Stappenplan probleem 4 – Staatsrecht.
Hoe is het recht op een eerlijk proces gewaarborgd? (vraag 1)
Stap 0 De artikelen in de Grondwet die het recht op een eerlijk proces waarborgen:
Art. 15, 16, 17, 18 en 121 Gw.
Stap 0.1 Hardware en software eisen:
Hardware eisen: rechtsstatelijk eisen aan de rechterlijke organisatie.
o Onafhankelijk en onpartijdigheid.
Software eisen: eisen die het ideaal van de democratische rechtsstaat stelt aan het
rechtspreken.
o Toegankelijkheid van de rechtspraak, de wijze waarop de rechter omgaat met
partijen, met getuigen, en de regels met betrekking tot bewijs, het
inachtnemen van een redelijke termijn en het waarborgen van een eerlijk
proces, zijn elementen van de rechtspleging die niet in de eerste plaats
gelieerd zijn aan de organisatie van de rechtspleging maar vooral aan haar
werkwijze.
Stap 1 Doelstelling:
Dit voorstel strekt ertoe het recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke en
onpartijdige rechter binnen een redelijke termijn op te nemen in de Grondwet en aldus de
individuele rechtsbescherming op grondwettelijk niveau te garanderen.
Een dergelijk algemeen recht is niet in onze Grondwet gewaarborgd. De Grondwet
beschermt slechts elementen van het recht op een eerlijk proces.
De verdragsbepalingen betreffende het recht op een eerlijk proces zijn beperkt in
reikwijdte. Er is dus een lacune in de waarborg van rechtsbescherming van
individuele burgers en rechtspersonen in de verdragsbepalingen.
Het verankeren van het recht op een eerlijk proces in de Grondwet en het garanderen van
het daaraan inherente recht op toegang tot de rechter, kan daarnaast bijdragen aan het
vertrouwen van de burger in de rechtsstaat en meer in het bijzonder in de rechtspraak.
Stap 2 Kenmerken van een rechtsstaat:
1. Het legaliteitsbeginsel (=elk overheidshandelen dient te zijn gebaseerd op een
voorafgaande algemene regeling en binnen de door het recht getrokken grenzen).
Het democratieprincipe vereist dat dergelijke regelingen ook democratisch tot stand
zijn gekomen.
2. De machtenscheiding. De drie categorieën van overheidsmacht, te weten wetgeving,
uitvoering en rechtspraak, worden uitgeoefend door drie te onderscheiden machten.
a. Een stelsel van elkaar wederzijds controlerende, in evenwicht houdende
organen (checks and balances) en in de vorm van decentralisatie, waarbij aan
andere overheden zelfstandige bevoegdheden gelaten worden.
, 3. De (klassieke) grond- en mensenrechten als element van de rechtsstaat. Deze
rechten moeten omwille van hun fundamentele karakter binnen een rechtsstaat
worden beschermd.
De rechter heeft ten aanzien van elk van de kernelementen van de rechtsstaat een cruciale
rol.
Stap 3 Subjecten van het recht op een eerlijk proces:
Het voorgestelde artikel geeft aan ‘ieder’ het recht op een eerlijk proces heeft. Grondrechten
gelden voorts voor een ieder, ongeacht de leeftijd.
Stap 4 Toegang tot de rechter:
Het EHRM beschouwt de toegang tot de rechter als een inherent onderdeel van het
recht op een eerlijk proces en leest het derhalve in het art. 6 lid 1 EVRM in.
o Het moet in samenhang met art. 13 EVRM gelezen worden (= effectieve
rechtsbescherming).
De toegang tot de rechter als zodanig is wel verankerd in de Grondwet, zij het deels
en niet als afdwingbaar subjectief recht (artikelen 17, 18, 112 en 113 Gw).
Art. 17 Gw:
o Negatief geformuleerde garantie van het recht op toegang tot de rechter.
o Garandeert dat niemand door overheidsingrijpen mag worden beroofd van
een bij de wet opengestelde rechtsgang; vrijwillig afstand doen mag wel.
o Kan ook gaan om de internationale rechter.
o Het verplicht de wetgever niet om te voorzien in een rechtsgang.
Stap 4a Toegang tot de rechter: beperkingen:
Het recht op toegang tot de rechter is niet absoluut. Er zijn toegelaten beperkingen zoals
procedurele beperkingen, beroepstermijnen etc. met het oog op de beheersbaarheid van
het stelsel van rechtspraak.
De beperkingen moeten dan voldoen aan de volgende eisen:
De beperking mag niet de essentie van het recht op toegang aantasten;
De beperking moet een legitiem doel dienen; en
De beperking moet proportioneel zijn in het licht van dat doel.
Stap 5 Reikwijdte:
Volgens de staatscommissie moeten het recht op een eerlijk proces en de toegang tot de
rechter zich uitstrekken tot alle situaties waarin iemand door enig handelen in zijn rechtens
beschermde belangen is getroffen.
Stap 5a Wat is het verschil in de reikwijdte van het nieuwe artikel en van art. 6 EVRM?
Het nieuwe artikel geldt niet alleen voor burgerlijke rechten en verplichtingen. De reikwijdte
van het nieuwe artikel gaat dus verder dan art. 6 EVRM.
Stap 6 Elementen van een eerlijk proces:
De elementen van berechting door een onafhankelijke en onpartijdige rechter en berechting
binnen een redelijke termijn zijn aan te merken als beginselen van behoorlijke rechtspraak.
Beslissing en berechting door een neutrale overheidsinstantie:
Hoe is het recht op een eerlijk proces gewaarborgd? (vraag 1)
Stap 0 De artikelen in de Grondwet die het recht op een eerlijk proces waarborgen:
Art. 15, 16, 17, 18 en 121 Gw.
Stap 0.1 Hardware en software eisen:
Hardware eisen: rechtsstatelijk eisen aan de rechterlijke organisatie.
o Onafhankelijk en onpartijdigheid.
Software eisen: eisen die het ideaal van de democratische rechtsstaat stelt aan het
rechtspreken.
o Toegankelijkheid van de rechtspraak, de wijze waarop de rechter omgaat met
partijen, met getuigen, en de regels met betrekking tot bewijs, het
inachtnemen van een redelijke termijn en het waarborgen van een eerlijk
proces, zijn elementen van de rechtspleging die niet in de eerste plaats
gelieerd zijn aan de organisatie van de rechtspleging maar vooral aan haar
werkwijze.
Stap 1 Doelstelling:
Dit voorstel strekt ertoe het recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke en
onpartijdige rechter binnen een redelijke termijn op te nemen in de Grondwet en aldus de
individuele rechtsbescherming op grondwettelijk niveau te garanderen.
Een dergelijk algemeen recht is niet in onze Grondwet gewaarborgd. De Grondwet
beschermt slechts elementen van het recht op een eerlijk proces.
De verdragsbepalingen betreffende het recht op een eerlijk proces zijn beperkt in
reikwijdte. Er is dus een lacune in de waarborg van rechtsbescherming van
individuele burgers en rechtspersonen in de verdragsbepalingen.
Het verankeren van het recht op een eerlijk proces in de Grondwet en het garanderen van
het daaraan inherente recht op toegang tot de rechter, kan daarnaast bijdragen aan het
vertrouwen van de burger in de rechtsstaat en meer in het bijzonder in de rechtspraak.
Stap 2 Kenmerken van een rechtsstaat:
1. Het legaliteitsbeginsel (=elk overheidshandelen dient te zijn gebaseerd op een
voorafgaande algemene regeling en binnen de door het recht getrokken grenzen).
Het democratieprincipe vereist dat dergelijke regelingen ook democratisch tot stand
zijn gekomen.
2. De machtenscheiding. De drie categorieën van overheidsmacht, te weten wetgeving,
uitvoering en rechtspraak, worden uitgeoefend door drie te onderscheiden machten.
a. Een stelsel van elkaar wederzijds controlerende, in evenwicht houdende
organen (checks and balances) en in de vorm van decentralisatie, waarbij aan
andere overheden zelfstandige bevoegdheden gelaten worden.
, 3. De (klassieke) grond- en mensenrechten als element van de rechtsstaat. Deze
rechten moeten omwille van hun fundamentele karakter binnen een rechtsstaat
worden beschermd.
De rechter heeft ten aanzien van elk van de kernelementen van de rechtsstaat een cruciale
rol.
Stap 3 Subjecten van het recht op een eerlijk proces:
Het voorgestelde artikel geeft aan ‘ieder’ het recht op een eerlijk proces heeft. Grondrechten
gelden voorts voor een ieder, ongeacht de leeftijd.
Stap 4 Toegang tot de rechter:
Het EHRM beschouwt de toegang tot de rechter als een inherent onderdeel van het
recht op een eerlijk proces en leest het derhalve in het art. 6 lid 1 EVRM in.
o Het moet in samenhang met art. 13 EVRM gelezen worden (= effectieve
rechtsbescherming).
De toegang tot de rechter als zodanig is wel verankerd in de Grondwet, zij het deels
en niet als afdwingbaar subjectief recht (artikelen 17, 18, 112 en 113 Gw).
Art. 17 Gw:
o Negatief geformuleerde garantie van het recht op toegang tot de rechter.
o Garandeert dat niemand door overheidsingrijpen mag worden beroofd van
een bij de wet opengestelde rechtsgang; vrijwillig afstand doen mag wel.
o Kan ook gaan om de internationale rechter.
o Het verplicht de wetgever niet om te voorzien in een rechtsgang.
Stap 4a Toegang tot de rechter: beperkingen:
Het recht op toegang tot de rechter is niet absoluut. Er zijn toegelaten beperkingen zoals
procedurele beperkingen, beroepstermijnen etc. met het oog op de beheersbaarheid van
het stelsel van rechtspraak.
De beperkingen moeten dan voldoen aan de volgende eisen:
De beperking mag niet de essentie van het recht op toegang aantasten;
De beperking moet een legitiem doel dienen; en
De beperking moet proportioneel zijn in het licht van dat doel.
Stap 5 Reikwijdte:
Volgens de staatscommissie moeten het recht op een eerlijk proces en de toegang tot de
rechter zich uitstrekken tot alle situaties waarin iemand door enig handelen in zijn rechtens
beschermde belangen is getroffen.
Stap 5a Wat is het verschil in de reikwijdte van het nieuwe artikel en van art. 6 EVRM?
Het nieuwe artikel geldt niet alleen voor burgerlijke rechten en verplichtingen. De reikwijdte
van het nieuwe artikel gaat dus verder dan art. 6 EVRM.
Stap 6 Elementen van een eerlijk proces:
De elementen van berechting door een onafhankelijke en onpartijdige rechter en berechting
binnen een redelijke termijn zijn aan te merken als beginselen van behoorlijke rechtspraak.
Beslissing en berechting door een neutrale overheidsinstantie:
