch systeem dat waarnemingsimpulsen doorgeeft aan de hersenen
VIERDE PERIODE
Valt ongeveer samen met de 19e eeuw: franse revolutie en industriële revolutie
• Geesteszieken worden gezien als lichamelijk zieke personen met recht op specifieke
medische verzorging
• De band tussen religie en psychiatrie hield op te bestaan
DE VERLICHTING EN DE FRANSE REVOLUTIE
• Er kwam kritiek op de onmenselijke praktijken in de dolhuizen
• Ze werden geleidelijk aan vervangen door krankzinnigengestichten
• In frankrijk en Engeland kregen bepaalde dokters belangstelling voor de behandeling van
geesteszieken
3
, Kwaliteit van leven bij mensen met psychische kwetsbaarheid
o Philippe Pinel
§ Hij bevrijde een aantal geestezieken van hun boeien
§ Hij maakte een eind aan bepaalde technieken zoals purgeren en aderlaten
§ In zijn therapie stond contact met de patiënt centraal
§ = pionier van de Franse psychologie
§ Eerste revolutie in de psychiatrie
o Jozef Guislain
§ Hij specialiseerde zich als één van de eersten in België in het behandelen van
geesteszieken
§ Hij baseerde zijn theorie op die van zijn voorganger Pinel
§ Hij bevrijdde geesteszieken die zich in mensonterende situaties bevonden
o Schroeder van der Kolk
§ Gezorgd voor de aanzet van de eerste krankzinnigenwet in Nederland
o Everts
§ Stichtte een inrichting die zich specifiek richtte op de pschychiatrische
gezondheidszorg
o Joseph Breuer en Sigmund Freud
§ Een neurose is het gevolg van belevingen die vedrongen worden naar het
onbewuste
§ Legden de basis voor de psychoanalyse
o Collocatiewet
§ Deze wet regelde de gedwongen opnames
TUSSEN 1800 EN 1960
• De kerk ontwikkelde in meerdere Europese landen initiatieven op het gebied van de zorg
voor patiênten met een psychiatrische aandoening
o Congregaties zoals de Zusters en broeders van Liefde, de broeders Hiëronymieten en
de zusters van de barmhartigheid
VRIJFDE PERIODE
• De psychiatrie werd geconfronteerd met een belangrijk dilemma
o Enerzijds: patiënten met een psychiatrische aandoening konden terecht in steeds
groter wordende instellingen in de hoop dat ze spontaan gingen herstellen
o Anderzijds: psychiaters beschikten over de psychoanalyse à enkel mogelijk voor de
meer vermogende patiënten
§ Omdat deze behandeling te duur was voor gewone mensen, gingen
psychiaters opzoek naar alternatieven à koortskuren, slaapkure,
elektroshocks
§ De chirurgie wou ook bijdragen tot de behandeling van geesteszieken
• Techniek werd verlaten door de opkomst van psychofarmaca
• Psychiatrische ziektebeelden zijn noch door functioneel (EEG), noch door beeldvorming (CT,
MRI, PETSCAN) te diagnosticeren
4
