Vakdidactiek economie
Inhoudsopgave
1 Introductie ............................................................................................................................ 4
1.1 Evolutie in de leeropvattingen en haar invloed op het curriculum economie ............................. 4
1.2 Van visie naar… .................................................................................................................... 7
1.2.1 Huidige leerplannen ...................................................................................................... 7
1.2.2 Huidige handboeken...................................................................................................... 7
1.2.3 Didactisch leerproces ................................................................................................... 7
2 De (toegepaste) economische vorming in de structuur van het secundair onderwijs ................ 7
2.1 Structuur van het secundair onderwijs ................................................................................... 7
2.1.1 Inleiding ........................................................................................................................ 7
2.1.2 Vrijheid van onderwijs in een federale staat .................................................................... 8
2.1.3 Belangrijke actoren op macroniveau............................................................................... 9
2.1.4 Modernisering van het secundair onderwijs .................................................................. 12
2.1.5 Onderwijsdoelen en leerinhouden................................................................................ 14
2.1.6 Lesdoelen ................................................................................................................... 15
2.2 Het domein ‘economie en organisatie’ in het secundair onderwijs ......................................... 17
2.2.1 Tweede graad .............................................................................................................. 17
2.2.2 Derde graad ................................................................................................................ 18
2.2.3 Economisch-financiële competenties .......................................................................... 18
2.2.4 Transversale eindtermen.............................................................................................. 19
3 Een veranderende visie op de leerinhouden (toegepaste) economie .......................................19
3.1 Van een praktijkgericht naar een academisch georiënteerd curriculum in het ASO ................. 19
3.2 Nieuwe leeropvattingen als basis voor nieuwe curricula ....................................................... 20
3.2.1 Leren is een actief en constructief proces..................................................................... 21
3.2.2 Leren is contextgebonden ............................................................................................ 21
3.2.3 Leren is nadenken over de aanpak van het eigen leren ................................................... 22
3.2.4 Conclusie ................................................................................................................... 23
4 De leraar economie in de dagelijkse praktijk ..........................................................................23
4.1 Het jaarplan ....................................................................................................................... 24
4.2 De lesvoorbereiding............................................................................................................ 24
4.2.1 De beginsituatie en situering in het leerplan .................................................................. 24
4.2.2 Doelstellingen ............................................................................................................. 25
4.2.3 Leerinhouden .............................................................................................................. 25
4.2.4 Opbouw ...................................................................................................................... 26
4.3 Didactische werkvormen en media ..................................................................................... 26
4.4 Lesreflectie ........................................................................................................................ 26
4.5 Permanente vorming en nascholing ..................................................................................... 27
5 Didactische reflectiemodellen voor de lessen (toegepaste) economie....................................28
5.1 Het MA CSE-model: denkkader voor het plannen van lessen ................................................. 28
5.1.1 Bruikbare kennis en vaardigheden als leerdoel.............................................................. 28
5.1.2 Motiveren .................................................................................................................... 28
1
, 5.1.3 Activeren .................................................................................................................... 30
5.1.4 Coachen ..................................................................................................................... 31
5.1.5 Structureren................................................................................................................ 33
5.2 Variatietheorie.................................................................................................................... 36
5.2.1 Het concept ................................................................................................................ 36
5.2.2 Voorbeeld ................................................................................................................... 37
5.3 BinnenklasdiVerentiatie ...................................................................................................... 37
6 Didactische werkvormen in de economische wetenschappen ...............................................39
6.1 Van leraargestuurd naar zelfregulerend leren ....................................................................... 39
6.1.1 Wisselwerking tussen leerling- en leraarsturing ............................................................. 39
6.1.2 Niveaus in de overdracht van leerfuncties ..................................................................... 40
6.1.3 Werkvormen en lesfasen.............................................................................................. 42
6.2 Werkvormen voor het economieonderwijs ........................................................................... 43
6.2.1 Doceervorm ................................................................................................................ 43
6.2.2 Onderwijsleergesprek .................................................................................................. 43
6.2.3 Klasgesprek ................................................................................................................ 44
6.2.4 Gevalsstudie ............................................................................................................... 44
6.2.5 Peer instruction ........................................................................................................... 45
6.2.6 Werken met verschillende graden van ondersteuning .................................................... 45
6.2.7 Expertgroepen ............................................................................................................. 46
6.2.8 Simulaties................................................................................................................... 46
6.2.9 Probleemgestuurd leren (PGL) ..................................................................................... 47
6.2.10 Zelfstudiepakketten ..................................................................................................... 48
6.2.11 Flip de klas .................................................................................................................. 48
6.2.12 Films gebruiken in de les economie .............................................................................. 49
6.2.13 Mindmapping .............................................................................................................. 49
6.2.14 Serious gaming ........................................................................................................... 49
6.2.15 Gebruik van stemsystemen .......................................................................................... 50
6.2.16 Strips als activerende werkvorm ................................................................................... 50
6.2.17 Cartoons..................................................................................................................... 50
6.2.18 Foto’s ......................................................................................................................... 51
6.2.19 Conclusie ................................................................................................................... 51
6.3 Team-teaching ................................................................................................................... 52
6.4 Taalbeleid in de lessen (toegepaste) economie .................................................................... 52
6.4.1 Belang van taalbeleid .................................................................................................. 52
6.4.2 Strategieën voor e_ectief taalgebruik ........................................................................... 53
6.4.3 De NBN-normen.......................................................................................................... 53
7 Media in de economische wetenschappen ............................................................................54
7.1 Het SAMR-model................................................................................................................ 54
7.2 Het bord en het digitale bord ............................................................................................... 55
7.2.1 Het klassieke bord ....................................................................................................... 55
7.2.2 Het digitale bord .......................................................................................................... 55
7.2.3 Tips bij presentatietechnieken...................................................................................... 55
7.3 Het leerboek ...................................................................................................................... 56
7.3.1 Een handboek of eigen cursus? .................................................................................... 56
7.3.2 Gedaantewisseling leerboeken .................................................................................... 56
7.3.3 Hoe kies je voor een handboek? ................................................................................... 57
7.3.4 Leerboeken zijn meer dan een boek.............................................................................. 57
7.3.5 Auteursrecht ............................................................................................................... 57
7.3.6 Je eigen lesmateriaal/werkbundel/leerboek uitwerken .................................................. 57
2
, 7.4 Technologie in het onderwijs ............................................................................................... 58
7.4.1 Voorwaarden voor gebruik ........................................................................................... 58
7.4.2 Educatieve technologie ............................................................................................... 58
7.4.3 Artificiële intelligentie .................................................................................................. 58
7.4.4 Digitaal schoolplatform ............................................................................................... 59
7.4.5 Afstandsonderwijs....................................................................................................... 59
8 Onderzoekscompetenties voor leerlingen en leraren .............................................................59
8.1 De onderzoekscompetentie in de leerplannen ..................................................................... 60
8.2 De onderzoekscyclus ......................................................................................................... 60
8.3 Rol van de leraar................................................................................................................. 61
8.4 De evaluatie ....................................................................................................................... 62
9 Didactische beschouwingen bij het boekhouden ...................................................................62
9.1 Didactische benadering ...................................................................................................... 63
9.2 Enkele didactische knelpunten ........................................................................................... 63
9.2.1 De aanvangsfase in het dubbel boekhouden ................................................................. 63
9.3 Educatieve boekhoudpakketten .......................................................................................... 64
9.3.1 Inleiding ...................................................................................................................... 64
9.3.2 Gebruik ....................................................................................................................... 64
9.3.3 Didactische tips .......................................................................................................... 65
10 Ondernemerschapsonderwijs ...........................................................................................65
10.1 Achtergrond ....................................................................................................................... 65
10.2 Eindtermen ........................................................................................................................ 65
10.3 Bedrijfsbeheer.................................................................................................................... 65
10.4 Het Business Canvas Model................................................................................................ 66
10.5 Een aantal programma’s op een rijtje ................................................................................... 67
11 Evaluatie in de economische wetenschappen....................................................................68
11.1 Vormen van evaluatie ......................................................................................................... 68
11.1.1 Formatieve evaluatie ................................................................................................... 68
11.1.2 Summatieve evaluatie ................................................................................................. 69
11.2 Schriftelijke toetsen opstellen ............................................................................................. 69
11.2.1 Vorm van de vragen ..................................................................................................... 69
11.2.2 Aard van de vragen ...................................................................................................... 71
11.2.3 Vereisten voor een goede toets .................................................................................... 71
11.3 Constructie van een toets ................................................................................................... 72
11.4 Schriftelijke toetsen afnemen.............................................................................................. 73
11.5 Schriftelijke toetsen corrigeren en beoordelen ..................................................................... 73
11.5.1 Schriftelijke toetsen corrigeren .................................................................................... 73
11.5.2 Schriftelijke toetsen beoordelen................................................................................... 74
11.6 De resultaten rapporteren ................................................................................................... 75
11.7 Niet-cognitieve vaardigheden toetsen.................................................................................. 75
3
, 1 Introductie
Polleverywhere is een goede manier om je leerlingen in de klas interactief online te bevragen.
Vakdidactiek is de discipline die de toekomstige leraren in staat moet stellen om de inhoud van
een vak in een bepaalde context te openen voor leerlingen. Een goede leraar is een specialist in
zijn vak en die weet welke didactische methode hij best kan hanteren om die vakinhoud
toegankelijk te maken voor zijn leerlingen. Zo laat hij de relatie tussen inhoud en methode realiteit
worden in de klaspraktijk.
1.1 Evolutie in de leeropvattingen en haar invloed op het curriculum economie
Er is een evolutie van leeropvattingen. Sinds de jaren 60 zijn er grote wijzigingen in het denken
over leren en onderwijzen. Er is een evolutie van:
- Behaviorisme (tot 1970) heeft aandacht voor uiterlijk waarneembaar gedrag. We vragen
ons af hoe de lerende reageert op prikkels in de omgeving. We kunnen dus zeggen dat
wanneer er een juiste stimulus is dit leidt tot een gedragsreactie wat uiteindelijk uitmondt
in een bekrachtiging. Om dit te kunnen bereiken moet de leraar zeer nauwkeurig het
doelgedrag in operationele termen omschrijven en specifieke stimuli aanbieden die
aanzetten tot een gedragsreactie.
o Deze instructie moet dus leiden tot een leerprestatie.
o Hierbij stond de leerkracht centraal.
o Dit heeft ook enkele onderwijsimplicaties zoals straOen/belonen, herhalen en
inoefenen, feedback, product georiënteerd. Deze zijn zeker niet verkeerd,
integendeel, maar het gaat over de manier waarop deze aangereikt of toegepast
worden.
o Kritiek op deze leerstijl kwam er doordat men niet op deze manier in het dagelijkse
leven leert, dus waarom dan wel zo op school?
- Cognitivisme (1970 – eind 1980) heeft aandacht voor mentale processen waarbij men
zich afvraagt wat er gebeurt in de hoofden van de leerlingen (black box). Hierbij is er een
veel sterker belang van diepgaande verwerking van leerinhoud, focus op begrijpen en
relaties tussen leerinhouden, voorkennis en ook metacognitieve vaardigheden.
o Deze informatieverwerking is vooral proces georiënteerd.
o Hierbij stond zowel de lerende als de leeromgeving centraal.
- (Sociaal) constructivisme (eind 1980 - …) zegt vooral dat leren een actief en
constructief proces is, dat het context gebonden is en dat de lerende kennis en
controle heeft op het eigen leren.
o Deze kennisconstructie is vooral proces georiënteerd.
Deze afbeelding geeft mooi het verschil weer tussen
behaviorisme en constructivisme. In het behaviorisme zal de
leerkracht zelf zeggen dat een brug de oplossing is om van A naar
B te gaan. Bij het constructivisme daarentegen zal de leerkracht
vragen aan de leerlingen welke ideeën zijn hebben om van A naar
B te gaan.
Recent onderzoek heeft aangetoond dat retrieval practice (herhaling) eOectief werkt en helpt om
vergeten af te zwakken. Daar zijn wel enkele voorwaarden voor om het zo goed mogelijk te laten
verlopen. Er is namelijk afwisseling van type vragen (open, quiz…) en context nodig om de
leerlingen zo duurzaam mogelijk te laten leren. Om deze kennis te integreren zijn complexe en
uitdagende probleemsituaties nodig bij de inoefening en verwerking van de leerstof.
4
Inhoudsopgave
1 Introductie ............................................................................................................................ 4
1.1 Evolutie in de leeropvattingen en haar invloed op het curriculum economie ............................. 4
1.2 Van visie naar… .................................................................................................................... 7
1.2.1 Huidige leerplannen ...................................................................................................... 7
1.2.2 Huidige handboeken...................................................................................................... 7
1.2.3 Didactisch leerproces ................................................................................................... 7
2 De (toegepaste) economische vorming in de structuur van het secundair onderwijs ................ 7
2.1 Structuur van het secundair onderwijs ................................................................................... 7
2.1.1 Inleiding ........................................................................................................................ 7
2.1.2 Vrijheid van onderwijs in een federale staat .................................................................... 8
2.1.3 Belangrijke actoren op macroniveau............................................................................... 9
2.1.4 Modernisering van het secundair onderwijs .................................................................. 12
2.1.5 Onderwijsdoelen en leerinhouden................................................................................ 14
2.1.6 Lesdoelen ................................................................................................................... 15
2.2 Het domein ‘economie en organisatie’ in het secundair onderwijs ......................................... 17
2.2.1 Tweede graad .............................................................................................................. 17
2.2.2 Derde graad ................................................................................................................ 18
2.2.3 Economisch-financiële competenties .......................................................................... 18
2.2.4 Transversale eindtermen.............................................................................................. 19
3 Een veranderende visie op de leerinhouden (toegepaste) economie .......................................19
3.1 Van een praktijkgericht naar een academisch georiënteerd curriculum in het ASO ................. 19
3.2 Nieuwe leeropvattingen als basis voor nieuwe curricula ....................................................... 20
3.2.1 Leren is een actief en constructief proces..................................................................... 21
3.2.2 Leren is contextgebonden ............................................................................................ 21
3.2.3 Leren is nadenken over de aanpak van het eigen leren ................................................... 22
3.2.4 Conclusie ................................................................................................................... 23
4 De leraar economie in de dagelijkse praktijk ..........................................................................23
4.1 Het jaarplan ....................................................................................................................... 24
4.2 De lesvoorbereiding............................................................................................................ 24
4.2.1 De beginsituatie en situering in het leerplan .................................................................. 24
4.2.2 Doelstellingen ............................................................................................................. 25
4.2.3 Leerinhouden .............................................................................................................. 25
4.2.4 Opbouw ...................................................................................................................... 26
4.3 Didactische werkvormen en media ..................................................................................... 26
4.4 Lesreflectie ........................................................................................................................ 26
4.5 Permanente vorming en nascholing ..................................................................................... 27
5 Didactische reflectiemodellen voor de lessen (toegepaste) economie....................................28
5.1 Het MA CSE-model: denkkader voor het plannen van lessen ................................................. 28
5.1.1 Bruikbare kennis en vaardigheden als leerdoel.............................................................. 28
5.1.2 Motiveren .................................................................................................................... 28
1
, 5.1.3 Activeren .................................................................................................................... 30
5.1.4 Coachen ..................................................................................................................... 31
5.1.5 Structureren................................................................................................................ 33
5.2 Variatietheorie.................................................................................................................... 36
5.2.1 Het concept ................................................................................................................ 36
5.2.2 Voorbeeld ................................................................................................................... 37
5.3 BinnenklasdiVerentiatie ...................................................................................................... 37
6 Didactische werkvormen in de economische wetenschappen ...............................................39
6.1 Van leraargestuurd naar zelfregulerend leren ....................................................................... 39
6.1.1 Wisselwerking tussen leerling- en leraarsturing ............................................................. 39
6.1.2 Niveaus in de overdracht van leerfuncties ..................................................................... 40
6.1.3 Werkvormen en lesfasen.............................................................................................. 42
6.2 Werkvormen voor het economieonderwijs ........................................................................... 43
6.2.1 Doceervorm ................................................................................................................ 43
6.2.2 Onderwijsleergesprek .................................................................................................. 43
6.2.3 Klasgesprek ................................................................................................................ 44
6.2.4 Gevalsstudie ............................................................................................................... 44
6.2.5 Peer instruction ........................................................................................................... 45
6.2.6 Werken met verschillende graden van ondersteuning .................................................... 45
6.2.7 Expertgroepen ............................................................................................................. 46
6.2.8 Simulaties................................................................................................................... 46
6.2.9 Probleemgestuurd leren (PGL) ..................................................................................... 47
6.2.10 Zelfstudiepakketten ..................................................................................................... 48
6.2.11 Flip de klas .................................................................................................................. 48
6.2.12 Films gebruiken in de les economie .............................................................................. 49
6.2.13 Mindmapping .............................................................................................................. 49
6.2.14 Serious gaming ........................................................................................................... 49
6.2.15 Gebruik van stemsystemen .......................................................................................... 50
6.2.16 Strips als activerende werkvorm ................................................................................... 50
6.2.17 Cartoons..................................................................................................................... 50
6.2.18 Foto’s ......................................................................................................................... 51
6.2.19 Conclusie ................................................................................................................... 51
6.3 Team-teaching ................................................................................................................... 52
6.4 Taalbeleid in de lessen (toegepaste) economie .................................................................... 52
6.4.1 Belang van taalbeleid .................................................................................................. 52
6.4.2 Strategieën voor e_ectief taalgebruik ........................................................................... 53
6.4.3 De NBN-normen.......................................................................................................... 53
7 Media in de economische wetenschappen ............................................................................54
7.1 Het SAMR-model................................................................................................................ 54
7.2 Het bord en het digitale bord ............................................................................................... 55
7.2.1 Het klassieke bord ....................................................................................................... 55
7.2.2 Het digitale bord .......................................................................................................... 55
7.2.3 Tips bij presentatietechnieken...................................................................................... 55
7.3 Het leerboek ...................................................................................................................... 56
7.3.1 Een handboek of eigen cursus? .................................................................................... 56
7.3.2 Gedaantewisseling leerboeken .................................................................................... 56
7.3.3 Hoe kies je voor een handboek? ................................................................................... 57
7.3.4 Leerboeken zijn meer dan een boek.............................................................................. 57
7.3.5 Auteursrecht ............................................................................................................... 57
7.3.6 Je eigen lesmateriaal/werkbundel/leerboek uitwerken .................................................. 57
2
, 7.4 Technologie in het onderwijs ............................................................................................... 58
7.4.1 Voorwaarden voor gebruik ........................................................................................... 58
7.4.2 Educatieve technologie ............................................................................................... 58
7.4.3 Artificiële intelligentie .................................................................................................. 58
7.4.4 Digitaal schoolplatform ............................................................................................... 59
7.4.5 Afstandsonderwijs....................................................................................................... 59
8 Onderzoekscompetenties voor leerlingen en leraren .............................................................59
8.1 De onderzoekscompetentie in de leerplannen ..................................................................... 60
8.2 De onderzoekscyclus ......................................................................................................... 60
8.3 Rol van de leraar................................................................................................................. 61
8.4 De evaluatie ....................................................................................................................... 62
9 Didactische beschouwingen bij het boekhouden ...................................................................62
9.1 Didactische benadering ...................................................................................................... 63
9.2 Enkele didactische knelpunten ........................................................................................... 63
9.2.1 De aanvangsfase in het dubbel boekhouden ................................................................. 63
9.3 Educatieve boekhoudpakketten .......................................................................................... 64
9.3.1 Inleiding ...................................................................................................................... 64
9.3.2 Gebruik ....................................................................................................................... 64
9.3.3 Didactische tips .......................................................................................................... 65
10 Ondernemerschapsonderwijs ...........................................................................................65
10.1 Achtergrond ....................................................................................................................... 65
10.2 Eindtermen ........................................................................................................................ 65
10.3 Bedrijfsbeheer.................................................................................................................... 65
10.4 Het Business Canvas Model................................................................................................ 66
10.5 Een aantal programma’s op een rijtje ................................................................................... 67
11 Evaluatie in de economische wetenschappen....................................................................68
11.1 Vormen van evaluatie ......................................................................................................... 68
11.1.1 Formatieve evaluatie ................................................................................................... 68
11.1.2 Summatieve evaluatie ................................................................................................. 69
11.2 Schriftelijke toetsen opstellen ............................................................................................. 69
11.2.1 Vorm van de vragen ..................................................................................................... 69
11.2.2 Aard van de vragen ...................................................................................................... 71
11.2.3 Vereisten voor een goede toets .................................................................................... 71
11.3 Constructie van een toets ................................................................................................... 72
11.4 Schriftelijke toetsen afnemen.............................................................................................. 73
11.5 Schriftelijke toetsen corrigeren en beoordelen ..................................................................... 73
11.5.1 Schriftelijke toetsen corrigeren .................................................................................... 73
11.5.2 Schriftelijke toetsen beoordelen................................................................................... 74
11.6 De resultaten rapporteren ................................................................................................... 75
11.7 Niet-cognitieve vaardigheden toetsen.................................................................................. 75
3
, 1 Introductie
Polleverywhere is een goede manier om je leerlingen in de klas interactief online te bevragen.
Vakdidactiek is de discipline die de toekomstige leraren in staat moet stellen om de inhoud van
een vak in een bepaalde context te openen voor leerlingen. Een goede leraar is een specialist in
zijn vak en die weet welke didactische methode hij best kan hanteren om die vakinhoud
toegankelijk te maken voor zijn leerlingen. Zo laat hij de relatie tussen inhoud en methode realiteit
worden in de klaspraktijk.
1.1 Evolutie in de leeropvattingen en haar invloed op het curriculum economie
Er is een evolutie van leeropvattingen. Sinds de jaren 60 zijn er grote wijzigingen in het denken
over leren en onderwijzen. Er is een evolutie van:
- Behaviorisme (tot 1970) heeft aandacht voor uiterlijk waarneembaar gedrag. We vragen
ons af hoe de lerende reageert op prikkels in de omgeving. We kunnen dus zeggen dat
wanneer er een juiste stimulus is dit leidt tot een gedragsreactie wat uiteindelijk uitmondt
in een bekrachtiging. Om dit te kunnen bereiken moet de leraar zeer nauwkeurig het
doelgedrag in operationele termen omschrijven en specifieke stimuli aanbieden die
aanzetten tot een gedragsreactie.
o Deze instructie moet dus leiden tot een leerprestatie.
o Hierbij stond de leerkracht centraal.
o Dit heeft ook enkele onderwijsimplicaties zoals straOen/belonen, herhalen en
inoefenen, feedback, product georiënteerd. Deze zijn zeker niet verkeerd,
integendeel, maar het gaat over de manier waarop deze aangereikt of toegepast
worden.
o Kritiek op deze leerstijl kwam er doordat men niet op deze manier in het dagelijkse
leven leert, dus waarom dan wel zo op school?
- Cognitivisme (1970 – eind 1980) heeft aandacht voor mentale processen waarbij men
zich afvraagt wat er gebeurt in de hoofden van de leerlingen (black box). Hierbij is er een
veel sterker belang van diepgaande verwerking van leerinhoud, focus op begrijpen en
relaties tussen leerinhouden, voorkennis en ook metacognitieve vaardigheden.
o Deze informatieverwerking is vooral proces georiënteerd.
o Hierbij stond zowel de lerende als de leeromgeving centraal.
- (Sociaal) constructivisme (eind 1980 - …) zegt vooral dat leren een actief en
constructief proces is, dat het context gebonden is en dat de lerende kennis en
controle heeft op het eigen leren.
o Deze kennisconstructie is vooral proces georiënteerd.
Deze afbeelding geeft mooi het verschil weer tussen
behaviorisme en constructivisme. In het behaviorisme zal de
leerkracht zelf zeggen dat een brug de oplossing is om van A naar
B te gaan. Bij het constructivisme daarentegen zal de leerkracht
vragen aan de leerlingen welke ideeën zijn hebben om van A naar
B te gaan.
Recent onderzoek heeft aangetoond dat retrieval practice (herhaling) eOectief werkt en helpt om
vergeten af te zwakken. Daar zijn wel enkele voorwaarden voor om het zo goed mogelijk te laten
verlopen. Er is namelijk afwisseling van type vragen (open, quiz…) en context nodig om de
leerlingen zo duurzaam mogelijk te laten leren. Om deze kennis te integreren zijn complexe en
uitdagende probleemsituaties nodig bij de inoefening en verwerking van de leerstof.
4
