Architectuur in Context 1: Les 3
Pre-Romaans en Romaans: Religieus
imperialisme of de verspreiding van het
Christendom
1 Historische inleiding
- Versnippering van het West-Romeinse Rijk (val in 476) = institutioneel (is niet stop romeinse
cultuur)
- Romeinse cultuur heeft door:
o Architectuur want niet alle steden worden met de grond gelijk gemaakt
o Inwoners (vooral Romeinen (inheems) en Germaanse invallers
o Religie: Christendom is nieuwe bindende factor/drijvende kracht in de culturele
ontwikkeling, bisschoppen leden van oude Romeinse aristocratische families
o Oost-Romeinse (Byzantijnse Rijk) tot 1453
- Zegelring van Childerick, vader van Merovingische Koning Clovis: stelt zichzelf voor als
Romeinse bevelhebber, Clovis laat zich dopen: Het Christelijke Geloof en de herinnering aan
de macht van het Romeinse Rijk zijn elementen van eenheid binnen de versnippering
o Childerick wil acht meer status geven dus associeert zich met Romeinse keizers >
afbeelding van hem in Romeins legendumform + krans op zijn hoofd
o Clovis laat zich dopen > bindende factor van Christendom
- Drijfveren in ontwikkelen van cultuur/architectuur
o Romanitas: herinnering en associatie met de cultuur en macht van het Romeinse Rijk
§ Vormentaal, constructiemethodes, spolia > herinterpretatie van Klassieke
vormentaal en typologieën door combinatie architectuur K.O. met Germaanse en
Byzantijnse invloeden
o Christendom: bindende factor, uitbouwen van een Christelijk imperium
§ Ontwikkelen van een eigen architectuur > van experiment tot standaardisering >
evolutie van het grondplan (centraal bouw, Grieks Kruis, Basilica)
• Op zoek naar eigen bouwvormen
• Christendom symbolische laten uitkomen
- Romano-Byzantijnse invloeden:
- Eigen Germaanse inbreng: vnl. decoratieve patronen
o De Germaanse volkeren waren niet sedentair. Ze hadden geen duurzame bouwvormen
of architectuur, maar bouwden in hout en leem. Hun inbreng is vooral terug te vinden in
de decoratie (bvb. Dierenmotieven, spiralen en zigzag motieven) die we ook op hun
wapens en andere gebruiksvoorwerpen terugvinden
§ Frankische sierspeld: vergelijkbar decoratieve patronen
§ Detail kapiteel oude St. Denis in Parijs: Grieks-Romeins element, de decoratie is
Germaans + Christelijke (Bijbelse scène)
1
, Architectuur in Context 1: Les 3
2 Romano-Byzantijnse Christelijke Architectuur: Christendom als
staatsgodsdienst in het Romeinse Rijk
- Ontwikkelt zich heel sterk vanaf ca/ 350nC onder Keizer Constantijn, Keizer Theodorus en
Keizer Justinianus
o Erkenning Christendom als staatsgodsdienst
o Politiek centrum in Trier en Constantinopel
- Germaanse en Byzantijnse invloeden
- Pagaanse connotatie van de klassieke tempel + liturgische vereisten (relieken verering,
doopsel, eucharistie) dwingen tot alternatief
- Centraalbouw voor martyria(=plaatsen waar de relieken van de martelaren waren) en
baptisteria, basilica voor eredienst
o Basilica: Rome, Sta. Sabina ca. 422 NC: bestaande typologie van vergaderruimte
(neutraal): apsis met spreekgestoelte > altaar, zijbeuken voor liturgische rondgang,
atrium voor catechumen
o Breed middenstuk en smallere zijbeuken voor circulatie
Apsis= halfcirkelvormige uitbouw > koor en altaar en waar priesters kunnen zitten
Portaal uitgewerkt tot volwaardig atrium (voorhof) > Christenen die nog niet
volwaardig gedoopt (=catechumen) zijn kunnen daar plaatsnemen voor dienst
zonder dat ze in de heilige ruimte moeten zitten
Scacrale in kerkgebouw en semi-sacrale op atrium
Belang van symboliek in de architectuur: aanbidding van verrezen Christus in
Oosten, Kruisiging van Christus in Portaal
o San Apollinare Nuovo, Ravenna, ca. 504
§ Klokkentoren
§ Symbolische lagen in decoratie
• Afbeelding van het paleis van Koning Theodonis
• Macht van de vorst wordt gelegitimeerd door geloof
• Vorst spiegelt zich aan God op aarde
§ De liturgische rondgang wordt in de mozaïeken afgebeeld (hoe het kerkgebouw
gebruikt moet worden)
§ De teksten uit de Bijbel die tijdens de mis worden voorgelezen, staan afgebeeld in
de mozaïeken
o Centraal bouw: Baptisterium San Giovanni Laterano, Rome 8 hoekig, 8 is symbool van
eeuwigheid en wedergeboorte: nieuwe typologie voor martyrium en baptisterium
- Oost-Romeinse Rijk: Byzantijn Christelijk > spirituele beleving van geloof > architectuur ligt
nadruk op symbolische uitdrukking
o Haya Sophia, Istanbul, 530 nC: Architectuur legt nadruk op symbolische uitdrukking van
de mystieke betekenis/ beleving van het Christendom
o Grondplan: Vierkant i.p.v. cirkel
§ Laat toe zones af te bakenen die nodig zijn voor liturgie: voorportaal, middenschip,
zijbeuken en apsis met altaar
o Koepel: Vierkant grondplan gaat over in koepel d.m.v. pendentieven (= driehoekige
2
Pre-Romaans en Romaans: Religieus
imperialisme of de verspreiding van het
Christendom
1 Historische inleiding
- Versnippering van het West-Romeinse Rijk (val in 476) = institutioneel (is niet stop romeinse
cultuur)
- Romeinse cultuur heeft door:
o Architectuur want niet alle steden worden met de grond gelijk gemaakt
o Inwoners (vooral Romeinen (inheems) en Germaanse invallers
o Religie: Christendom is nieuwe bindende factor/drijvende kracht in de culturele
ontwikkeling, bisschoppen leden van oude Romeinse aristocratische families
o Oost-Romeinse (Byzantijnse Rijk) tot 1453
- Zegelring van Childerick, vader van Merovingische Koning Clovis: stelt zichzelf voor als
Romeinse bevelhebber, Clovis laat zich dopen: Het Christelijke Geloof en de herinnering aan
de macht van het Romeinse Rijk zijn elementen van eenheid binnen de versnippering
o Childerick wil acht meer status geven dus associeert zich met Romeinse keizers >
afbeelding van hem in Romeins legendumform + krans op zijn hoofd
o Clovis laat zich dopen > bindende factor van Christendom
- Drijfveren in ontwikkelen van cultuur/architectuur
o Romanitas: herinnering en associatie met de cultuur en macht van het Romeinse Rijk
§ Vormentaal, constructiemethodes, spolia > herinterpretatie van Klassieke
vormentaal en typologieën door combinatie architectuur K.O. met Germaanse en
Byzantijnse invloeden
o Christendom: bindende factor, uitbouwen van een Christelijk imperium
§ Ontwikkelen van een eigen architectuur > van experiment tot standaardisering >
evolutie van het grondplan (centraal bouw, Grieks Kruis, Basilica)
• Op zoek naar eigen bouwvormen
• Christendom symbolische laten uitkomen
- Romano-Byzantijnse invloeden:
- Eigen Germaanse inbreng: vnl. decoratieve patronen
o De Germaanse volkeren waren niet sedentair. Ze hadden geen duurzame bouwvormen
of architectuur, maar bouwden in hout en leem. Hun inbreng is vooral terug te vinden in
de decoratie (bvb. Dierenmotieven, spiralen en zigzag motieven) die we ook op hun
wapens en andere gebruiksvoorwerpen terugvinden
§ Frankische sierspeld: vergelijkbar decoratieve patronen
§ Detail kapiteel oude St. Denis in Parijs: Grieks-Romeins element, de decoratie is
Germaans + Christelijke (Bijbelse scène)
1
, Architectuur in Context 1: Les 3
2 Romano-Byzantijnse Christelijke Architectuur: Christendom als
staatsgodsdienst in het Romeinse Rijk
- Ontwikkelt zich heel sterk vanaf ca/ 350nC onder Keizer Constantijn, Keizer Theodorus en
Keizer Justinianus
o Erkenning Christendom als staatsgodsdienst
o Politiek centrum in Trier en Constantinopel
- Germaanse en Byzantijnse invloeden
- Pagaanse connotatie van de klassieke tempel + liturgische vereisten (relieken verering,
doopsel, eucharistie) dwingen tot alternatief
- Centraalbouw voor martyria(=plaatsen waar de relieken van de martelaren waren) en
baptisteria, basilica voor eredienst
o Basilica: Rome, Sta. Sabina ca. 422 NC: bestaande typologie van vergaderruimte
(neutraal): apsis met spreekgestoelte > altaar, zijbeuken voor liturgische rondgang,
atrium voor catechumen
o Breed middenstuk en smallere zijbeuken voor circulatie
Apsis= halfcirkelvormige uitbouw > koor en altaar en waar priesters kunnen zitten
Portaal uitgewerkt tot volwaardig atrium (voorhof) > Christenen die nog niet
volwaardig gedoopt (=catechumen) zijn kunnen daar plaatsnemen voor dienst
zonder dat ze in de heilige ruimte moeten zitten
Scacrale in kerkgebouw en semi-sacrale op atrium
Belang van symboliek in de architectuur: aanbidding van verrezen Christus in
Oosten, Kruisiging van Christus in Portaal
o San Apollinare Nuovo, Ravenna, ca. 504
§ Klokkentoren
§ Symbolische lagen in decoratie
• Afbeelding van het paleis van Koning Theodonis
• Macht van de vorst wordt gelegitimeerd door geloof
• Vorst spiegelt zich aan God op aarde
§ De liturgische rondgang wordt in de mozaïeken afgebeeld (hoe het kerkgebouw
gebruikt moet worden)
§ De teksten uit de Bijbel die tijdens de mis worden voorgelezen, staan afgebeeld in
de mozaïeken
o Centraal bouw: Baptisterium San Giovanni Laterano, Rome 8 hoekig, 8 is symbool van
eeuwigheid en wedergeboorte: nieuwe typologie voor martyrium en baptisterium
- Oost-Romeinse Rijk: Byzantijn Christelijk > spirituele beleving van geloof > architectuur ligt
nadruk op symbolische uitdrukking
o Haya Sophia, Istanbul, 530 nC: Architectuur legt nadruk op symbolische uitdrukking van
de mystieke betekenis/ beleving van het Christendom
o Grondplan: Vierkant i.p.v. cirkel
§ Laat toe zones af te bakenen die nodig zijn voor liturgie: voorportaal, middenschip,
zijbeuken en apsis met altaar
o Koepel: Vierkant grondplan gaat over in koepel d.m.v. pendentieven (= driehoekige
2
