Pedagogiek
Hoofdstuk 1: opvoeden................................................................................................................................................. 3
Hoofdstuk 2: verhouding tussen pedagogiek en opvoedingspraktijk....................................................3
2.1 onderscheid tussen pedagogiek en pedagogie...................................................................................3
2.2 pedagogiek........................................................................................................................................................... 3
2.3 verhouding tussen de theorie en de praktijk........................................................................................3
Hoofdstuk 3: opvoeden staat niet los van cultuur en maatschappij.......................................................5
3.1 is opvoeding mogelijk en noodzakelijk? de mens: een animal educandum...........................5
3.2 welke kansen geven we aan de opvoeding........................................................................................... 6
3.2.1 nativisme (vb. nazi-duitsland)............................................................................................................. 6
3.2.2 naturalistisch en pedagogisch optimisme....................................................................................7
3.3 hoe verhouden omgeving, opvoeder en kind zich tot elkaar........................................................7
3.3.1 naturalisme.................................................................................................................................................. 7
jean-jacques rousseau (1712-1778):...................................................................................................... 7
Maria montessori (1870-1952)................................................................................................................. 8
Nieuwe schoolbeweging/reformpedagogiek.................................................................................8
ervaringsgericht werken........................................................................................................................... 9
methodescholen............................................................................................................................................ 9
Luk dewulf (kiezen voor talent)........................................................................................................... 10
Janusz Korczak: pedagogiek van het respect.............................................................................10
zijn leven, werk, en gedachtegoed (tekst)................................................................................10
leven en werken met kinderen....................................................................................................... 11
kritiek op en verdiensten van naturalisme.....................................................................................16
3.3.2 idealisme.................................................................................................................................................... 16
Johan Amos Comenius (1592-1670)................................................................................................... 17
behavioristen: Watson en Skinner...................................................................................................... 17
Amy Chua: tijgermoeders....................................................................................................................... 17
Martinus Langeveld (1905-1989)......................................................................................................... 18
menselijke ontwikkeling en de noodzaak van opvoeding................................................18
wat is opvoeding.................................................................................................................................. 19
welke relatie is er tussen opvoeder en opvoedeling...........................................................20
verdiensten van idealisme.......................................................................................................................... 22
Kritiek op idealisme......................................................................................................................................... 22
3.4 huidige tendensen in ‘nature-nurture’ debat......................................................................................23
3.4.1 transactioneel model............................................................................................................................ 23
3.4.2 ecologisch model van menselijke ontwikkeling.......................................................................25
3.4.3 balansmodel............................................................................................................................................. 26
Hoofdstuk 4: verantwoordelijke opvoeders..................................................................................................... 29
4.1 verantwoordelijkheid..................................................................................................................................... 29
technische opvatting van opvoeding (achterhaald)........................................................................29
Relationele opvatting van opvoeding.................................................................................................... 29
4.2 rentmeesterschap........................................................................................................................................... 29
stewardshipmodel: opvoeder als rentmeester...................................................................................30
4.3 kinderrechtenperspectief op opvoeding.............................................................................................. 30
4.3.1 de rechten van het kind...................................................................................................................... 30
4.3.2 internationaal verdrag inzake rechten van het kind............................................................30
, Historisch overzicht................................................................................................................................... 30
4.3.3 pedagogische betekenis van kinderrechtenverdrag............................................................32
Hoofdstuk 5: competente opvoeders.................................................................................................................. 34
5.1 inleiding................................................................................................................................................................ 34
5.1.1 de ‘goede’ opvoeder............................................................................................................................. 34
5.1.2 competentie.............................................................................................................................................. 34
5.2 bewust reflecterende opvoeders............................................................................................................. 35
5.2.1 pedagogisch perspectief.................................................................................................................... 35
5.2.2 relationele thema’s................................................................................................................................ 36
5.2.3 leerbereidheid.......................................................................................................................................... 38
5.3 zelfregulerende opvoeders......................................................................................................................... 38
5.3.1 zelfregulering........................................................................................................................................... 38
5.3.2 positief opvoeden: principes en vaardigheden........................................................................38
5.3.3 gezaghebbende-democratische opvoedingsstijl....................................................................41
5.3.4 verfijnde pedagogiek.......................................................................................................................... 44
5.3.5 autonomie-ondersteunend opvoeden.........................................................................................45
5.4 besluit................................................................................................................................................................... 45
,Hoofdstuk 1: opvoeden
niet te kennen
Hoofdstuk 2: verhouding tussen pedagogiek en
opvoedingspraktijk
2.1 onderscheid tussen pedagogiek en pedagogie
1923: onderscheid pedagogiek-pedagogie
- pedagogiek: theorie, wetenschap, leer, ‘systematisch geordende uiteenzetting over
alles wat met opvoeding te maken heeft’
- pedagogie (=leiden van kinderen): praktijk van het opvoeden
2.2 pedagogiek
- vroeger: denken over opvoeding gebeurde binnen bestaande kaders van theologie,
filosofie en psychologie
- sinds 1779 (periode Verlichting en Romantiek ⇒ zoektocht naar wetenschappelijke
verantwoording van pedagogisch handelen): eigen leerstoel in pedagogiek aan
universiteit (eerste keer: Halle, Duitsland)
⇒ pedagogiek heeft status als zelfstandige wetenschap
- nu: opvoedingswetenschap is uitgegroeid tot een reeks afzonderlijke deelgebieden
⇒ orthopedagogiek
⇒ onderwijskunde/schoolpedagogiek
⇒ sociale pedagogiek
⇒ vergelijkende opvoedkunde/comparatieve pedagogiek
⇒ historische pedagogiek
⇒ fundamentele pedagogiek
→ 1-3: kent onderscheid door verschillende terreinen
→ 4-6: kent onderscheid door verschillen in vragen die ze stellen
→ nadelen specialisatie: je bekijkt enkel iets in je eigen perspectief (vb.
onderwijskundige ziet kind als leerling)
2.3 verhouding tussen de theorie en de praktijk
- Gunning: openingsrede ‘pro domo’ (1923)
⇒ ‘theorie zonder praktijk is voor de genieën, praktijk zonder theorie is voor de
gekken of schurken, maar voor het gros der opvoeders is de innige onverbrekelijke
vereniging van beide’
- Imelman
⇒ ‘het lijkt wel of er in geen andere wetenschap zo oeverloos over verhouding tussen
theorie en praktijk wordt gediscussieerd als in de pedagogiek’
, → ligt voor de hand:
- iedereen heeft ervaringen over opvoeding (iedereen is er doorgerold)
- grote hang naar pasklare voorschriften
- natuurwetenschappen: grote zekerheid en voorspelbaarheid
⇒ theoretische wetenschap → toegepaste wetenschap → uitvoering (met zekerheid)
- pedagogiek = menswetenschap: geen strakke richtlijnen voor praktijk + geen
zekerheid en voorspelbaarheid
⇒ onderzoeksterrein = opvoedingspraktijk: werkelijkheid waar advies vragende
opvoeder zelf een rol speelt
⇒ materiaal = het kind
⇒ datgene wat de opvoeder aanbiedt = datgene wat door dit kind te leren valt
(verschillend per leeftijd, cognitief functioneren, …)
⇒ middelen = in hun bruikbaarheid afhankelijk van het kind, de aard van datgene
wat geleerd wordt en van de opvoeder zelf
- verschillende houdingen tegenover de wetenschap/de theorie:
⇒ pedagogiek is een receptenboek
→ opvoeden: techniek die de voorschriften van de theorie moet opvolgen
→ receptenboek wordt bovengehaald wanneer je iets nieuws probeert/ iets vastloopt
⇒ theorie behoort tot de opleidingsperiode: wordt na de theorie (in de praktijk) niet
meer gebruikt
⇒ theorie met betrekking tot opvoeding is onzin
→ pedagogiek evolueert: soms spreken standpunten elkaar tegen
- maar: theorie en praktijk kunnen niet zonder elkaar
⇒ niet: eenrichtingsverkeer (theorie → praktijk)
→ pedagogiek biedt geen zekerheid/voorspelbaarheid
→ theorie reikt inzichten aan, geen kunnen
⇒ wel : praktijk - theorie wisselwerking
→ vanuit praktijk naar theorie en terug
- moeilijkheden in situatie dwingen tot bezinning/nadenken/gesprek (basis van
elke theorie)
- opvoeders handelen vaak (onbewust) consequent in gelijkaardige situaties (=
verborgen theorie)
- dus: pedagogiek (theorie):
● maakt intuïtie en feeling van ‘geboren opvoeder’ niet overbodig
● biedt inzichten, verruimt en verdiept
● geeft inzicht waarmee practici tot oordelen in staat zijn
● verhouding theorie-praktijk = cirkel (geen begin- of eindpunt)
⇒ theorie: systematische, bewuste bezinning om praktijk van dienst te zijn (theorie
mag nooit meer zijn dan doorgangsmoment)
Hoofdstuk 1: opvoeden................................................................................................................................................. 3
Hoofdstuk 2: verhouding tussen pedagogiek en opvoedingspraktijk....................................................3
2.1 onderscheid tussen pedagogiek en pedagogie...................................................................................3
2.2 pedagogiek........................................................................................................................................................... 3
2.3 verhouding tussen de theorie en de praktijk........................................................................................3
Hoofdstuk 3: opvoeden staat niet los van cultuur en maatschappij.......................................................5
3.1 is opvoeding mogelijk en noodzakelijk? de mens: een animal educandum...........................5
3.2 welke kansen geven we aan de opvoeding........................................................................................... 6
3.2.1 nativisme (vb. nazi-duitsland)............................................................................................................. 6
3.2.2 naturalistisch en pedagogisch optimisme....................................................................................7
3.3 hoe verhouden omgeving, opvoeder en kind zich tot elkaar........................................................7
3.3.1 naturalisme.................................................................................................................................................. 7
jean-jacques rousseau (1712-1778):...................................................................................................... 7
Maria montessori (1870-1952)................................................................................................................. 8
Nieuwe schoolbeweging/reformpedagogiek.................................................................................8
ervaringsgericht werken........................................................................................................................... 9
methodescholen............................................................................................................................................ 9
Luk dewulf (kiezen voor talent)........................................................................................................... 10
Janusz Korczak: pedagogiek van het respect.............................................................................10
zijn leven, werk, en gedachtegoed (tekst)................................................................................10
leven en werken met kinderen....................................................................................................... 11
kritiek op en verdiensten van naturalisme.....................................................................................16
3.3.2 idealisme.................................................................................................................................................... 16
Johan Amos Comenius (1592-1670)................................................................................................... 17
behavioristen: Watson en Skinner...................................................................................................... 17
Amy Chua: tijgermoeders....................................................................................................................... 17
Martinus Langeveld (1905-1989)......................................................................................................... 18
menselijke ontwikkeling en de noodzaak van opvoeding................................................18
wat is opvoeding.................................................................................................................................. 19
welke relatie is er tussen opvoeder en opvoedeling...........................................................20
verdiensten van idealisme.......................................................................................................................... 22
Kritiek op idealisme......................................................................................................................................... 22
3.4 huidige tendensen in ‘nature-nurture’ debat......................................................................................23
3.4.1 transactioneel model............................................................................................................................ 23
3.4.2 ecologisch model van menselijke ontwikkeling.......................................................................25
3.4.3 balansmodel............................................................................................................................................. 26
Hoofdstuk 4: verantwoordelijke opvoeders..................................................................................................... 29
4.1 verantwoordelijkheid..................................................................................................................................... 29
technische opvatting van opvoeding (achterhaald)........................................................................29
Relationele opvatting van opvoeding.................................................................................................... 29
4.2 rentmeesterschap........................................................................................................................................... 29
stewardshipmodel: opvoeder als rentmeester...................................................................................30
4.3 kinderrechtenperspectief op opvoeding.............................................................................................. 30
4.3.1 de rechten van het kind...................................................................................................................... 30
4.3.2 internationaal verdrag inzake rechten van het kind............................................................30
, Historisch overzicht................................................................................................................................... 30
4.3.3 pedagogische betekenis van kinderrechtenverdrag............................................................32
Hoofdstuk 5: competente opvoeders.................................................................................................................. 34
5.1 inleiding................................................................................................................................................................ 34
5.1.1 de ‘goede’ opvoeder............................................................................................................................. 34
5.1.2 competentie.............................................................................................................................................. 34
5.2 bewust reflecterende opvoeders............................................................................................................. 35
5.2.1 pedagogisch perspectief.................................................................................................................... 35
5.2.2 relationele thema’s................................................................................................................................ 36
5.2.3 leerbereidheid.......................................................................................................................................... 38
5.3 zelfregulerende opvoeders......................................................................................................................... 38
5.3.1 zelfregulering........................................................................................................................................... 38
5.3.2 positief opvoeden: principes en vaardigheden........................................................................38
5.3.3 gezaghebbende-democratische opvoedingsstijl....................................................................41
5.3.4 verfijnde pedagogiek.......................................................................................................................... 44
5.3.5 autonomie-ondersteunend opvoeden.........................................................................................45
5.4 besluit................................................................................................................................................................... 45
,Hoofdstuk 1: opvoeden
niet te kennen
Hoofdstuk 2: verhouding tussen pedagogiek en
opvoedingspraktijk
2.1 onderscheid tussen pedagogiek en pedagogie
1923: onderscheid pedagogiek-pedagogie
- pedagogiek: theorie, wetenschap, leer, ‘systematisch geordende uiteenzetting over
alles wat met opvoeding te maken heeft’
- pedagogie (=leiden van kinderen): praktijk van het opvoeden
2.2 pedagogiek
- vroeger: denken over opvoeding gebeurde binnen bestaande kaders van theologie,
filosofie en psychologie
- sinds 1779 (periode Verlichting en Romantiek ⇒ zoektocht naar wetenschappelijke
verantwoording van pedagogisch handelen): eigen leerstoel in pedagogiek aan
universiteit (eerste keer: Halle, Duitsland)
⇒ pedagogiek heeft status als zelfstandige wetenschap
- nu: opvoedingswetenschap is uitgegroeid tot een reeks afzonderlijke deelgebieden
⇒ orthopedagogiek
⇒ onderwijskunde/schoolpedagogiek
⇒ sociale pedagogiek
⇒ vergelijkende opvoedkunde/comparatieve pedagogiek
⇒ historische pedagogiek
⇒ fundamentele pedagogiek
→ 1-3: kent onderscheid door verschillende terreinen
→ 4-6: kent onderscheid door verschillen in vragen die ze stellen
→ nadelen specialisatie: je bekijkt enkel iets in je eigen perspectief (vb.
onderwijskundige ziet kind als leerling)
2.3 verhouding tussen de theorie en de praktijk
- Gunning: openingsrede ‘pro domo’ (1923)
⇒ ‘theorie zonder praktijk is voor de genieën, praktijk zonder theorie is voor de
gekken of schurken, maar voor het gros der opvoeders is de innige onverbrekelijke
vereniging van beide’
- Imelman
⇒ ‘het lijkt wel of er in geen andere wetenschap zo oeverloos over verhouding tussen
theorie en praktijk wordt gediscussieerd als in de pedagogiek’
, → ligt voor de hand:
- iedereen heeft ervaringen over opvoeding (iedereen is er doorgerold)
- grote hang naar pasklare voorschriften
- natuurwetenschappen: grote zekerheid en voorspelbaarheid
⇒ theoretische wetenschap → toegepaste wetenschap → uitvoering (met zekerheid)
- pedagogiek = menswetenschap: geen strakke richtlijnen voor praktijk + geen
zekerheid en voorspelbaarheid
⇒ onderzoeksterrein = opvoedingspraktijk: werkelijkheid waar advies vragende
opvoeder zelf een rol speelt
⇒ materiaal = het kind
⇒ datgene wat de opvoeder aanbiedt = datgene wat door dit kind te leren valt
(verschillend per leeftijd, cognitief functioneren, …)
⇒ middelen = in hun bruikbaarheid afhankelijk van het kind, de aard van datgene
wat geleerd wordt en van de opvoeder zelf
- verschillende houdingen tegenover de wetenschap/de theorie:
⇒ pedagogiek is een receptenboek
→ opvoeden: techniek die de voorschriften van de theorie moet opvolgen
→ receptenboek wordt bovengehaald wanneer je iets nieuws probeert/ iets vastloopt
⇒ theorie behoort tot de opleidingsperiode: wordt na de theorie (in de praktijk) niet
meer gebruikt
⇒ theorie met betrekking tot opvoeding is onzin
→ pedagogiek evolueert: soms spreken standpunten elkaar tegen
- maar: theorie en praktijk kunnen niet zonder elkaar
⇒ niet: eenrichtingsverkeer (theorie → praktijk)
→ pedagogiek biedt geen zekerheid/voorspelbaarheid
→ theorie reikt inzichten aan, geen kunnen
⇒ wel : praktijk - theorie wisselwerking
→ vanuit praktijk naar theorie en terug
- moeilijkheden in situatie dwingen tot bezinning/nadenken/gesprek (basis van
elke theorie)
- opvoeders handelen vaak (onbewust) consequent in gelijkaardige situaties (=
verborgen theorie)
- dus: pedagogiek (theorie):
● maakt intuïtie en feeling van ‘geboren opvoeder’ niet overbodig
● biedt inzichten, verruimt en verdiept
● geeft inzicht waarmee practici tot oordelen in staat zijn
● verhouding theorie-praktijk = cirkel (geen begin- of eindpunt)
⇒ theorie: systematische, bewuste bezinning om praktijk van dienst te zijn (theorie
mag nooit meer zijn dan doorgangsmoment)
