samenvatting Materieel Strafrecht
D1 STRAFRECHT: H1 JURIDISCHE SITUERING
Een begripsomschrijving
Strafrecht = geen vaste definitie – juridische definitie: het geheel van aan rechtsregels dat
bepaalt:
(1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven
zijn
(2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
(3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld
(4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
(5) (hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf – formeel SR)
Afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig
geacht worden om een reactie in de vorm van een straf te
verantwoorden
(welke gedragingen strafbaar zijn verschilt in tijd en ruimte; wat vroeger een misdrijf
was, is dat niet noodzakelijk vandaag nog & wat in België een misdrijf is, is dat niet
noodzakelijk ook in andere landen)
Misdrijf SR houdt zich op 2 manieren bezig met misdrijven;
• bepalingen over misdrijven in het algemeen: onder
welke voorwaarden gedragingen misdrijven kunnen zijn
en wat de noodzakelijke bestanddelen van elk misdrijf
zijn
• bepalingen over misdrijven in het bijzonder:
specifieke misdrijfomschrijvingen, strafbaarstellingen
of incriminaties
Wie een misdrijf gepleegd heeft (en strafrechtelijke
verantwoordelijkheid draagt)
Dader
Natuurlijke personen en rechtspersonen kunnen
strafrechtelijk verantwoordelijk zijn (minderjarigen in het SR
schuldonbekwaam; kunnen niet worden gestraft)
Kan op verschillende manieren gedefinieerd worden
• doorgaans in algemene zin omschreven als een
wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de
rechterlijke macht wordt opgelegd als sanctie voor een
misdrijf (= een strafrechtelijke sanctie/reactie)
Straf (en maatregel) SR houdt zich op manieren bezig met straf:
• bepalingen over straffen in het algemeen: onder
welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden
opgelegd en uitgevoerd
• met welke specifieke straffen een welbepaald misdrijf
wordt bestraft
Wordt bepaald door en vastgelegd in de wet
1
, Reactie op misdrijven niet alleen als (strafrechtelijke) straffen,
maar ook als beveiligingsmaatregelen: sancties die bv.
opgelegd kunnen worden aan daders die niet schuldbekwaam
zijn (bv. geestestoornis à geïnterneerd)
Formele regels over hoe de bevoegde instanties over misdrijf,
Procedureregels
straf en dader oordelen
Een beschrijvende De definitie is louter beschrijvend
definitie voor afbakening
Strafrecht als publiek recht
• verticale rechtsverhouding: SR is publiek recht
o plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tussen persoon
die het misdrijf pleegt en de staat tot stand
o recht om te straffen voorbehouden aan de staat
o burgers in essentie geen bevoegdheden om te bepalen of een bepaalde
gedraging al dan niet strafbaar is of moet worden bestraft
• openbare orde: gevolg van publiekrechtelijke karakter = strafwetten zijn van OO
o daarom: strafwetten = dwingend recht
o niemand kan zich buiten de strafwet stellen
o bepalingen of overeenkomsten waarin staat dat een strafwet in bepaalde
gevallen niet van toepassing is, zijn niet rechtsgeldig
• slachtoffers: in beginsel geen bevoegdheden om te straffen
o in Nieuw Sw. klachtmisdrijven afgeschaft (hier was klacht SLO noodzakelijk) = in
het Belgisch SR nergens nog enig initiatief van het SLO vereist om een
strafprocedure op te starten en een bestfraffing mogelijk te maken
o SR wordt gemaakt en toegepast namens de gemeenschap en via de organen van
de staat (dus: SLO’s kunnen geen enkele rol spelen in de procedure van
bestraffing en strafuitvoering)
o wel mogelijk:
§ burgerlijke partij stellen: kan vragen dat de strafwet wordt toegepast en
de misdrijfpleger wordt veroordeeld (kan dan een zaak opstarten)
§ schadevergoeding vorderen (maar geen straf!): hun privaatrechtelijke
belang en vordering zijn dan aanhangsel van het publiekrechtelijke
belang
o SLO’s hebben laatste decennia wel meer mogelijkheid gekregen om inzage in
lopende strafdossiers te krijgen en te vragen dat bepaalde onderzoeksdader
worden gesteld
Materieel en formeel strafrecht
• materieel strafrecht: omvat de eerste vier componenten van de juridische definitie
o dus: rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van de strafbare
gedragingen, het daderschap, de straffen en de voorwaarden om straffen op te
leggen en uit te voeren
• formeel strafrecht (= 5e component) = strafprocesrecht of strafvordering
o procedureregels over de toepassing van het materieel SR
o bepaalt door wie en op welke manier misdrijven worden vastgelegd, opgespoord,
vervolgd, bewezen, berecht en uitgevoerd
• strafuitvoeringsrecht = penitentiair recht: wordt soms als aparte rechtstak
onderscheiden
2
, o geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op voorwaarden, modaliteiten en
procedures m.b.t. de uitvoering van de straf
o bevindt zich niet naast, maar in het materieel en formeel strafrecht
Nationaal en internationaal strafrecht
Nationaal strafrecht
• strafrecht is nationaal recht: strafbaarstellingen en straffen nagenoeg altijd nationaal
bepaald – SR een materie die erg veel te maken heeft met de soevereiniteit van de staat
o SR wordt per land afzonderlijk geregeld en toegepast
• Belgisch of federaal strafrecht: niet alle SR is Belgisch of federaal recht à federaal
parlement heeft de bevoegdheid om via wetten materieel strafrecht te maken, maar er
zijn ook andere strafwetgevers
• strafrecht van gemeenschappen, gewesten, provincies en gemeenten
o a.g.v. de federalisering van het land hebben de wetgevers op gemeenschappelijk
en gewestelijk nievau ook bevoegdheden gekregen om voor de hun toegewezen
aangelegenheden decreten (en ordonnanties) uit te vaardigen waarin
gedragingen strafbaar gesteld wordenb en straffen bepaald worden
§ de bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten als
strafwetgever bepaald in art. 11, eerste lid, eerste zinsdeel van de
Bijzondere Wet van 8 augustus 1980 tot de hervorming van de
instellingen
o idem voor de provincies en gemeenten (hier de provincie- en gemeenteraden)
o (in die zin: breed nationaal strafrecht)
Internationaal strafrecht
• een hybride rechtstak: situeert zich op het raakvlak van het internationaal recht (dat
geldt tussen staten) en het strafrecht (dat geldt tussen de staat en personen)
o dus: zowel internationaal recht over strafrechtelijke aangelegenheden (droit
international pénal) als strafrecht met grensoverschrijdende aspecten (droit
pénal international)
o bevat zowel materieelrechtelijke als formeelrechtelijke componenten
• nationaal materieel strafrecht met internationale achtergrond: internationale
instellingen kunnen staten aanzetten of verplichten om op een gelijkaardige manier
misdrijf en bestraffing vast te leggen
o ondanks de internationale inspiratie en achtergrond ervan, blijven dit in essentie
natioanle strafbepalingen en dus gewoon nationaal materieel strafrecht
o (meeste internationaal SR is eigenlijk nationaal SR)
o (op die manier: verschil tussen internationaal SR dat zich voordoet in de vorm
van Belgisch nationaal SR & internationeel strafrecht dat apart en dwingend is en
dat België aanvaardt)
• internationale strafbaarstellingen: internationaal gedefinieerde strafbaarstellingen die
bestemd zijn voor afhandeling op internationaal niveau
o sinds aantal decennia bestaan van internationale strafrechtbanken zoals bv.
Internationaal Strafhof in Den Haag
o hoewel deze strafbaarstellingen in veel gevallen overeenstemmen met wat in
nationaal SR in vele landen bepaald is, wordt de beschrijving ervan
internationaal geregeld
• rechtsmachtrecht
o in beperkte mate internationaal
3
, o betrekking op de bevoegdheid van staten om het toepassingebereik van hun
strafwet te regelen
o legt de staten soms via verdragen verplichtingen op om bepaalde gedragingen
die zich buiten hun grondgebeid hebben voorgedaan, onder het
toepassingsberiek van hun nationale strafwet te brengen
o staten kunnen ook zelf kiezen het toepassingsbereik uit te breiden buiten hun
grondgebied
o hoewel gezien als onderdeel internationaal recht, blijft het in grote mate
nationaal (materieel) SR: immers vooral het nationaal recht dat bepaalt in welke
mate de strafwerren buiten het grondgebeid worden toegepast
• formeel internationaal strafrecht: omvat procedureregels voor de behandeling van
internationale misdrijven voor internationale hoven en rechtbanken alsok de
internationale rechtshulp in strafzaken (= geheel aan afspraken tussen staten om de
vaststelling, opsporing, vervolging, berechting en uitvoering in strafzaken met een
internationale component te vergemakkelijken)
o strafzaak met internationale component kan toch in een land worden
gecentraliseerd (door afspraken dat staten op hun eigen grondgebied
bovenstaande taken uitvoeren en zich engageren onderling bewijsmateriaal en
personen uit te wisselen)
Algemeen en bijzonder strafrecht (!)
ALGEMEEN STRAFRECHT BIJZONDER STRAFRECHT
Onder welke voorwaarden gedragingen welke gedragingen misdrijven zijn
misdrijven zijn en
Wie dader van een misdrijf is en
strafrechtelijke verantwoordelijkheid
draagt
Welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden
gesteld
Onder welke voorwaarden straffen aan
daders kunnen worden opgelegd en
uitgevoerd
Algemeen SR bevat elk van de vier componenten van de juridische definitie – bijzonder SR enkel
onderdelen van de eerste en derde component
Algemeen strafrecht
• Boek I Strafwetboek en complementaire wetten (7 hoofdstukken)
o complementaire wetten: wetten die aangelegenheden regelen die tot het
algemeen SR behoren maar die niet in boek 1 van het Strafwetboek zijn
opgenomen (= geven mee vorm aan het algemeen SR, vullen boek 1 aan en
stellen het bij)
§ bv.: 1930 wet tot bescherming van de maatschappij tegen abnormalen
en de gewoontemisdadigers à aangepast en vervangen door
interneringswet 5 mei 1964 (waardoor nieuwe reactie t.a.v.
ontoerekeningsvatbare personen mogelijk werd)
4
D1 STRAFRECHT: H1 JURIDISCHE SITUERING
Een begripsomschrijving
Strafrecht = geen vaste definitie – juridische definitie: het geheel van aan rechtsregels dat
bepaalt:
(1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven
zijn
(2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
(3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld
(4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
(5) (hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf – formeel SR)
Afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig
geacht worden om een reactie in de vorm van een straf te
verantwoorden
(welke gedragingen strafbaar zijn verschilt in tijd en ruimte; wat vroeger een misdrijf
was, is dat niet noodzakelijk vandaag nog & wat in België een misdrijf is, is dat niet
noodzakelijk ook in andere landen)
Misdrijf SR houdt zich op 2 manieren bezig met misdrijven;
• bepalingen over misdrijven in het algemeen: onder
welke voorwaarden gedragingen misdrijven kunnen zijn
en wat de noodzakelijke bestanddelen van elk misdrijf
zijn
• bepalingen over misdrijven in het bijzonder:
specifieke misdrijfomschrijvingen, strafbaarstellingen
of incriminaties
Wie een misdrijf gepleegd heeft (en strafrechtelijke
verantwoordelijkheid draagt)
Dader
Natuurlijke personen en rechtspersonen kunnen
strafrechtelijk verantwoordelijk zijn (minderjarigen in het SR
schuldonbekwaam; kunnen niet worden gestraft)
Kan op verschillende manieren gedefinieerd worden
• doorgaans in algemene zin omschreven als een
wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de
rechterlijke macht wordt opgelegd als sanctie voor een
misdrijf (= een strafrechtelijke sanctie/reactie)
Straf (en maatregel) SR houdt zich op manieren bezig met straf:
• bepalingen over straffen in het algemeen: onder
welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden
opgelegd en uitgevoerd
• met welke specifieke straffen een welbepaald misdrijf
wordt bestraft
Wordt bepaald door en vastgelegd in de wet
1
, Reactie op misdrijven niet alleen als (strafrechtelijke) straffen,
maar ook als beveiligingsmaatregelen: sancties die bv.
opgelegd kunnen worden aan daders die niet schuldbekwaam
zijn (bv. geestestoornis à geïnterneerd)
Formele regels over hoe de bevoegde instanties over misdrijf,
Procedureregels
straf en dader oordelen
Een beschrijvende De definitie is louter beschrijvend
definitie voor afbakening
Strafrecht als publiek recht
• verticale rechtsverhouding: SR is publiek recht
o plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tussen persoon
die het misdrijf pleegt en de staat tot stand
o recht om te straffen voorbehouden aan de staat
o burgers in essentie geen bevoegdheden om te bepalen of een bepaalde
gedraging al dan niet strafbaar is of moet worden bestraft
• openbare orde: gevolg van publiekrechtelijke karakter = strafwetten zijn van OO
o daarom: strafwetten = dwingend recht
o niemand kan zich buiten de strafwet stellen
o bepalingen of overeenkomsten waarin staat dat een strafwet in bepaalde
gevallen niet van toepassing is, zijn niet rechtsgeldig
• slachtoffers: in beginsel geen bevoegdheden om te straffen
o in Nieuw Sw. klachtmisdrijven afgeschaft (hier was klacht SLO noodzakelijk) = in
het Belgisch SR nergens nog enig initiatief van het SLO vereist om een
strafprocedure op te starten en een bestfraffing mogelijk te maken
o SR wordt gemaakt en toegepast namens de gemeenschap en via de organen van
de staat (dus: SLO’s kunnen geen enkele rol spelen in de procedure van
bestraffing en strafuitvoering)
o wel mogelijk:
§ burgerlijke partij stellen: kan vragen dat de strafwet wordt toegepast en
de misdrijfpleger wordt veroordeeld (kan dan een zaak opstarten)
§ schadevergoeding vorderen (maar geen straf!): hun privaatrechtelijke
belang en vordering zijn dan aanhangsel van het publiekrechtelijke
belang
o SLO’s hebben laatste decennia wel meer mogelijkheid gekregen om inzage in
lopende strafdossiers te krijgen en te vragen dat bepaalde onderzoeksdader
worden gesteld
Materieel en formeel strafrecht
• materieel strafrecht: omvat de eerste vier componenten van de juridische definitie
o dus: rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van de strafbare
gedragingen, het daderschap, de straffen en de voorwaarden om straffen op te
leggen en uit te voeren
• formeel strafrecht (= 5e component) = strafprocesrecht of strafvordering
o procedureregels over de toepassing van het materieel SR
o bepaalt door wie en op welke manier misdrijven worden vastgelegd, opgespoord,
vervolgd, bewezen, berecht en uitgevoerd
• strafuitvoeringsrecht = penitentiair recht: wordt soms als aparte rechtstak
onderscheiden
2
, o geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op voorwaarden, modaliteiten en
procedures m.b.t. de uitvoering van de straf
o bevindt zich niet naast, maar in het materieel en formeel strafrecht
Nationaal en internationaal strafrecht
Nationaal strafrecht
• strafrecht is nationaal recht: strafbaarstellingen en straffen nagenoeg altijd nationaal
bepaald – SR een materie die erg veel te maken heeft met de soevereiniteit van de staat
o SR wordt per land afzonderlijk geregeld en toegepast
• Belgisch of federaal strafrecht: niet alle SR is Belgisch of federaal recht à federaal
parlement heeft de bevoegdheid om via wetten materieel strafrecht te maken, maar er
zijn ook andere strafwetgevers
• strafrecht van gemeenschappen, gewesten, provincies en gemeenten
o a.g.v. de federalisering van het land hebben de wetgevers op gemeenschappelijk
en gewestelijk nievau ook bevoegdheden gekregen om voor de hun toegewezen
aangelegenheden decreten (en ordonnanties) uit te vaardigen waarin
gedragingen strafbaar gesteld wordenb en straffen bepaald worden
§ de bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten als
strafwetgever bepaald in art. 11, eerste lid, eerste zinsdeel van de
Bijzondere Wet van 8 augustus 1980 tot de hervorming van de
instellingen
o idem voor de provincies en gemeenten (hier de provincie- en gemeenteraden)
o (in die zin: breed nationaal strafrecht)
Internationaal strafrecht
• een hybride rechtstak: situeert zich op het raakvlak van het internationaal recht (dat
geldt tussen staten) en het strafrecht (dat geldt tussen de staat en personen)
o dus: zowel internationaal recht over strafrechtelijke aangelegenheden (droit
international pénal) als strafrecht met grensoverschrijdende aspecten (droit
pénal international)
o bevat zowel materieelrechtelijke als formeelrechtelijke componenten
• nationaal materieel strafrecht met internationale achtergrond: internationale
instellingen kunnen staten aanzetten of verplichten om op een gelijkaardige manier
misdrijf en bestraffing vast te leggen
o ondanks de internationale inspiratie en achtergrond ervan, blijven dit in essentie
natioanle strafbepalingen en dus gewoon nationaal materieel strafrecht
o (meeste internationaal SR is eigenlijk nationaal SR)
o (op die manier: verschil tussen internationaal SR dat zich voordoet in de vorm
van Belgisch nationaal SR & internationeel strafrecht dat apart en dwingend is en
dat België aanvaardt)
• internationale strafbaarstellingen: internationaal gedefinieerde strafbaarstellingen die
bestemd zijn voor afhandeling op internationaal niveau
o sinds aantal decennia bestaan van internationale strafrechtbanken zoals bv.
Internationaal Strafhof in Den Haag
o hoewel deze strafbaarstellingen in veel gevallen overeenstemmen met wat in
nationaal SR in vele landen bepaald is, wordt de beschrijving ervan
internationaal geregeld
• rechtsmachtrecht
o in beperkte mate internationaal
3
, o betrekking op de bevoegdheid van staten om het toepassingebereik van hun
strafwet te regelen
o legt de staten soms via verdragen verplichtingen op om bepaalde gedragingen
die zich buiten hun grondgebeid hebben voorgedaan, onder het
toepassingsberiek van hun nationale strafwet te brengen
o staten kunnen ook zelf kiezen het toepassingsbereik uit te breiden buiten hun
grondgebied
o hoewel gezien als onderdeel internationaal recht, blijft het in grote mate
nationaal (materieel) SR: immers vooral het nationaal recht dat bepaalt in welke
mate de strafwerren buiten het grondgebeid worden toegepast
• formeel internationaal strafrecht: omvat procedureregels voor de behandeling van
internationale misdrijven voor internationale hoven en rechtbanken alsok de
internationale rechtshulp in strafzaken (= geheel aan afspraken tussen staten om de
vaststelling, opsporing, vervolging, berechting en uitvoering in strafzaken met een
internationale component te vergemakkelijken)
o strafzaak met internationale component kan toch in een land worden
gecentraliseerd (door afspraken dat staten op hun eigen grondgebied
bovenstaande taken uitvoeren en zich engageren onderling bewijsmateriaal en
personen uit te wisselen)
Algemeen en bijzonder strafrecht (!)
ALGEMEEN STRAFRECHT BIJZONDER STRAFRECHT
Onder welke voorwaarden gedragingen welke gedragingen misdrijven zijn
misdrijven zijn en
Wie dader van een misdrijf is en
strafrechtelijke verantwoordelijkheid
draagt
Welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden
gesteld
Onder welke voorwaarden straffen aan
daders kunnen worden opgelegd en
uitgevoerd
Algemeen SR bevat elk van de vier componenten van de juridische definitie – bijzonder SR enkel
onderdelen van de eerste en derde component
Algemeen strafrecht
• Boek I Strafwetboek en complementaire wetten (7 hoofdstukken)
o complementaire wetten: wetten die aangelegenheden regelen die tot het
algemeen SR behoren maar die niet in boek 1 van het Strafwetboek zijn
opgenomen (= geven mee vorm aan het algemeen SR, vullen boek 1 aan en
stellen het bij)
§ bv.: 1930 wet tot bescherming van de maatschappij tegen abnormalen
en de gewoontemisdadigers à aangepast en vervangen door
interneringswet 5 mei 1964 (waardoor nieuwe reactie t.a.v.
ontoerekeningsvatbare personen mogelijk werd)
4
