Ontwikkelingspsychologie
Inhoud
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie....................................................................................4
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van ontwikkelingspsychologie...............................................4
1.3. Hoekstenen: basisbegrippen en -inzichten in de psychologie.....................................................5
1.3.3. Differentiatie, integratie en organisatie................................................................................5
1.3.6. Continue versus discontinue kijk op ontwikkeling................................................................5
1.4. De dragende muren: enkele fundamentele ontwikkelingspsychologische theorieën.................6
1.4.2. Psychoseksuele ontwikkelingstheorie van Freud..................................................................6
1.4.3. Psychosociale ontwikkelingstheorie van Erikson................................................................10
1.4.4. cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget........................................................................13
1.5. De mortel tussen de stenen: methodes van onderzoek in de ontwikkelingspsychologie..........16
1.6. Een eerste blik op het huis v.d. ontwikkelingspsychologie: samenvattende kijk op ontwikkeling
..........................................................................................................................................................18
2. de prenatale ontwikkeling................................................................................................................18
2.1. Lichamelijke en fysiologische ontwikkeling...............................................................................18
2.1.1. De germinale fase of kiemstadium (eerste 2weken)...........................................................18
2.1.2. Het embryonale stadium (2-8 weken)................................................................................19
2.1.3. Het foetale stadium (8 weken tot geboorte)......................................................................19
2.2. Teratogene invloeden................................................................................................................20
2.2.1. Infecties bij moeder............................................................................................................20
2.2.2. Natuurlijke stoffen v. moeder.............................................................................................20
2.2.3. Medicatie............................................................................................................................20
2.2.4. Drugs, alcohol en roken......................................................................................................20
2.2.5. De leeftijd van moeder.......................................................................................................21
2.3. Psychologische invloeden..........................................................................................................21
2.3.1. Stress..................................................................................................................................21
2.3.2. Negatieve attitudes ten opzichte v.h. kind..........................................................................22
2.3.3. Verwachtingspatronen van ouders.....................................................................................22
2.3.4. De rol v.d. partner van moeder...........................................................................................22
2.4. De bevalling...............................................................................................................................23
2.4.1. Het geboorteproces............................................................................................................23
2.4.2. Nazorg.................................................................................................................................24
2.4.3. Postpartumdepressie.........................................................................................................24
1
, 2.4.4. Het geboortegewicht..........................................................................................................25
3. De babytijd.......................................................................................................................................25
3.1. Biologische ontwikkelingen.......................................................................................................25
3.1.1. Neurologische ontwikkeling................................................................................................25
3.1.2. Motoriek.............................................................................................................................26
3.2. Ontwikkeling in waarneming en cognitie...................................................................................29
3.2.1. Waarneming.......................................................................................................................29
3.2.2. Cognitieve ontwikkeling en leerprocessen.........................................................................30
3.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................32
4. De peutertijd....................................................................................................................................34
4.1. Biologische achtergrond van de ontwikkeling...........................................................................35
4.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................35
4.1.2. Evoluties ter hoogte van de hersenen................................................................................35
4.1.3. Zintuigelijke ontwikkeling...................................................................................................35
4.1.4. de slaap...............................................................................................................................35
4.1.5. Ontwikkeling op motorisch vlak..........................................................................................35
4.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................36
4.2.2.1 Enkele deelterreinen van cognitieve ontwikkeling...........................................................37
4.2.2.2 Categorisering...................................................................................................................37
4.2.2.3 Aspecten van verstandelijke ontwikkeling........................................................................37
4.2.2.4 Geheugen en leerprocessen.............................................................................................37
4.2.2.5. Taalontwikkeling..............................................................................................................37
4.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................38
4.3.2. De affectieve en sociale ontwikkeling van naderbij bekeken..............................................38
5. De kleutertijd....................................................................................................................................39
5.1. Biologische ontwikkeling...........................................................................................................39
5.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................39
5.1.2. Motorische veranderingen.................................................................................................39
5.2. Ontwikkeling in waarnemen en cognitie...................................................................................40
5.2.1. Denken................................................................................................................................40
5.2.2. Geheugen...............................................................................................................................41
5.2.3 Waarneming........................................................................................................................42
5.2.4 Fantasie...............................................................................................................................42
5.2.5 Taalontwikkeling..................................................................................................................43
5.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................43
5.3.1 Ontwikkeling van het zelfconcept........................................................................................44
2
, 5.3.2. Geslachtsidentiteit..............................................................................................................44
5.3.2. Geslachtsidentiteit..............................................................................................................44
5.3.3. Ontwikkeling van het geweten...........................................................................................45
5.3.4. Sociale ontwikkeling...........................................................................................................45
5.3.5. Emoties...............................................................................................................................46
6. De lagere schoolleeftijd....................................................................................................................46
6.1 Biologische achtergrond van de ontwikkeling............................................................................46
6.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................47
6.2.1. Concreet-operationeel ontwikkelingsstadium: de misleidende werkelijkheid voorbij.......47
6.2.2 Enkele deelterreinen van het concreet-operationeel denken.............................................47
6.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................48
6.3.1. De psychodynamische kijk op de socia-emotionele ontwikkeling......................................48
7. Adolescentie.....................................................................................................................................49
7.1. Psychofysiologische ontwikkeling (lichamelijk)..........................................................................49
7.1.1. Fysieke rijping.....................................................................................................................49
7.1.2. Houding van de adolescent tegenover de lichamelijk veranderingen................................50
7.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................51
7.2.1. Formeel- operationeel denken...........................................................................................51
7.2.2. Gevolgen van de mogelijkheid tot formeel denken............................................................51
7.3. Sociaal-emotionele ontwikkeling...............................................................................................52
7.3.1. Identiteitsvorming in de adolescentie................................................................................52
7.3.1.3. Psychosociaal moratorium (Erikson)................................................................................52
7.3.2. Veranderende relaties met ouders en leeftijdsgenoten.....................................................53
8. De volwassenheid.............................................................................................................................53
8.1. Lichamelijke ontwikkeling en psychische welbevinden.............................................................53
8.1.1. Zintuigen.............................................................................................................................54
8.1.2. Motoriek en fitheid.............................................................................................................54
8.1.3 . Het vrouwelijk climacterium en de menopauze.................................................................54
8.1. Mannelijk climacterium.........................................................................................................54
8.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................55
8.2.1. Postformeel denken............................................................................................................55
8.2.2. Evolutie van de intelligentie................................................................................................55
9. De ouderdom....................................................................................................................................55
9.1. Lichamelijk ontwikkeling en psychische welbevinden...............................................................56
9.1.1. Toegenomen levensverwachtingen....................................................................................56
9.1.2. Lichamelijke veranderingen bij ouderen.............................................................................56
3
, 9.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................57
9.2.1. Intelligentie bij ouderen......................................................................................................57
9.2.2. Het geheugen.....................................................................................................................57
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van ontwikkelingspsychologie
DEF: ontwikkelingspsychologie
= De studie v.d. evolutie v.h. normale functioneren/gedrag v.h. individu doorheen het leven
4
Inhoud
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie....................................................................................4
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van ontwikkelingspsychologie...............................................4
1.3. Hoekstenen: basisbegrippen en -inzichten in de psychologie.....................................................5
1.3.3. Differentiatie, integratie en organisatie................................................................................5
1.3.6. Continue versus discontinue kijk op ontwikkeling................................................................5
1.4. De dragende muren: enkele fundamentele ontwikkelingspsychologische theorieën.................6
1.4.2. Psychoseksuele ontwikkelingstheorie van Freud..................................................................6
1.4.3. Psychosociale ontwikkelingstheorie van Erikson................................................................10
1.4.4. cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget........................................................................13
1.5. De mortel tussen de stenen: methodes van onderzoek in de ontwikkelingspsychologie..........16
1.6. Een eerste blik op het huis v.d. ontwikkelingspsychologie: samenvattende kijk op ontwikkeling
..........................................................................................................................................................18
2. de prenatale ontwikkeling................................................................................................................18
2.1. Lichamelijke en fysiologische ontwikkeling...............................................................................18
2.1.1. De germinale fase of kiemstadium (eerste 2weken)...........................................................18
2.1.2. Het embryonale stadium (2-8 weken)................................................................................19
2.1.3. Het foetale stadium (8 weken tot geboorte)......................................................................19
2.2. Teratogene invloeden................................................................................................................20
2.2.1. Infecties bij moeder............................................................................................................20
2.2.2. Natuurlijke stoffen v. moeder.............................................................................................20
2.2.3. Medicatie............................................................................................................................20
2.2.4. Drugs, alcohol en roken......................................................................................................20
2.2.5. De leeftijd van moeder.......................................................................................................21
2.3. Psychologische invloeden..........................................................................................................21
2.3.1. Stress..................................................................................................................................21
2.3.2. Negatieve attitudes ten opzichte v.h. kind..........................................................................22
2.3.3. Verwachtingspatronen van ouders.....................................................................................22
2.3.4. De rol v.d. partner van moeder...........................................................................................22
2.4. De bevalling...............................................................................................................................23
2.4.1. Het geboorteproces............................................................................................................23
2.4.2. Nazorg.................................................................................................................................24
2.4.3. Postpartumdepressie.........................................................................................................24
1
, 2.4.4. Het geboortegewicht..........................................................................................................25
3. De babytijd.......................................................................................................................................25
3.1. Biologische ontwikkelingen.......................................................................................................25
3.1.1. Neurologische ontwikkeling................................................................................................25
3.1.2. Motoriek.............................................................................................................................26
3.2. Ontwikkeling in waarneming en cognitie...................................................................................29
3.2.1. Waarneming.......................................................................................................................29
3.2.2. Cognitieve ontwikkeling en leerprocessen.........................................................................30
3.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................32
4. De peutertijd....................................................................................................................................34
4.1. Biologische achtergrond van de ontwikkeling...........................................................................35
4.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................35
4.1.2. Evoluties ter hoogte van de hersenen................................................................................35
4.1.3. Zintuigelijke ontwikkeling...................................................................................................35
4.1.4. de slaap...............................................................................................................................35
4.1.5. Ontwikkeling op motorisch vlak..........................................................................................35
4.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................36
4.2.2.1 Enkele deelterreinen van cognitieve ontwikkeling...........................................................37
4.2.2.2 Categorisering...................................................................................................................37
4.2.2.3 Aspecten van verstandelijke ontwikkeling........................................................................37
4.2.2.4 Geheugen en leerprocessen.............................................................................................37
4.2.2.5. Taalontwikkeling..............................................................................................................37
4.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................38
4.3.2. De affectieve en sociale ontwikkeling van naderbij bekeken..............................................38
5. De kleutertijd....................................................................................................................................39
5.1. Biologische ontwikkeling...........................................................................................................39
5.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................39
5.1.2. Motorische veranderingen.................................................................................................39
5.2. Ontwikkeling in waarnemen en cognitie...................................................................................40
5.2.1. Denken................................................................................................................................40
5.2.2. Geheugen...............................................................................................................................41
5.2.3 Waarneming........................................................................................................................42
5.2.4 Fantasie...............................................................................................................................42
5.2.5 Taalontwikkeling..................................................................................................................43
5.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................43
5.3.1 Ontwikkeling van het zelfconcept........................................................................................44
2
, 5.3.2. Geslachtsidentiteit..............................................................................................................44
5.3.2. Geslachtsidentiteit..............................................................................................................44
5.3.3. Ontwikkeling van het geweten...........................................................................................45
5.3.4. Sociale ontwikkeling...........................................................................................................45
5.3.5. Emoties...............................................................................................................................46
6. De lagere schoolleeftijd....................................................................................................................46
6.1 Biologische achtergrond van de ontwikkeling............................................................................46
6.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................47
6.2.1. Concreet-operationeel ontwikkelingsstadium: de misleidende werkelijkheid voorbij.......47
6.2.2 Enkele deelterreinen van het concreet-operationeel denken.............................................47
6.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................48
6.3.1. De psychodynamische kijk op de socia-emotionele ontwikkeling......................................48
7. Adolescentie.....................................................................................................................................49
7.1. Psychofysiologische ontwikkeling (lichamelijk)..........................................................................49
7.1.1. Fysieke rijping.....................................................................................................................49
7.1.2. Houding van de adolescent tegenover de lichamelijk veranderingen................................50
7.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................51
7.2.1. Formeel- operationeel denken...........................................................................................51
7.2.2. Gevolgen van de mogelijkheid tot formeel denken............................................................51
7.3. Sociaal-emotionele ontwikkeling...............................................................................................52
7.3.1. Identiteitsvorming in de adolescentie................................................................................52
7.3.1.3. Psychosociaal moratorium (Erikson)................................................................................52
7.3.2. Veranderende relaties met ouders en leeftijdsgenoten.....................................................53
8. De volwassenheid.............................................................................................................................53
8.1. Lichamelijke ontwikkeling en psychische welbevinden.............................................................53
8.1.1. Zintuigen.............................................................................................................................54
8.1.2. Motoriek en fitheid.............................................................................................................54
8.1.3 . Het vrouwelijk climacterium en de menopauze.................................................................54
8.1. Mannelijk climacterium.........................................................................................................54
8.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................55
8.2.1. Postformeel denken............................................................................................................55
8.2.2. Evolutie van de intelligentie................................................................................................55
9. De ouderdom....................................................................................................................................55
9.1. Lichamelijk ontwikkeling en psychische welbevinden...............................................................56
9.1.1. Toegenomen levensverwachtingen....................................................................................56
9.1.2. Lichamelijke veranderingen bij ouderen.............................................................................56
3
, 9.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................57
9.2.1. Intelligentie bij ouderen......................................................................................................57
9.2.2. Het geheugen.....................................................................................................................57
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van ontwikkelingspsychologie
DEF: ontwikkelingspsychologie
= De studie v.d. evolutie v.h. normale functioneren/gedrag v.h. individu doorheen het leven
4