Hoorcollege Slachtoffers
Week 1: Wat is een slachtoffer? (8 april 2025)
Wat is een slachtoffer?
- Slachtofferschap is een sociale constructie: afhankelijk van sociale & persoonlijke
omstandigheden
- Vroeger een religieuze betekenis: een geslacht offerdier
- Tegenwoordig is het iemand die door bepaalde gebeurtenissen zwaar getroffen wordt
o Art. 51 lid 1 Strafvordering
- Christie: 6 kenmerken van het ideale slachtoffer
o Het slachtoffer is zwak
o Het slachtoffer verricht een deugdzame activiteit
o Slachtoffer treft geen blaam t.a.v. aanwezigheid plaats delict
o De dader is groot en slecht
o De dader is onbekend/geen bekende van het slachtoffer
o Het slachtoffer is sterk genoeg om van zich te doen horen en de status van
slachtoffer te claimen
- Slachtofferhiërarchieën: worthy and unworthy victims
o Verschillen in media-aandacht
o Verschillen in wetenschappelijke aandacht (veel onderzoek naar huiselijk &
seksueel geweld tegen vrouwen, seksueel misbruik van kinderen,
mensenhandel, geweld tegen overheidsfunctionarissen)
o Verschillen in wettelijke bescherming & wetsuitvoering
- Cultuur-historische verklaringen: specifieke gebeurtenissen, slachtofferbewegingen,
radio/TV/internet/sociale media
Wat is victimologie?
- De studie van de kenmerken van personen die getroffen worden door misdrijven, de
materiële & immateriële gevolgen die zij daarvan ondervinden
- Victimologen houden zich bezig met de vraag waarom bepaalde individuen
slachtoffer worden, wat daar de gevolgen van zijn en welke implicatie dat heeft voor
wetgeving & beleid
- Grondleggers van de victimologie: Hans von Hentig, Benjamin Mendelssohn, Mardi
Horowitz, Willem Nagel, Jan Bastiaans
- Twee uitgangspunten:
o Strafrecht bepaalt grenzen victimologie
o Interactie tussen dader & slachtoffer: welke rol speelde het slachtoffer bij de
totstandkoming van het misdrijf?
- Slachtoffertypologieën:
o Compleet onschuldige slachtoffers tot mensen die zich voordoen als
slachtoffer om iemand anders straf te laten krijgen
o Niet empirisch gestudeerd!
- Het begrip ‘victim precipitation’ heeft betrekking op de bijdrage die slachtoffers zelf
hebben gespeeld bij de totstandkoming van het delict
- Behoefte slachtoffer aan vergelding & compensatie, maar ook aan psychologische
hulp
- Hedendaagse perspectieven: kritisch/cultureel, sociologisch/criminologisch,
psychologisch en juridisch
, Week 2: Wie wordt er slachtoffer? (15 april 2025)
Methodologische uitdagingen
- Risicofactor: een meetbaar kenmerk dat voorafgaat aan de te bestuderen uitkomst
o Risico betekent niet oorzaak!
o Het is nooit mogelijk een causale relatie tussen risicofactoren en
slachtofferschap te trekken
- Meest gewenste methode in victimologisch onderzoek is longitudinaal onderzoek
o Voordeel: uitspraken in termen van correlaten en van risico’s (niet van
oorzaken!)
o Nadelen: selectieve uitval van deelnemers, moeilijk uitvoerbaar, kostbaar
- VICTIMS: onderzoek over slachtofferervaringen en de gevolgen ervan
o Meerjarig, grootschalig en kwantitatief
Criminologische theorieën
- Slachtoffertypologieën: categorisaties op basis van eigen bijdrage/schuld (speculatie)
- Victim precipitation: slachtoffer speelt een rol bij het misdrijf (empirie)
- Slachtofferschap geen random gebeurtenis maar afhankelijk van demografische en
sociale factoren:
o Demografische factoren: leeftijd, geslacht, etniciteit, inkomen, etc.
o Sociale factoren: rollen in gezin, werk, etc.
- Leefstijltheorie: individuele verschillen in dagelijkse activiteiten, deze verschillen zijn
risicovol
o Micro-theorie
- Routineactiviteitentheorie: veranderingen in alledaagse routine door sociale
veranderingen, toename criminal opportunities en dus slachtofferervaringen
o Macro-theorie
- Gelegenheidstheorie:
o Voorwaarden slachtofferschap: gemotiveerde dader, geschikt doelwit,
afwezigheid van toezicht/bescherming
o Alle drie de voorwaarden kunnen zowel op individueel niveau als ook in een
sociale context voorkomen
o Kritiek: falsifieerbaarheid gebrekkig door multi-interpretabiliteit van de
kernbegrippen, reikwijdte gefocust op conventionele criminaliteit, empirische
validatie gebrekkig door indirecte en beperkte operationalisatie
kernbegrippen
- Zelfcontroletheorie: lage zelfcontrole voorspeelt slachtofferschap
o Vaker verzeild raken in riskante situaties door negeren van gevaarindicaties
o Risicovol gedrag vertonen in riskante situaties
o Kritiek: reikwijdte gefocust op conventionele criminaliteit, empirische
validiteit gebrekkig door tekort aan prospectieve studies
Psychologische theorieën
- PTSS heeft een tweeledig karakter: mogelijk gevolg van slachtofferschap en mogelijk
antecedent van nieuwe slachtofferschap
Week 1: Wat is een slachtoffer? (8 april 2025)
Wat is een slachtoffer?
- Slachtofferschap is een sociale constructie: afhankelijk van sociale & persoonlijke
omstandigheden
- Vroeger een religieuze betekenis: een geslacht offerdier
- Tegenwoordig is het iemand die door bepaalde gebeurtenissen zwaar getroffen wordt
o Art. 51 lid 1 Strafvordering
- Christie: 6 kenmerken van het ideale slachtoffer
o Het slachtoffer is zwak
o Het slachtoffer verricht een deugdzame activiteit
o Slachtoffer treft geen blaam t.a.v. aanwezigheid plaats delict
o De dader is groot en slecht
o De dader is onbekend/geen bekende van het slachtoffer
o Het slachtoffer is sterk genoeg om van zich te doen horen en de status van
slachtoffer te claimen
- Slachtofferhiërarchieën: worthy and unworthy victims
o Verschillen in media-aandacht
o Verschillen in wetenschappelijke aandacht (veel onderzoek naar huiselijk &
seksueel geweld tegen vrouwen, seksueel misbruik van kinderen,
mensenhandel, geweld tegen overheidsfunctionarissen)
o Verschillen in wettelijke bescherming & wetsuitvoering
- Cultuur-historische verklaringen: specifieke gebeurtenissen, slachtofferbewegingen,
radio/TV/internet/sociale media
Wat is victimologie?
- De studie van de kenmerken van personen die getroffen worden door misdrijven, de
materiële & immateriële gevolgen die zij daarvan ondervinden
- Victimologen houden zich bezig met de vraag waarom bepaalde individuen
slachtoffer worden, wat daar de gevolgen van zijn en welke implicatie dat heeft voor
wetgeving & beleid
- Grondleggers van de victimologie: Hans von Hentig, Benjamin Mendelssohn, Mardi
Horowitz, Willem Nagel, Jan Bastiaans
- Twee uitgangspunten:
o Strafrecht bepaalt grenzen victimologie
o Interactie tussen dader & slachtoffer: welke rol speelde het slachtoffer bij de
totstandkoming van het misdrijf?
- Slachtoffertypologieën:
o Compleet onschuldige slachtoffers tot mensen die zich voordoen als
slachtoffer om iemand anders straf te laten krijgen
o Niet empirisch gestudeerd!
- Het begrip ‘victim precipitation’ heeft betrekking op de bijdrage die slachtoffers zelf
hebben gespeeld bij de totstandkoming van het delict
- Behoefte slachtoffer aan vergelding & compensatie, maar ook aan psychologische
hulp
- Hedendaagse perspectieven: kritisch/cultureel, sociologisch/criminologisch,
psychologisch en juridisch
, Week 2: Wie wordt er slachtoffer? (15 april 2025)
Methodologische uitdagingen
- Risicofactor: een meetbaar kenmerk dat voorafgaat aan de te bestuderen uitkomst
o Risico betekent niet oorzaak!
o Het is nooit mogelijk een causale relatie tussen risicofactoren en
slachtofferschap te trekken
- Meest gewenste methode in victimologisch onderzoek is longitudinaal onderzoek
o Voordeel: uitspraken in termen van correlaten en van risico’s (niet van
oorzaken!)
o Nadelen: selectieve uitval van deelnemers, moeilijk uitvoerbaar, kostbaar
- VICTIMS: onderzoek over slachtofferervaringen en de gevolgen ervan
o Meerjarig, grootschalig en kwantitatief
Criminologische theorieën
- Slachtoffertypologieën: categorisaties op basis van eigen bijdrage/schuld (speculatie)
- Victim precipitation: slachtoffer speelt een rol bij het misdrijf (empirie)
- Slachtofferschap geen random gebeurtenis maar afhankelijk van demografische en
sociale factoren:
o Demografische factoren: leeftijd, geslacht, etniciteit, inkomen, etc.
o Sociale factoren: rollen in gezin, werk, etc.
- Leefstijltheorie: individuele verschillen in dagelijkse activiteiten, deze verschillen zijn
risicovol
o Micro-theorie
- Routineactiviteitentheorie: veranderingen in alledaagse routine door sociale
veranderingen, toename criminal opportunities en dus slachtofferervaringen
o Macro-theorie
- Gelegenheidstheorie:
o Voorwaarden slachtofferschap: gemotiveerde dader, geschikt doelwit,
afwezigheid van toezicht/bescherming
o Alle drie de voorwaarden kunnen zowel op individueel niveau als ook in een
sociale context voorkomen
o Kritiek: falsifieerbaarheid gebrekkig door multi-interpretabiliteit van de
kernbegrippen, reikwijdte gefocust op conventionele criminaliteit, empirische
validatie gebrekkig door indirecte en beperkte operationalisatie
kernbegrippen
- Zelfcontroletheorie: lage zelfcontrole voorspeelt slachtofferschap
o Vaker verzeild raken in riskante situaties door negeren van gevaarindicaties
o Risicovol gedrag vertonen in riskante situaties
o Kritiek: reikwijdte gefocust op conventionele criminaliteit, empirische
validiteit gebrekkig door tekort aan prospectieve studies
Psychologische theorieën
- PTSS heeft een tweeledig karakter: mogelijk gevolg van slachtofferschap en mogelijk
antecedent van nieuwe slachtofferschap
