Samenvatting 2 morfologie van bacterien

Hoofdstuk 2: Morfologie van Bacteriën

2.1Grootte, vorm en groepsverband
2.1.1 Minimumgrootte
 Cytoplasma van de cel  essentiele metabole activiteiten
 In verbinding met buitenomgeving langs celmembraan
o Vorm, stevigheid, isolatie en uitwisseling van stoffen in en uit de cel
 Snelheid van interne reacties is afhankelijk van de hoeveelheid
membraanoppervlak
 Relatie tussen celvolume (V) en celoppervlak (S)
 Celoppervlak (S) is een maat voor de hoeveelheid beschikbaar membraan
 Verhouding = S/V = niet constant

Oppervlakte van een bol met straal r: S = 4 .π . r2

Volume van een bol met straal r: V = (4/3) .π . r3

S 3
Waaruit volgt: =
V r
 Hoe kleiner de straal, des te groter de verhouding S/V
 Een kleine bol heeft een grotere S/V verhouding dan een grotere bol
 Kleine cel heeft een meer efficiënte uitwisseling met haar omgeving
 Er is een minimum volume vereist
 Prokaryote cellen zijn klein met een grote variatie in grootte: 0,2 – 20 µm
2.1.2 Vorm en groepsverband
 Kenmerkende celvorm die min of meer gelijk blijft
o Bolvormige : kokken
o Staafvormige: bacillen
o Spiraalvormige: spirillen, vibrionen en
spirocheten
 Kunnen verder onderverdeeld worden
naargelang:
o Kokken: hun manier van samenblijven
na deling
o Bacillen: hun structurele associaties
o Spirillen: hun flexibiliteit
2.1.2.1 Kokvormige bacteriën
 Uiterlijk: bolrond tot ellipsvormig
 Groepsverband of samenlevingsverband = onderdeling op basisch van
samenleven na deling:
o Monokokken: liggen steeds alleen
o Diplokokken: liggen steeds per 2 (b)
o Streptokokken: vormen ketens
(korte/lange), deling in lijn (a)
o Tetraden: liggen per 4, deling in 2 vlakken
(c)
o Stafylokokken: liggen in druiventrosvorm,
deling in 1 vlak (e)
o Sarcina: kubusachtig uitzicht ( komen per
8 voor), deling in 3 vlakken (d)

1

,  Rangschikking ontstaat door binaire delingen  bij alle bacteriën
 Deling = splijting kernmateriaal  vorming dwarsrand  2 nieuwe
dochtercellen ontstaan
o Elkaar los laten  monokokken
o Niet los laten, delingswanden evenwijdig aan elkaar  diplokokken of
streptokokken
o Niet los laten, delingswanden niet evenwijdig  tetraden, stafylokokken
of sarcina
2.1.2.2 Staafvormige of cilindervormige bacteriën
 Uiterlijk: recht tot licht gebogen cilindrisch
 Rangschikking  minder variatie
 In natuur aangetroffen  4 verschillende associaties eigen aan soort en
groeiomstandigheden.
o Bacillen: liggen willekeurig en los van elkaar
o Diplobacillen: liggen per 2, in elkaars verlengde
o Streptobacillen: korte/lange ketens, wel/niet omgeven door
slijmmassa
o Palissade-achtige groepjes: komt niet veel voor
 Onderscheiden: verschil in lengte en diameter, verschil in
verhouding afmetingen
o Plome / slanke staafjes
 Pleomorfie: vooral staafvormige  meest voorkomende vorm  in
elke cultuur grote aantallen waarnemen die rond tot ovaal zijn (p12 lezen)
2.1.2.3 Helicoïde of spiraalvormige bacteriën
 Uiterlijk: gebogen tot spiraalachtig
 Aantal helixen/windingen 1-20 naargelang soort
spirocheten: slanke/felxibele cellen  spiraalachtig uitzicht  actief
bewegelijk (geen zweepdraden)  door aanwezigheid
axiale filamenten  diameter smal (0.1-0.6 µm) lengte (5-
500µm)  daardoor instaat geobserveerd in
fasecontrast-/donkerveldmicroscoop

spirillen en vibrionen: niet flexibel 
bewegelijk zweepdraden
spirillen: starre/spiraalgewonden staafjes 
zweepdraden  in meer vlakken gekromd
vibrionen: starre/kommavorm (in 1 vlak licht gebogen) 1 flagel
 In natuur nog andere afwijkende vormen  ontstaan door invloed van
bepaalde omstandigheden  ouderdom, voedingstoestand, antibiotica en
evolutie




2