Samenvatting GPR (geslaagd in 1e zit)

Elena
Dams

GESCHIEDENIS VAN HET
PUBLIEKRECHT
GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT: WAT EN WAAROM?

WAT?

 Metajuridisch vak
 Op het snijvlak van academische disciplines (geschiedenis, recht, …)
 Hoe het recht op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam en
ontwikkelt
o Staatsbestel: structuur, staatsorganen, bevoegdheden
o Grondrechtenbescherming

 Vraagstukken waarbij onderzocht wordt wat op een bepaalde plaats in een
bepaalde tijd tot stand kwam
o Wie maakt het recht? (functie parlement = schrijven grondwet)
o Hoe maakt men recht?
 Publiekrecht gedreven door machtsrelaties (ontwikkeling naar
liberale democratie in het westen)
o Wanneer en waarom wordt het recht gemaakt
 Waarom: historische context van de revoluties
o Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd
 Door wie: overheid of privé persoon
 UM of rechters
o Voor wie wordt het recht gemaakt en hoe kunnen deze rechtssubjecten
hun rechten laten gelden
 Belang voor 1 persoon / een elect clubje / voor een gemeenschap

 In 1215: Koning Jan zonder Land tekent de Magna Carta
o Hij kende recht toe aan een select groepje: clerus, ridders en adel
o Onderliggend = macht

 Recht functioneert niet in een vacuüm
 Recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk
geheel met zijn eigen vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn continu in ontwikkeling (zoals de samenleving en het
recht zelf)
o Hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen, heeft een grote impact
op de samenstelling en ontwikkeling van het recht

 Publiekrecht draait om
o Staatsorganen en instellingen (GwH, parlement, regering,…)
1

, Elena
Dams
o Algemene politieke principes en rechtsbeginselen (scheiding der machten,
democratie)
o Juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren,
bevoegdheden, bescherming grondrechten,…)

Geschiedenis van het publiekrecht Rede voor ontwikkeling
 Begrijpen waarom die elementen  Het recht zelf
er zijn / waren  Politieke keuzes
 Begrijpen waarom die elementen  Economische motieven
veranderen, vervangen of  Socio-culturele elementen
afgeschaft worden  Religieuze opvattingen
 Toevallige gebeurtenissen


 Polarisatie: bij polarisatie tussen personen kijken we naar de
geschiedenis van het publiekrecht
o Amerikaans kiesstelsel = meerderheidsstelsel  winner takes it all
o België  meer vertegenwoordiging  zorgt voor meer stabiel bestuur
naar sterkere dynamiek van “wij tegen zij” (=polarisatie)

WAAROM?

Voorbeeld: Belgische revolutie (1830-1831) = het resultaat van…

1. Constitutionele bezwaren
o Opvattingen over de rol van de regering en vorst tegenover de
vertegenwoordigende vergadering
o Onderdrukking van de oppositie via inperking van grondrechten
(godsdienstvrijheid, persvrijheid, petitierecht, afschaffing assisenjury)
 Het zuiden keert zich tegen de regering
 Vanuit zuiden: veel bezwaren, ook in de Staten-Generaal van het
Koninkrijk der Nederlanden
2. Culturele motieven
o Franse taal van politieke elite staat haaks op beleid Willem I
 Taal: niet meteen een groot probleem
 Franse taal gebruikt door politieke elite
 Willem I: overgaan op Nederlands doorvoeren  elite ziet dat niet
zitten
o Sinds de Franse annexatie richt de bourgeoisie en de adel haar blik op
Frankrijk
3. Politieke klachten
o Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijke deel van het Verenigd
Koninkrijk der Nederlanden in de Staten-Generaal (tegenover Noordelijke
deel)
o Willem wou vermijden dat er op politiek vlak een gelijke
vertegenwoordiging is met het zuiden (het noorden werd voorgetrokken)
2

, Elena
Dams
4. Religieuze overwegingen
o Bevolking in Zuidelijke deel is overwegend katholiek, terwijl men in
Noordelijk deel overwegend protestants is
 Willem en zijn regering willen niet dat Zuiden sterker
vertegenwoordigd wordt in de Staten-Generaal
5. Economische gronden
o In Zuiden ontstaat idee dat Willem en zijn regering Noorden economisch
voortrekt (niet)
 Goed rechtshistorisch onderzoek vorm basis voor goed begrip van hedendaags
recht
 Kennis en inzicht in ontwikkeling en toepassing van het recht en rechtsregels in
hun historische context geeft ons zicht op aangeleverde rechtshistorische
argumenten
o Informeert ons over pro’s en contra’s van vormen van aanpak
o Bij maken van dergelijke keuzes is rechtvaardig karakter van regel een
essentiële factor
 Inhoud van rechtvaardigheidsbegrip = variabel van aard (negatieve
en positieve resultaten als gevolg
 Rechtshistorische dimensie is belangrijk component in contemporaine
rechtsvergelijkende onderzoeken
o Rechtsvergelijkend onderzoek: systemen vergelijken om te zoeken naar
‘best practice’

 GPR toont aan dat macht en machtsconflicten aan de basis liggen van het
staatsbestel
o Vaak macht in vloeibare vorm
 Weinig vat op
 Meestal één persoon
 Meer en meer beperkingen op macht
 Macht deconcentratie
 Inzicht in het verleden laat toe om
o Potentieel van staatsbestel + beperkingen van juridische stelsels in
welbepaalde context te ontwaren
o Een onderscheid te maken tussen het essentiële  het incidentiele

 Gestolde macht: macht in verschillende verschijningsvormen, afhankelijk
van omstandigheden

HET MODERNE STAATSBEGRIP

 Wat is de staat?
 Wat is de soevereiniteit en waarom is dit belangrijk?
 Waarom gaat de staat stilletjes aan democratiseren?

INLEIDING
3

, Elena
Dams
 Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
o Regelen verwijst eigenlijk naar een regel (=norm)
 Veronderstelt norm + recht
 Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten
worden bestuurd
o De manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te
besturen
 Dit is voor elke staat anders en evolueert ook op een andere
manier  geen uniform model qua ideologie en juridisch systeem
o Voor eerste denkers: natuurstaat = chaos ( tegelijkertijd geen superstaat)
 Om daaruit te geraken en veiligheid te waarborgen van mensen
moeten we macht centraliseren in handen van één persoon
o Vandaag: meeste staten representatief regime bevolking laat zich
vertegenwoordigen
 Essentiële problematiek in het publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij
blijven
o Zorgt voor spanningsveld:
 Hoe de democratie in constitutionele zin denken
 Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische
meerderheid de rechten en belangen van de minderheden niet
miskent
 Collectief stemmen tussen 2 keuzes: meerderheid –
minderheid  meerderheid wint (50+1)
 Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van ontwikkeling van de
liberale staat

DE IDEE VAN ‘DE STAAT’

 Begrip “staat” = status of toestand
 Uitgangspunt
o Enige manier om rust te creëren en te verhinderen dat een groep mensen
die samenleven in chaos en geweld vervalt:
 Macht om bevelen op te leggen concentreren in handen van
persoon of instelling
 Deze persoon/instelling maakt de wet, die op iedereen van
toepassing is
 Deze persoon/instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die
geweld mag gebruiken om iemand te dwingen)
o Dit heeft theorie nodig  conceptie van ‘de staat’ (wie/wat kan als staat
beschouwd worden en waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld
gerechtvaardigd?)
 Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt:
o Moderne / hedendaagse geschiedenis
 Vanaf de Atlantische revoluties in de VS (1776) / Frankrijk (1789)

4