samenvatting actuele criminologie 12e druk 2024 jan van dijk
,samenvatting actuele criminologie 12e druk 2024 jan van dijk
, samenvatting actuele criminologie 12e druk 2024 jan van dijk
H1: Criminologie: een terreinverkenning
1.1 Wat is criminologie?
Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
Hoewel criminologen vaak zeer uiteenlopende theoretische belangstellingen hebben zijn zij het over het
algemeen eens over de volgende definitie van hun vak:
De criminologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van de aard en achtergronden
van menselijke gedragingen die door de wetgever stra6aar zijn gesteld en van de wijze waarop de
overheid en de overige maatschappij daarop reageert.
In Nederland werd het vak criminologie aanvankelijk aangeboden als een hulpwetenschap van het
strafrecht: Misdaadkunde. De meeste criminologen verzamelen wetenschappelijke kennis over
criminaliteit met de uitdrukkelijke bedoeling daarmee een bijdrage te kunnen leveren aan een betere,
dat wil zeggen effectievere en humanere aanpak ervan.
Het begrip misdaadkunde brengt tot uitdrukking dat de criminologie een praktijkgerichte tak van
wetenschap is, maar is toch in onbruik geraakt. De te bestuderen gedragingen worden tegenwoordig
niet aangeduid als misdaad of misdadig gedrag, maar als delinquentie, criminaliteit of crimineel gedrag.
Er wordt niet meer van een misdadiger gesproken maar van een crimineel of delinquent.
De relativiteit van het begrip criminaliteit
De aard van het strafbaar gestelde gedrag, d.w.z. wat onder criminaliteit wordt verstaan, wordt bepaald
door de wetgever en dit zal dus van tijd tot tijd en van land tot land enigszins verschillen.
Er verdwijnen en er worden nieuwe strafbepalingen toegevoegd aan het Wetboek van Strafrecht of
andere bijzondere wetten om de bepaalde maatschappelijke belangen of belangen van burgers beter te
beschermen.
Nieuwe strafbepalingen zijn tegenwoordig vaak gebaseerd op internationale verdragen.
Het strafrecht is voortdurend in beweging. Criminologen onderscheiden daarbij twee termen:
Criminalisering: de invoering van nieuwe wettelijke bepalingen waarop strafsancties zijn gesteld
Decriminalisering: het schrappen van bestaande strafbepalingen.
1.2 De geschiedenis van de criminologie
De criminologie is een wetenschappelijke discipline waarin met wetenschappelijke waarnemingen
onderzoek wordt gedaan en waarin op basis daarvan theorieën worden geformuleerd én op hun
houdbaarheid worden getoetst door verder wetenschappelijk onderzoek. Veel van het oude denken
over misdaad en straf voldoet niet aan deze definitie. Maar het vormt de wortels van het moderne
strafrecht en de actuele criminologie, dus het oude denken is het bestuderen waard.
Van de klassieke oudheid tot de middeleeuwen
Een van de oudste bekende geschriften over misdaad en straf betreft de wetten die in circa 1750 voor
Christus werden opgesteld: De Codex Hammurabi. Deze Codex bevat naast regels over familierecht
en handel ook bepalingen over o.a. diefstal, heling, moord en geweldpleging.
Denken over misdaad en straf vinden we ook terug bij de oude Grieken. De oude Griekse cultuur
heeft sterke invloed gehad op Romeinse cultuur. Het huidige recht in de Europese landen is in
belangrijke
, samenvatting actuele criminologie 12e druk 2024 jan van dijk
mate gebaseerd op het oude Romeinse recht. Het Romeinse recht streef naar conflictoplossing en sluit
daarmee aan bij het herstelrecht als alternatief voor het hedendaagse strafrecht.
Na het uiteenvallen van het Romeinse rijk werd het Germaanse leenstelsel ontwikkeld tot het feodale
stelsel dat Karel de Grote gebruikte om zijn grote rijk te besturen. Er ontstond daarmee ook een
verschuiving in de rechtvaardiging van het bestraffen van misdaad. Deze werd traditioneel ingegeven
door de solidariteit met het slachtoffer en van daaruit de behoefte aan vergelding.
Op het Europese content verschoof het strafproces van een accusatoir naar een inquisitoir systeem. In
een accusatoir systeem worden misdrijven beschouwd als particuliere aangelegenheden waarvan de
oplossing door overheidsbemiddeling tot stand komt. In een inquisitoir systeem worden misdrijven
gezien als schendingen van het vorstelijke vredesgebod waartegen dus de overheid met inzet van alle
middelen dient op te treden.
Van de Renaissance naar de Verlichting
In de Renaissance kwamen vanuit het humanistisch denken nieuwe denkbeelden over misdaad en straf
op. Levensbeschouwing was gebaseerd op de ratio en universele waarden zoals de menselijke
waardigheid. De bekendste denker op dit terrein is Coornhert. Hij pleitte voor de bouw van
gevangenissen om misdrijfplegers tijdens detentie ambacht te leren en nuttig werk te laten doen.
Denkbeelden zoals die van Coornhert hebben ertoe geleid dat in 1596 de eerste gevangenis in Europa
werd geopend: het ‘rasphuis’ en later ook het ‘spinhuis’ voor delinquente vrouwen.
De klassieke school
De meest invloedrijke uitdrager van verlichte ideeën over misdaad en straf is Cesare Beccaria. Hij was
een volgeling van Jean-Jacques Rousseau, volgens wie wetten een max. geluk voor een max. aantal
mensen dienen te bewerkstelligen. Volgens Rousseau berust de rechtsmacht van de staat op een
maatschappelijk contract dat de burgers vrijwillig zijn aangegaan. Criminaliteit was volgens Beccaria een
overtreding van dat contract en zou ook alleen in de mate van de inbreuk op het contract moeten
worden bestraft: proportionaliteitsbeginsel. Strafzekerheid was belangrijk, maar dan wel op maat
(gelijkheidsbeginsel) op basis van duidelijke wetten (legaliteitsbeginsel) en niet willekeurig. De
beginselen van Beccaria staan bekend als de klassieke strafrechtsfilosofie.
De positivistische school
De 19e eeuw kenmerkte zich door een sterke ontwikkeling in technologie en wetenschap. Dit leidde tot
een ander mensbeeld. Het denken over misdaad en straf werd sterk beïnvloed door de
natuurwetenschappen. Dit leidde tot een deterministisch mensbeeld: de vrijheid van handelen van de
mensen wordt sterk beperkt door mogelijkheden en omstandigheden. Menselijk gedrag wordt bepaald
door factoren waarop die mens zelf weinig invloed heeft. Deze stroming is later positivistisch genoemd
omdat men dacht dat menselijk gedrag met de methoden van de natuurwetenschappen bestudeerd
kon en moest worden. Positivisten probeerden op basis van observatie, meting en inductief redeneren
de oorzaken van misdaad vast te stellen. Straffen van misdadigers zou niet gericht moeten zijn op
leedtoevoeging, maar op behandelen en het voorkomen van herhaling.
De Italiaanse Antropologieschool
Antropologie is de studie van de mens. Deze stroming zocht de oorzaken van crimineel gedrag in de
mens zelf en was sterk beïnvloed door de medische wetenschap. De belangrijkste naam die met deze
stroming verbonden is: Lombroso. Lombroso was een gevangenisarts die de uiterlijke kenmerken van
,samenvatting actuele criminologie 12e druk 2024 jan van dijk
, samenvatting actuele criminologie 12e druk 2024 jan van dijk
H1: Criminologie: een terreinverkenning
1.1 Wat is criminologie?
Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
Hoewel criminologen vaak zeer uiteenlopende theoretische belangstellingen hebben zijn zij het over het
algemeen eens over de volgende definitie van hun vak:
De criminologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van de aard en achtergronden
van menselijke gedragingen die door de wetgever stra6aar zijn gesteld en van de wijze waarop de
overheid en de overige maatschappij daarop reageert.
In Nederland werd het vak criminologie aanvankelijk aangeboden als een hulpwetenschap van het
strafrecht: Misdaadkunde. De meeste criminologen verzamelen wetenschappelijke kennis over
criminaliteit met de uitdrukkelijke bedoeling daarmee een bijdrage te kunnen leveren aan een betere,
dat wil zeggen effectievere en humanere aanpak ervan.
Het begrip misdaadkunde brengt tot uitdrukking dat de criminologie een praktijkgerichte tak van
wetenschap is, maar is toch in onbruik geraakt. De te bestuderen gedragingen worden tegenwoordig
niet aangeduid als misdaad of misdadig gedrag, maar als delinquentie, criminaliteit of crimineel gedrag.
Er wordt niet meer van een misdadiger gesproken maar van een crimineel of delinquent.
De relativiteit van het begrip criminaliteit
De aard van het strafbaar gestelde gedrag, d.w.z. wat onder criminaliteit wordt verstaan, wordt bepaald
door de wetgever en dit zal dus van tijd tot tijd en van land tot land enigszins verschillen.
Er verdwijnen en er worden nieuwe strafbepalingen toegevoegd aan het Wetboek van Strafrecht of
andere bijzondere wetten om de bepaalde maatschappelijke belangen of belangen van burgers beter te
beschermen.
Nieuwe strafbepalingen zijn tegenwoordig vaak gebaseerd op internationale verdragen.
Het strafrecht is voortdurend in beweging. Criminologen onderscheiden daarbij twee termen:
Criminalisering: de invoering van nieuwe wettelijke bepalingen waarop strafsancties zijn gesteld
Decriminalisering: het schrappen van bestaande strafbepalingen.
1.2 De geschiedenis van de criminologie
De criminologie is een wetenschappelijke discipline waarin met wetenschappelijke waarnemingen
onderzoek wordt gedaan en waarin op basis daarvan theorieën worden geformuleerd én op hun
houdbaarheid worden getoetst door verder wetenschappelijk onderzoek. Veel van het oude denken
over misdaad en straf voldoet niet aan deze definitie. Maar het vormt de wortels van het moderne
strafrecht en de actuele criminologie, dus het oude denken is het bestuderen waard.
Van de klassieke oudheid tot de middeleeuwen
Een van de oudste bekende geschriften over misdaad en straf betreft de wetten die in circa 1750 voor
Christus werden opgesteld: De Codex Hammurabi. Deze Codex bevat naast regels over familierecht
en handel ook bepalingen over o.a. diefstal, heling, moord en geweldpleging.
Denken over misdaad en straf vinden we ook terug bij de oude Grieken. De oude Griekse cultuur
heeft sterke invloed gehad op Romeinse cultuur. Het huidige recht in de Europese landen is in
belangrijke
, samenvatting actuele criminologie 12e druk 2024 jan van dijk
mate gebaseerd op het oude Romeinse recht. Het Romeinse recht streef naar conflictoplossing en sluit
daarmee aan bij het herstelrecht als alternatief voor het hedendaagse strafrecht.
Na het uiteenvallen van het Romeinse rijk werd het Germaanse leenstelsel ontwikkeld tot het feodale
stelsel dat Karel de Grote gebruikte om zijn grote rijk te besturen. Er ontstond daarmee ook een
verschuiving in de rechtvaardiging van het bestraffen van misdaad. Deze werd traditioneel ingegeven
door de solidariteit met het slachtoffer en van daaruit de behoefte aan vergelding.
Op het Europese content verschoof het strafproces van een accusatoir naar een inquisitoir systeem. In
een accusatoir systeem worden misdrijven beschouwd als particuliere aangelegenheden waarvan de
oplossing door overheidsbemiddeling tot stand komt. In een inquisitoir systeem worden misdrijven
gezien als schendingen van het vorstelijke vredesgebod waartegen dus de overheid met inzet van alle
middelen dient op te treden.
Van de Renaissance naar de Verlichting
In de Renaissance kwamen vanuit het humanistisch denken nieuwe denkbeelden over misdaad en straf
op. Levensbeschouwing was gebaseerd op de ratio en universele waarden zoals de menselijke
waardigheid. De bekendste denker op dit terrein is Coornhert. Hij pleitte voor de bouw van
gevangenissen om misdrijfplegers tijdens detentie ambacht te leren en nuttig werk te laten doen.
Denkbeelden zoals die van Coornhert hebben ertoe geleid dat in 1596 de eerste gevangenis in Europa
werd geopend: het ‘rasphuis’ en later ook het ‘spinhuis’ voor delinquente vrouwen.
De klassieke school
De meest invloedrijke uitdrager van verlichte ideeën over misdaad en straf is Cesare Beccaria. Hij was
een volgeling van Jean-Jacques Rousseau, volgens wie wetten een max. geluk voor een max. aantal
mensen dienen te bewerkstelligen. Volgens Rousseau berust de rechtsmacht van de staat op een
maatschappelijk contract dat de burgers vrijwillig zijn aangegaan. Criminaliteit was volgens Beccaria een
overtreding van dat contract en zou ook alleen in de mate van de inbreuk op het contract moeten
worden bestraft: proportionaliteitsbeginsel. Strafzekerheid was belangrijk, maar dan wel op maat
(gelijkheidsbeginsel) op basis van duidelijke wetten (legaliteitsbeginsel) en niet willekeurig. De
beginselen van Beccaria staan bekend als de klassieke strafrechtsfilosofie.
De positivistische school
De 19e eeuw kenmerkte zich door een sterke ontwikkeling in technologie en wetenschap. Dit leidde tot
een ander mensbeeld. Het denken over misdaad en straf werd sterk beïnvloed door de
natuurwetenschappen. Dit leidde tot een deterministisch mensbeeld: de vrijheid van handelen van de
mensen wordt sterk beperkt door mogelijkheden en omstandigheden. Menselijk gedrag wordt bepaald
door factoren waarop die mens zelf weinig invloed heeft. Deze stroming is later positivistisch genoemd
omdat men dacht dat menselijk gedrag met de methoden van de natuurwetenschappen bestudeerd
kon en moest worden. Positivisten probeerden op basis van observatie, meting en inductief redeneren
de oorzaken van misdaad vast te stellen. Straffen van misdadigers zou niet gericht moeten zijn op
leedtoevoeging, maar op behandelen en het voorkomen van herhaling.
De Italiaanse Antropologieschool
Antropologie is de studie van de mens. Deze stroming zocht de oorzaken van crimineel gedrag in de
mens zelf en was sterk beïnvloed door de medische wetenschap. De belangrijkste naam die met deze
stroming verbonden is: Lombroso. Lombroso was een gevangenisarts die de uiterlijke kenmerken van
