Onderzoekspracticum cross-sectioneel
onderzoek
PB0822-242522B – Samenvatting OpenMenS
Evelien Meester
1
, Inhoud
Thema 1 - Cross-sectioneel onderzoek ................................................................................................... 3
Leerdoelen ........................................................................................................................................... 3
Studietaak 1.1 - Wat is cross-sectioneel onderzoek? .......................................................................... 3
Cross-sectioneel onderzoek in context ............................................................................................ 3
Studietaak 1.2 - Constructen ............................................................................................................... 4
OpenMenS hoofdstuk 3 Constructen .............................................................................................. 4
Studietaak 1.3 - Meetinstrumenten .................................................................................................... 7
OpenMenS hoofdstuk 3 Constructen .............................................................................................. 7
OpenMenS hoofdstuk 9 Validiteit.................................................................................................. 12
Studietaak 1.4 – Causaliteit ............................................................................................................... 20
OpenMenS hoofdstuk 6 Causaliteit ............................................................................................... 20
Thema 2 Pre-analyse van data .............................................................................................................. 23
Leerdoelen ......................................................................................................................................... 23
Studietaak 2.1 - Tutorial eerste datascreening .................................................................................. 23
OpenMenS hoofdstuk 19 Datascreening ....................................................................................... 23
OpenMenS hoofdstuk 20 Ontbrekende waarden ......................................................................... 30
Studietaak 2.2 - Tutorial confirmatieve factoranalyse ....................................................................... 32
OpenMenS hoofdstuk 18 Factoranalyse........................................................................................ 32
Studietaak 2.3 - Tutorial betrouwbaarheidsanalyse .......................................................................... 35
OpenMenS hoofdstuk 8 Betrouwbaarheid.................................................................................... 35
Studietaak 2.4 - Tutorial beschrijving data ........................................................................................ 40
Studietaak 2.5 – Verwerkingsopdracht......................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Thema 3: Multiple regressieanalyse...................................................................................................... 41
Leerdoelen ......................................................................................................................................... 41
Studietaak 3.1 - Tutorial enkelvoudige lineaire regressieanalyse...................................................... 41
Open MenS hoofdstuk 22 Regressie.............................................................................................. 41
Tutorial van studietaak 3.1 ............................................................................................................ 54
Studietaak 3.2 - Tutorial multipele lineaire regressieanalyse ............................................................ 54
Open MenS hoofdstuk 25 Multipele regressie .............................................................................. 54
Thema 4 - Logistische regressieanalyse................................................................................................. 65
Leerdoelen ......................................................................................................................................... 65
Studietaak 4.1 - Tutorial logistische regressieanalyse ....................................................................... 65
OpenMenS hoofdstuk 26 Logistische regressie ............................................................................. 65
Casus Opvoeding en Alcoholgebruik ........................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
2
, Thema 1 - Cross-sectioneel onderzoek
Er zijn verschillende dimensies op basis waarvan onderzoek naar mensen kan worden onderscheiden.
1. De aard van de verzamelde data: kwalitatief of kwantitatief.
Cross-sectioneel onderzoek is een kwantitatieve methode (meetresultaten uitgedrukt in getallen).
2. Vier onderzoeksdesigns:
a. observationeel onderzoek (observatie van bepaald gedrag);
b. experimenteel onderzoek (waarbij een of meer variabele(n) word(t)(en) gemanipuleerd);
c. longitudinaal onderzoek (met meerdere meetmomenten in de tijd); en
d. cross-sectioneel onderzoek (met maar één meetmoment in de tijd).
Leerdoelen
Na het afronden van dit thema kun je uitleggen
• wanneer cross-sectionele onderzoeksopzetten bruikbaar zijn
• wat constructen zijn
• welke vier ontologische soorten vaak worden verondersteld bij psychologische constructen
• uit welke drie onderdelen meetinstrumenten bestaan
• de verschillende meetmodellen herkennen
• wat validiteit is
• hoe cognitieve validiteit zich verhoudt tot constructvaliditeit
• wat de samenhang is tussen de stimuli die in meetinstrumenten worden gebruikt en
constructinhoud
• wat het verschil is tussen schalen en indices
• hoe causaliteit zich verhoudt tot cross-sectioneel onderzoek.
Studietaak 1.1 - Wat is cross-sectioneel onderzoek?
Cross-sectioneel onderzoek in context
Cross-sectioneel onderzoek richt zich op één momentopname en kan enkel samenhang vaststellen,
geen oorzakelijke verbanden.
Waarom is cross-sectioneel onderzoek toch belangrijk?
• Onderzoeksinstrumenten ontwikkelen en verifiëren
Je kunt pas ergens onderzoek naar doen als je precies hebt gedefinieerd wat je onderzoeksobject
is en als je het goed kunt meten (de juiste meetinstrumenten voor het meten van afhankelijke
variabelen / psychologische constructen). Voor experimentele en/of longitudinale studies zijn vaak
honderden deelnemers nodig zijn om een effect te kunnen aantonen, dus het instrumentarium
moet goed werken. Voor het ontwikkelen en onderzoeken van dat instrumentarium is cross-
sectioneel onderzoek juist heel erg geschikt. Omdat er niets wordt gemanipuleerd, is er maar één
groep deelnemers nodig. En omdat deelnemers niet hoeven te worden gevolgd gedurende de tijd
hoeven er ook geen persoonsgegevens te worden verzameld en worden deelnemers minder belast.
Dat maakt cross-sectioneel onderzoek een relatief eenvoudige en efficiënte manier om verbanden
tussen variabelen te onderzoeken.
• Toegepast onderzoek
Als temporele of causale relaties niet zelf worden onderzocht, maar worden aangenomen als
vooronderstelling is cross-sectioneel onderzoek heel geschikt. Bijvoorbeeld bij toegepast
onderzoek, waar op basis van een theorie aannames worden gedaan (over het oorzakelijke
verband tussen constructen). Voorbeeld: Het dragen van mondkapjes in de supermarkt tijdens een
pandemie wordt voorspeld door de voor- en nadelen die mensen veronderstellen. Zonder die
3
, theorie zelf te toetsen kan het erg zinvol zijn om het oorzakelijk verband voor waar aan te nemen
en onderzoek te doen naar bijvoorbeeld de veronderstelde voor- en nadelen van mondkapjes. Dat
maakt het bijvoorbeeld mogelijk om te kijken welke veronderstelde voor- en nadelen het sterkst
samenhangen met het dragen van een mondkapje. Als een organisatie het dragen van mondkapjes
wil bevorderen en als er goede redenen zijn om aan te nemen dat er een causaal verband bestaat,
kan zo’n studie daar een goede basis voor bieden, ondanks dat dan geen conclusies over de
theoretische grondslag kunnen worden getrokken.
Analysemethodes
De analysemethode in de kern van cross-sectioneel onderzoek is de correlatieanalyse. In deze cursus
wordt deze analyse uitgebreid naar de multipele regressieanalyse. Voorafgaand aan de multipele
regressieanalyse worden de datascreening, factor- en betrouwbaarheidsanalyse behandeld om te
oefenen met het verifiëren van de kwaliteit van je meetinstrumenten.
In het kort
Cross-sectioneel onderzoek is onmisbaar bij psychologisch onderzoek:
• Het verschaft het fundament voor andere studies via ontwikkeling, optimalisatie en verificatie van
de gebruikte meetinstrumenten.
• Het is een efficiënte methode om in toegepast onderzoek de aanwezigheid en sterkte van
theoretisch veronderstelde relaties in kaart te brengen.
• Cross-sectioneel onderzoek kan zowel fundamenteel als toegepast zijn.
• De belangrijkste analyse in cross-sectioneel onderzoek is de correlatieanalyse, die we in deze cursus
gaan uitbreiden met de regressieanalyse, maar ook een aantal andere methoden komen aan bod.
Studietaak 1.2 - Constructen
OpenMenS hoofdstuk 3 Constructen
3.1 Inleiding
Psychologen bestuderen wat mensen doen, waarnemen, voelen, en denken. Wat mensen doen, wordt
bepaald door hun hersenen, en is het gevolg van onder andere waarneming, gevoel en gedachten. Als
er vanuit wordt gegaan dat het gedrag van mensen wordt bepaald door hun hersenen, en het gevolg is
van zintuigelijke informatie, gevoelens, en gedachten dan zou het informatief zijn om deze zaken in het
brein te bestuderen. Dat gaat niet. Bij het bestuderen van mensen worden daarom vaak
zogenaamde constructen bestudeerd. Maar wat is zo’n construct?
3.2 Soorten: vier perspectieven op constructen
Er zijn vier ontologische perspectieven mogelijk op de aard van wat je bestudeert. Die ontologische
perspectieven leiden tot een indeling van onderzoeksobjecten in vier ontologische soorten.
1. Natuurlijke soorten bestaan los van de mensheid, namen en definities. Bijvoorbeeld atomen en
moleculen. In veel wetenschappen worden vaak natuurlijke soorten bestudeerd. Psychologische
constructen worden meestal niet als natuurlijke soort beschouwd.
2. Sociale soorten bestaan niet los van wat mensen ervan vinden en ermee doen. Ze worden juist
uitgevonden om de wereld om hen heen overzichtelijker te maken. Bijvoorbeeld psychologische
constructen als persoonlijkheid, of karaktertrekken zoals extraversie of openheid. Het feit dat er
meerdere definities van persoonlijkheid zijn, die soms vijf, soms zes, of soms nog een ander aantal
persoonlijkheidstrekken omvatten, is hier een duidelijke aanwijzing voor.
3. Praktische soort zijn soorten die niet echt bestaan, maar vooral nuttig zijn. We kunnen bijvoorbeeld
een construct bedenken dat ‘methostatie’ heet. Dat kunnen we definiëren als het gemiddelde van
iemands scores op drie methoden-en-statistiekcursussen. Het moge duidelijk zijn dat methostatie
4
onderzoek
PB0822-242522B – Samenvatting OpenMenS
Evelien Meester
1
, Inhoud
Thema 1 - Cross-sectioneel onderzoek ................................................................................................... 3
Leerdoelen ........................................................................................................................................... 3
Studietaak 1.1 - Wat is cross-sectioneel onderzoek? .......................................................................... 3
Cross-sectioneel onderzoek in context ............................................................................................ 3
Studietaak 1.2 - Constructen ............................................................................................................... 4
OpenMenS hoofdstuk 3 Constructen .............................................................................................. 4
Studietaak 1.3 - Meetinstrumenten .................................................................................................... 7
OpenMenS hoofdstuk 3 Constructen .............................................................................................. 7
OpenMenS hoofdstuk 9 Validiteit.................................................................................................. 12
Studietaak 1.4 – Causaliteit ............................................................................................................... 20
OpenMenS hoofdstuk 6 Causaliteit ............................................................................................... 20
Thema 2 Pre-analyse van data .............................................................................................................. 23
Leerdoelen ......................................................................................................................................... 23
Studietaak 2.1 - Tutorial eerste datascreening .................................................................................. 23
OpenMenS hoofdstuk 19 Datascreening ....................................................................................... 23
OpenMenS hoofdstuk 20 Ontbrekende waarden ......................................................................... 30
Studietaak 2.2 - Tutorial confirmatieve factoranalyse ....................................................................... 32
OpenMenS hoofdstuk 18 Factoranalyse........................................................................................ 32
Studietaak 2.3 - Tutorial betrouwbaarheidsanalyse .......................................................................... 35
OpenMenS hoofdstuk 8 Betrouwbaarheid.................................................................................... 35
Studietaak 2.4 - Tutorial beschrijving data ........................................................................................ 40
Studietaak 2.5 – Verwerkingsopdracht......................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Thema 3: Multiple regressieanalyse...................................................................................................... 41
Leerdoelen ......................................................................................................................................... 41
Studietaak 3.1 - Tutorial enkelvoudige lineaire regressieanalyse...................................................... 41
Open MenS hoofdstuk 22 Regressie.............................................................................................. 41
Tutorial van studietaak 3.1 ............................................................................................................ 54
Studietaak 3.2 - Tutorial multipele lineaire regressieanalyse ............................................................ 54
Open MenS hoofdstuk 25 Multipele regressie .............................................................................. 54
Thema 4 - Logistische regressieanalyse................................................................................................. 65
Leerdoelen ......................................................................................................................................... 65
Studietaak 4.1 - Tutorial logistische regressieanalyse ....................................................................... 65
OpenMenS hoofdstuk 26 Logistische regressie ............................................................................. 65
Casus Opvoeding en Alcoholgebruik ........................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
2
, Thema 1 - Cross-sectioneel onderzoek
Er zijn verschillende dimensies op basis waarvan onderzoek naar mensen kan worden onderscheiden.
1. De aard van de verzamelde data: kwalitatief of kwantitatief.
Cross-sectioneel onderzoek is een kwantitatieve methode (meetresultaten uitgedrukt in getallen).
2. Vier onderzoeksdesigns:
a. observationeel onderzoek (observatie van bepaald gedrag);
b. experimenteel onderzoek (waarbij een of meer variabele(n) word(t)(en) gemanipuleerd);
c. longitudinaal onderzoek (met meerdere meetmomenten in de tijd); en
d. cross-sectioneel onderzoek (met maar één meetmoment in de tijd).
Leerdoelen
Na het afronden van dit thema kun je uitleggen
• wanneer cross-sectionele onderzoeksopzetten bruikbaar zijn
• wat constructen zijn
• welke vier ontologische soorten vaak worden verondersteld bij psychologische constructen
• uit welke drie onderdelen meetinstrumenten bestaan
• de verschillende meetmodellen herkennen
• wat validiteit is
• hoe cognitieve validiteit zich verhoudt tot constructvaliditeit
• wat de samenhang is tussen de stimuli die in meetinstrumenten worden gebruikt en
constructinhoud
• wat het verschil is tussen schalen en indices
• hoe causaliteit zich verhoudt tot cross-sectioneel onderzoek.
Studietaak 1.1 - Wat is cross-sectioneel onderzoek?
Cross-sectioneel onderzoek in context
Cross-sectioneel onderzoek richt zich op één momentopname en kan enkel samenhang vaststellen,
geen oorzakelijke verbanden.
Waarom is cross-sectioneel onderzoek toch belangrijk?
• Onderzoeksinstrumenten ontwikkelen en verifiëren
Je kunt pas ergens onderzoek naar doen als je precies hebt gedefinieerd wat je onderzoeksobject
is en als je het goed kunt meten (de juiste meetinstrumenten voor het meten van afhankelijke
variabelen / psychologische constructen). Voor experimentele en/of longitudinale studies zijn vaak
honderden deelnemers nodig zijn om een effect te kunnen aantonen, dus het instrumentarium
moet goed werken. Voor het ontwikkelen en onderzoeken van dat instrumentarium is cross-
sectioneel onderzoek juist heel erg geschikt. Omdat er niets wordt gemanipuleerd, is er maar één
groep deelnemers nodig. En omdat deelnemers niet hoeven te worden gevolgd gedurende de tijd
hoeven er ook geen persoonsgegevens te worden verzameld en worden deelnemers minder belast.
Dat maakt cross-sectioneel onderzoek een relatief eenvoudige en efficiënte manier om verbanden
tussen variabelen te onderzoeken.
• Toegepast onderzoek
Als temporele of causale relaties niet zelf worden onderzocht, maar worden aangenomen als
vooronderstelling is cross-sectioneel onderzoek heel geschikt. Bijvoorbeeld bij toegepast
onderzoek, waar op basis van een theorie aannames worden gedaan (over het oorzakelijke
verband tussen constructen). Voorbeeld: Het dragen van mondkapjes in de supermarkt tijdens een
pandemie wordt voorspeld door de voor- en nadelen die mensen veronderstellen. Zonder die
3
, theorie zelf te toetsen kan het erg zinvol zijn om het oorzakelijk verband voor waar aan te nemen
en onderzoek te doen naar bijvoorbeeld de veronderstelde voor- en nadelen van mondkapjes. Dat
maakt het bijvoorbeeld mogelijk om te kijken welke veronderstelde voor- en nadelen het sterkst
samenhangen met het dragen van een mondkapje. Als een organisatie het dragen van mondkapjes
wil bevorderen en als er goede redenen zijn om aan te nemen dat er een causaal verband bestaat,
kan zo’n studie daar een goede basis voor bieden, ondanks dat dan geen conclusies over de
theoretische grondslag kunnen worden getrokken.
Analysemethodes
De analysemethode in de kern van cross-sectioneel onderzoek is de correlatieanalyse. In deze cursus
wordt deze analyse uitgebreid naar de multipele regressieanalyse. Voorafgaand aan de multipele
regressieanalyse worden de datascreening, factor- en betrouwbaarheidsanalyse behandeld om te
oefenen met het verifiëren van de kwaliteit van je meetinstrumenten.
In het kort
Cross-sectioneel onderzoek is onmisbaar bij psychologisch onderzoek:
• Het verschaft het fundament voor andere studies via ontwikkeling, optimalisatie en verificatie van
de gebruikte meetinstrumenten.
• Het is een efficiënte methode om in toegepast onderzoek de aanwezigheid en sterkte van
theoretisch veronderstelde relaties in kaart te brengen.
• Cross-sectioneel onderzoek kan zowel fundamenteel als toegepast zijn.
• De belangrijkste analyse in cross-sectioneel onderzoek is de correlatieanalyse, die we in deze cursus
gaan uitbreiden met de regressieanalyse, maar ook een aantal andere methoden komen aan bod.
Studietaak 1.2 - Constructen
OpenMenS hoofdstuk 3 Constructen
3.1 Inleiding
Psychologen bestuderen wat mensen doen, waarnemen, voelen, en denken. Wat mensen doen, wordt
bepaald door hun hersenen, en is het gevolg van onder andere waarneming, gevoel en gedachten. Als
er vanuit wordt gegaan dat het gedrag van mensen wordt bepaald door hun hersenen, en het gevolg is
van zintuigelijke informatie, gevoelens, en gedachten dan zou het informatief zijn om deze zaken in het
brein te bestuderen. Dat gaat niet. Bij het bestuderen van mensen worden daarom vaak
zogenaamde constructen bestudeerd. Maar wat is zo’n construct?
3.2 Soorten: vier perspectieven op constructen
Er zijn vier ontologische perspectieven mogelijk op de aard van wat je bestudeert. Die ontologische
perspectieven leiden tot een indeling van onderzoeksobjecten in vier ontologische soorten.
1. Natuurlijke soorten bestaan los van de mensheid, namen en definities. Bijvoorbeeld atomen en
moleculen. In veel wetenschappen worden vaak natuurlijke soorten bestudeerd. Psychologische
constructen worden meestal niet als natuurlijke soort beschouwd.
2. Sociale soorten bestaan niet los van wat mensen ervan vinden en ermee doen. Ze worden juist
uitgevonden om de wereld om hen heen overzichtelijker te maken. Bijvoorbeeld psychologische
constructen als persoonlijkheid, of karaktertrekken zoals extraversie of openheid. Het feit dat er
meerdere definities van persoonlijkheid zijn, die soms vijf, soms zes, of soms nog een ander aantal
persoonlijkheidstrekken omvatten, is hier een duidelijke aanwijzing voor.
3. Praktische soort zijn soorten die niet echt bestaan, maar vooral nuttig zijn. We kunnen bijvoorbeeld
een construct bedenken dat ‘methostatie’ heet. Dat kunnen we definiëren als het gemiddelde van
iemands scores op drie methoden-en-statistiekcursussen. Het moge duidelijk zijn dat methostatie
4
