De Oudheid
Grieken en Romeinen in de context van de wereldgeschiedenis
V Van de 4e eeuw v.C. tot de 1e eeuw n.C.
1 Historisch overzicht
Staten en culturen in Eurazië
Tot ver in de 4e eeuw was het Perzische Rijk het enige wereldrijk in Eurazië. Dit Rijk stortte geheel ineen
onder de aanval van Alexander de Grote. Daarmee waren er aan het einde van deze periode rond het begin
van onze jaartelling drie grote rijken ontstaan:
1. Het Romeinse Rijk rond de Middellandse Zee
2. Het Parthische Rijk in Voor-Azië
3. Chinese Rijk in het Oosten
Over die routes verplaatsten zich ook artistieke invloeden en religieuze ideeën.
Oost-Azië
In China liep in de 3e eeuw v.C. de tijd van de strijdende staten naar een bloedig einde. Staten waren
voortgekomen uit het oude rijk van Zhou. De Eerste Keizer kondigde een uniform stelsel van wetten af en
verordende gestandaardiseerde maten en gewichten en één munt voor het hele rijk.
- Zhou-dynastie
- Qin-dynastie
- Han-dynastie
India
India was tot het einde van de 4e eeuw v.C. politiek versnipperd. Hoewel Alexanders naam niet voorkomt in
enige Indische schriftelijke overleveringen, was zijn optreden ook voor de geschiedenis van India van
beslissende betekenis. Van Griekse invloed op India was namelijk sprake.
De Griekse wereld
Al in de 5e en 4e eeuw v.C. hadden de Grieken in het Middellandse Zeegebied grote politieke en militaire
macht verworven. Dit valt voor een belangrijk deel te verklaren uit de relatieve overbevolking van de
Griekse gebieden en uit de hoge graad van participatie van de bevolking in de oorlogsvoering.
Alexander de Grote
In 336 v.C. werd in Macedonië koning Filippos onder onduidelijke omstandigheden vermoord. Alexander
volgde zijn vader op. Alexander was naar Azië overgestoken onder de leus de Griekse steden daar van de
Perzische heerschappij te bevrijden. In 331 v.C. vocht Alexander zijn beslissende slag met de Perzische
koning. Darius III bevond zich in Babylon en wachtte daar op het moment dat Alexander naar het hart van
het rijk zou oprukken.
In 325 v.C. bereikte de expeditie de Indusmonding, waarna Alexander met zijn leger door het kustgebied
van Zuid-Iran weer naar het westen vertrok. Het leger weigerde namelijk door te vechten. In 323 v.C. begon
Alexander weer aan de voorbereidingen voor een nieuwe expeditie: om Arabië heen.
De diadochen
De geschiedenis van de eerste vier decennia na Alexanders dood is er een van opeenvolgende oorlogen en
kortstondige bondgenootschappen tussen generaals die vooral wilden verhinderen dat één uit hun midden
de volledige machtspositie van Alexander zou erven.
Griekenland en Macedonië
In de Griekse steden in Klein-Azië bracht Alexander in 334 v.C. vrijheid en autonomie, maar daar ging het in
feite om niet meer dan lokaal zelfbestuur, want steden hadden niet de vrijheid tegen Alexander in te gaan.
, De Griekse steden in Klein-Azië vielen na Alexanders door aan verschillende elkaar bestrijdende
machthebbers toe:
- Antigonos Klein-Azië / Griekenland
- Ptolemaios Egypte
- Seleukos Macedonië en Thracië
Typerend voor deze tijd is dat een groep poleis op de Peloponnesos zich aaneensloot tot een politieke
federatie, de zogenaamde Achaeïsche Bond (280-146 v.C.).
In de 3e eeuw v.C. verenigde Rome heel Italië onder zijn heerschappij en wist het in twee grote oorlogen de
macht van Carthago te breken en het westelijke bekken van de Middellandse Zee aan zich te onderwerpen.
Voor-Azië: het Seleucidenrijk
In Voor-Azië was Seleukos uit de machtsstrijd tussen de diadochen als sterkste tevoorschijn gekomen. Het
leger van de Seleuciden bestond uit professionele soldaten van Griekse en Macedonische afkomst. Het
leger was geconcentreerd in steden en grote dorpen: de soldaten kregen een huis en een stukje land. De
steden waren georganiseerd als Griekse poleis: compleet met raad, magistraten en volksvergadering.
Dikwijls ook met theater, gymnasion en agora.
Om het uitgestrekte rijk te beheersen gaf Seleukos zijn gouverneurs over het algemeen meer macht dan de
Perzische satrapen hadden bezeten.
De Joden in de hellenistische wereld
De Joden hadden onder de heerschappij van de Perzische koningen over het algemeen een tijd van rust en
voorspoed gekend. De Perzische koning erkende de geldigheid van de Joodse wetten. Na 150 v.C. werd het
Seleucidenrijk verscheurd door burgeroorlogen tussen verschillende pretendenten en verder verzwakt door
aanvallen van Parthen.
Voor Azië: verbrokkeling en onderwerping aan Rome
Na de komst van het eerste Romeinse leger in Klein-Azië in 190 v.C. in de oorlog tussen Rome en Antiochos
de Grote begon een periode van voortgaande fragmentatie van dit gebied. Het koninkrijk Pergamon werd
als bondgenoot van Rome sterk vergroot.
Egypte onder de Ptolemaeën
Van alle diadochen had Ptolemaios waarschijnlijk het meeste geluk. Zijn prestige werd vergroot doordat het
lijk van Alexander naar Egypte gebracht is. De macht van Ptolemaios steunde evenals die van zijn
concurrenten op een Grieks-Macedonisch beroepsleger en op een aanzienlijke vloot.
Terwijl de gebieden buiten Egypte van een hoge mate van autonomie genoten, werd het Nijldal zelf beheerd
alsof het één groot koninklijk domein was. Typerend voor het Ptolemaeïsche Rijk was een vergaande
reglementering van het hele economische leven niet alleen van de landbouw, maar ook van de
ambachtelijke productie en van de buitenlandse handel. Van dit laatste profiteerde vooral Alexandrië.
In Egypte werd de koninklijke schatkist beter gevuld en de boerenbevolking grondiger uitgeperst dan waar
dan ook in de hellenistische wereld. De ontevredenheid van de inheemse boeren ontlaadde zich in een
vlucht van hun land naar de wildernis.
2 De grote maatschappelijke structuren
Economisch leven
- Schaalvergroting van de reeds bekende activiteiten
- Toename betekenis markt als stimulans en doel van het economische handelen
De landbouw
Op basis van de economie in de wereld van het hellenisme bleef de landbouw, al zouden nijverheid en
handel veel belangrijker worden dan in vroegere tijden. Op het niveau van agrarische technieken en
producten veranderde er in het algemeen niet veel. Irrigatietechnieken kwamen in gebieden als Egypte en
Grieken en Romeinen in de context van de wereldgeschiedenis
V Van de 4e eeuw v.C. tot de 1e eeuw n.C.
1 Historisch overzicht
Staten en culturen in Eurazië
Tot ver in de 4e eeuw was het Perzische Rijk het enige wereldrijk in Eurazië. Dit Rijk stortte geheel ineen
onder de aanval van Alexander de Grote. Daarmee waren er aan het einde van deze periode rond het begin
van onze jaartelling drie grote rijken ontstaan:
1. Het Romeinse Rijk rond de Middellandse Zee
2. Het Parthische Rijk in Voor-Azië
3. Chinese Rijk in het Oosten
Over die routes verplaatsten zich ook artistieke invloeden en religieuze ideeën.
Oost-Azië
In China liep in de 3e eeuw v.C. de tijd van de strijdende staten naar een bloedig einde. Staten waren
voortgekomen uit het oude rijk van Zhou. De Eerste Keizer kondigde een uniform stelsel van wetten af en
verordende gestandaardiseerde maten en gewichten en één munt voor het hele rijk.
- Zhou-dynastie
- Qin-dynastie
- Han-dynastie
India
India was tot het einde van de 4e eeuw v.C. politiek versnipperd. Hoewel Alexanders naam niet voorkomt in
enige Indische schriftelijke overleveringen, was zijn optreden ook voor de geschiedenis van India van
beslissende betekenis. Van Griekse invloed op India was namelijk sprake.
De Griekse wereld
Al in de 5e en 4e eeuw v.C. hadden de Grieken in het Middellandse Zeegebied grote politieke en militaire
macht verworven. Dit valt voor een belangrijk deel te verklaren uit de relatieve overbevolking van de
Griekse gebieden en uit de hoge graad van participatie van de bevolking in de oorlogsvoering.
Alexander de Grote
In 336 v.C. werd in Macedonië koning Filippos onder onduidelijke omstandigheden vermoord. Alexander
volgde zijn vader op. Alexander was naar Azië overgestoken onder de leus de Griekse steden daar van de
Perzische heerschappij te bevrijden. In 331 v.C. vocht Alexander zijn beslissende slag met de Perzische
koning. Darius III bevond zich in Babylon en wachtte daar op het moment dat Alexander naar het hart van
het rijk zou oprukken.
In 325 v.C. bereikte de expeditie de Indusmonding, waarna Alexander met zijn leger door het kustgebied
van Zuid-Iran weer naar het westen vertrok. Het leger weigerde namelijk door te vechten. In 323 v.C. begon
Alexander weer aan de voorbereidingen voor een nieuwe expeditie: om Arabië heen.
De diadochen
De geschiedenis van de eerste vier decennia na Alexanders dood is er een van opeenvolgende oorlogen en
kortstondige bondgenootschappen tussen generaals die vooral wilden verhinderen dat één uit hun midden
de volledige machtspositie van Alexander zou erven.
Griekenland en Macedonië
In de Griekse steden in Klein-Azië bracht Alexander in 334 v.C. vrijheid en autonomie, maar daar ging het in
feite om niet meer dan lokaal zelfbestuur, want steden hadden niet de vrijheid tegen Alexander in te gaan.
, De Griekse steden in Klein-Azië vielen na Alexanders door aan verschillende elkaar bestrijdende
machthebbers toe:
- Antigonos Klein-Azië / Griekenland
- Ptolemaios Egypte
- Seleukos Macedonië en Thracië
Typerend voor deze tijd is dat een groep poleis op de Peloponnesos zich aaneensloot tot een politieke
federatie, de zogenaamde Achaeïsche Bond (280-146 v.C.).
In de 3e eeuw v.C. verenigde Rome heel Italië onder zijn heerschappij en wist het in twee grote oorlogen de
macht van Carthago te breken en het westelijke bekken van de Middellandse Zee aan zich te onderwerpen.
Voor-Azië: het Seleucidenrijk
In Voor-Azië was Seleukos uit de machtsstrijd tussen de diadochen als sterkste tevoorschijn gekomen. Het
leger van de Seleuciden bestond uit professionele soldaten van Griekse en Macedonische afkomst. Het
leger was geconcentreerd in steden en grote dorpen: de soldaten kregen een huis en een stukje land. De
steden waren georganiseerd als Griekse poleis: compleet met raad, magistraten en volksvergadering.
Dikwijls ook met theater, gymnasion en agora.
Om het uitgestrekte rijk te beheersen gaf Seleukos zijn gouverneurs over het algemeen meer macht dan de
Perzische satrapen hadden bezeten.
De Joden in de hellenistische wereld
De Joden hadden onder de heerschappij van de Perzische koningen over het algemeen een tijd van rust en
voorspoed gekend. De Perzische koning erkende de geldigheid van de Joodse wetten. Na 150 v.C. werd het
Seleucidenrijk verscheurd door burgeroorlogen tussen verschillende pretendenten en verder verzwakt door
aanvallen van Parthen.
Voor Azië: verbrokkeling en onderwerping aan Rome
Na de komst van het eerste Romeinse leger in Klein-Azië in 190 v.C. in de oorlog tussen Rome en Antiochos
de Grote begon een periode van voortgaande fragmentatie van dit gebied. Het koninkrijk Pergamon werd
als bondgenoot van Rome sterk vergroot.
Egypte onder de Ptolemaeën
Van alle diadochen had Ptolemaios waarschijnlijk het meeste geluk. Zijn prestige werd vergroot doordat het
lijk van Alexander naar Egypte gebracht is. De macht van Ptolemaios steunde evenals die van zijn
concurrenten op een Grieks-Macedonisch beroepsleger en op een aanzienlijke vloot.
Terwijl de gebieden buiten Egypte van een hoge mate van autonomie genoten, werd het Nijldal zelf beheerd
alsof het één groot koninklijk domein was. Typerend voor het Ptolemaeïsche Rijk was een vergaande
reglementering van het hele economische leven niet alleen van de landbouw, maar ook van de
ambachtelijke productie en van de buitenlandse handel. Van dit laatste profiteerde vooral Alexandrië.
In Egypte werd de koninklijke schatkist beter gevuld en de boerenbevolking grondiger uitgeperst dan waar
dan ook in de hellenistische wereld. De ontevredenheid van de inheemse boeren ontlaadde zich in een
vlucht van hun land naar de wildernis.
2 De grote maatschappelijke structuren
Economisch leven
- Schaalvergroting van de reeds bekende activiteiten
- Toename betekenis markt als stimulans en doel van het economische handelen
De landbouw
Op basis van de economie in de wereld van het hellenisme bleef de landbouw, al zouden nijverheid en
handel veel belangrijker worden dan in vroegere tijden. Op het niveau van agrarische technieken en
producten veranderde er in het algemeen niet veel. Irrigatietechnieken kwamen in gebieden als Egypte en
