Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen 2017/2018
Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen
1
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen 2017/2018
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave..................................................................................................................................... 2
Internationaal publiekrecht college 1 (Inleiding) .................................................................................... 4
Internationaal publiekrecht .................................................................................................................. 4
Soevereiniteit ....................................................................................................................................... 4
Staat en staatsvorming ......................................................................................................................... 5
Internationaal publiekrecht college 2 (Staten, volken, zelfbeschikking) ................................................. 5
Staten ................................................................................................................................................... 5
Zelfbeschikking ................................................................................................................................... 6
Internationaal publiekrecht college 3 (Internationale organisaties)......................................................... 7
Perspectieven op internationale samenwerking en organisaties .......................................................... 7
De Verenigde Naties ........................................................................................................................... 8
Kernpunten van het recht van internationale organisaties ................................................................... 8
Internationaal publiekrecht college 4 (Internationale organisaties)......................................................... 9
Besluitvorming .................................................................................................................................... 9
Aansprakelijkheid onder internationaal recht ...................................................................................... 9
Immuniteiten ....................................................................................................................................... 9
Mensenrechten..................................................................................................................................... 9
Internationaal publiekrecht college 5 (Rechtsbronnen I) ...................................................................... 12
Benaderingen ten opzichte van het recht ........................................................................................... 12
Rechtsbronnen algemeen ................................................................................................................... 12
Gewoonterecht................................................................................................................................... 12
Internationaal publiekrecht college 6 (Rechtsbronnen II) ..................................................................... 13
Handelingen van internationale organisaties ..................................................................................... 13
Algemene rechtsbeginselen ............................................................................................................... 13
Rechtspraak ....................................................................................................................................... 13
Soft Law ............................................................................................................................................ 14
Verdragen .......................................................................................................................................... 14
Internationaal publiekrecht college 7 (Supranationaliteit) .................................................................... 15
Jus ad bellum ..................................................................................................................................... 16
Jus in bello ......................................................................................................................................... 17
Internationaal publiekrecht college 8 (Doorwerking) ........................................................................... 17
Geldigheid en rechtstreekse werking................................................................................................. 18
Voorrang............................................................................................................................................ 18
Internationaal publiekrecht college 9 (Afbakening staatsgezag) ........................................................... 18
Afbakening: territoriale rechtsmacht ................................................................................................. 19
2
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen 2017/2018
Territoriale rechtsmacht: zeerecht en luchtrecht ............................................................................... 19
Uitoefening van personele rechtsmacht............................................................................................. 20
Strafrechtelijke rechtsmacht .............................................................................................................. 20
Internationaal publiekrecht college 10 (Immuniteit) ............................................................................. 21
Staatsimmuniteit ................................................................................................................................ 21
Diplomatieke immuniteit ................................................................................................................... 22
Immuniteit van internationale organisaties e.a. ................................................................................. 22
Conclusie ........................................................................................................................................... 22
Internationaal publiekrecht college 11 (Staatsaansprakelijkheid) ......................................................... 23
Stappenplan ....................................................................................................................................... 23
Illustratie............................................................................................................................................ 23
Internationaal publiekrecht college 12 (Milieu en duurzaamheid) ........................................................ 25
Inleiding ............................................................................................................................................ 25
Vervuiling en natuur/natuurlijke hulpbronnen .................................................................................. 25
Ontwikkelingsfasen in het internationaal milieurecht ....................................................................... 26
Problemen klimaatregime.................................................................................................................. 26
Internationaal publiekrecht college 13 (Vreedzame geschilbeslechting) .............................................. 27
Reacties op inbreuken ....................................................................................................................... 27
Geschilbeslechting............................................................................................................................. 28
3
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen 2017/2018
Internationaal publiekrecht college 1 (Inleiding)
De nationale rechtsorde is niet meer los te zien van internationaal recht. In Nederland, maar in de
meeste andere staten evenzeer, werkt internationaal recht in hoge mate door in de nationale rechtsorde.
Internationaal recht geeft antwoord op vragen als de volgende. Wat is een staat? Wie mag gezag uitoe-
fenen op een grondgebied? Hebben burgers alleen de rechten die het nationale recht hen toekent, of is
ook op internationaal niveau aan hen rechten toegekend? Sommige problemen, die verwant zijn aan
dergelijke vragen, overschrijden de landsgrenzen en vragen om een internationale aanpak. Met dien
verstande hebben soevereine staten afspraken met elkaar gemaakt om het hoofd te bieden aan grens-
overschrijdende problemen. Het zijn onder meer deze afspraken, verdragen, die wij tot het internatio-
naal (publiek)recht rekenen.
Internationaal publiekrecht
Onderwerpen waarop het internationaal recht betrekking heeft zijn onder andere migratie, armoede,
uitbuiting, en oorlog. Juridische leerstukken die aan deze onderwerpen verwant zijn, zijn: vrede en
veiligheid, internationale organisaties, internationale misdrijven, klimaat, handel, zeerecht, mensen-
rechten, staten, nationaliteit en soevereiniteit. Het internationaal publiekrecht kent drie elementen:
Internationaal: het heeft (functioneel) betrekking op grensoverschrijdende, internationale pro-
blemen die zich onttrekken van de nationale rechtsorden. In juridische zin moet het recht af-
komstig zijn van een internationale rechtsbron (bijvoorbeeld verdragen, besluiten van volken-
rechtelijke organisaties, gewoonterecht en algemene rechtsbeginselen);
Publiek: het heeft betrekking op publieke relaties, voornamelijk relaties tussen staten en inter-
nationale organisaties, en niet op private relaties tussen particulieren onderling (waarop het na-
tionaal en het internationaal privaatrecht betrekking heeft);
Recht: het moet gaan om juridisch relevante verwachtingen ten aanzien van aan dat recht on-
derworpen entiteiten (rechtssubjecten), waaraan in beginsel ook een vorm van aansprakelijk-
heid aan verbonden is bij niet-naleving daarvan. Rechtssubjecten hebben zich, met andere
woorden, gecommitteerd om zich aan de gemaakte afspraken te houden (anders dan louter po-
litieke afspraken). De sanctionering van internationaal recht is echter zwakker dan nationaal
recht, wegens het ontbreken van een overkoepelende en gezaghebbende autoriteit. Toch zijn in
het internationaal recht wel degelijk mechanismen om het recht af te dwingen (zoals staatsaan-
sprakelijkheid en economische sancties).
Aanvankelijk maakten soevereine staten onderling afspraken met elkaar. De soevereiniteit van staten
houdt in dat er geen hoger wereldlijk gezag is dan de staat, hetgeen impliceert dat staten zelf uitmaken
wanneer zij afspraken met andere staten (interstatelijke afspreken) maken. Staten bestaan naast elkaar
(co-existentie) en er bestaat tussen staten geen hiërarchie. Dit oorspronkelijke uitgangspunt van co-
existentie verschuift echter meer naar coöperatie, waarbij staten gezamenlijke problemen signaleren en
vanuit statelijk perspectief een gezamenlijke oplossing proberen na te streven. De derde en meest re-
centelijke fase is dat ten behoeve van gezamenlijke problemen ook organisaties worden opgericht om
de samenwerking te bevorderen (en aan welke organisaties wellicht ook soevereiniteit wordt overge-
dragen, zoals bij de Veiligheidsraad en de EU). Zo verschuift men van louter interstatelijke afspraken
en interstatelijk recht naar het recht van wat men ook wel aanduid als de wereldgemeenschap.
Soevereiniteit
Voor een goed begrip van het internationaal recht is de term 'soevereiniteit' van belang. Dit houdt in
dat de staat geen hoger gezag boven zich hoeft te dulden, tenzij de staat daarmee zelf instemt. Tegen-
woordig ziet men dat de staat vaker andere organen boven zich duldt omdat het niet meer in staat is
zelfstandig problemen op te lossen. Soevereiniteit houdt ook in dat de staat verantwoordelijkheid is
voor de behartiging van de belangen van de burgers waarover het gezag wordt uitgeoefend. De VN
hebben aanvaard dat als een staat deze verantwoordelijkheid op grove wijze schendt, de VN kunnen
ingrijpen. Dit is een revolutionaire gedachte ten opzichte van de oorspronkelijke gedachte van staats-
soevereiniteit. Soevereiniteit is dus een recht van staten, maar gaat tevens gepaard met een verant-
woordelijkheid. Daartegen over staat echter het probleem dat als eenmaal wordt ingegrepen, dit vaak
4
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen
1
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen 2017/2018
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave..................................................................................................................................... 2
Internationaal publiekrecht college 1 (Inleiding) .................................................................................... 4
Internationaal publiekrecht .................................................................................................................. 4
Soevereiniteit ....................................................................................................................................... 4
Staat en staatsvorming ......................................................................................................................... 5
Internationaal publiekrecht college 2 (Staten, volken, zelfbeschikking) ................................................. 5
Staten ................................................................................................................................................... 5
Zelfbeschikking ................................................................................................................................... 6
Internationaal publiekrecht college 3 (Internationale organisaties)......................................................... 7
Perspectieven op internationale samenwerking en organisaties .......................................................... 7
De Verenigde Naties ........................................................................................................................... 8
Kernpunten van het recht van internationale organisaties ................................................................... 8
Internationaal publiekrecht college 4 (Internationale organisaties)......................................................... 9
Besluitvorming .................................................................................................................................... 9
Aansprakelijkheid onder internationaal recht ...................................................................................... 9
Immuniteiten ....................................................................................................................................... 9
Mensenrechten..................................................................................................................................... 9
Internationaal publiekrecht college 5 (Rechtsbronnen I) ...................................................................... 12
Benaderingen ten opzichte van het recht ........................................................................................... 12
Rechtsbronnen algemeen ................................................................................................................... 12
Gewoonterecht................................................................................................................................... 12
Internationaal publiekrecht college 6 (Rechtsbronnen II) ..................................................................... 13
Handelingen van internationale organisaties ..................................................................................... 13
Algemene rechtsbeginselen ............................................................................................................... 13
Rechtspraak ....................................................................................................................................... 13
Soft Law ............................................................................................................................................ 14
Verdragen .......................................................................................................................................... 14
Internationaal publiekrecht college 7 (Supranationaliteit) .................................................................... 15
Jus ad bellum ..................................................................................................................................... 16
Jus in bello ......................................................................................................................................... 17
Internationaal publiekrecht college 8 (Doorwerking) ........................................................................... 17
Geldigheid en rechtstreekse werking................................................................................................. 18
Voorrang............................................................................................................................................ 18
Internationaal publiekrecht college 9 (Afbakening staatsgezag) ........................................................... 18
Afbakening: territoriale rechtsmacht ................................................................................................. 19
2
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen 2017/2018
Territoriale rechtsmacht: zeerecht en luchtrecht ............................................................................... 19
Uitoefening van personele rechtsmacht............................................................................................. 20
Strafrechtelijke rechtsmacht .............................................................................................................. 20
Internationaal publiekrecht college 10 (Immuniteit) ............................................................................. 21
Staatsimmuniteit ................................................................................................................................ 21
Diplomatieke immuniteit ................................................................................................................... 22
Immuniteit van internationale organisaties e.a. ................................................................................. 22
Conclusie ........................................................................................................................................... 22
Internationaal publiekrecht college 11 (Staatsaansprakelijkheid) ......................................................... 23
Stappenplan ....................................................................................................................................... 23
Illustratie............................................................................................................................................ 23
Internationaal publiekrecht college 12 (Milieu en duurzaamheid) ........................................................ 25
Inleiding ............................................................................................................................................ 25
Vervuiling en natuur/natuurlijke hulpbronnen .................................................................................. 25
Ontwikkelingsfasen in het internationaal milieurecht ....................................................................... 26
Problemen klimaatregime.................................................................................................................. 26
Internationaal publiekrecht college 13 (Vreedzame geschilbeslechting) .............................................. 27
Reacties op inbreuken ....................................................................................................................... 27
Geschilbeslechting............................................................................................................................. 28
3
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Internationaal publiekrecht Collegeaantekeningen 2017/2018
Internationaal publiekrecht college 1 (Inleiding)
De nationale rechtsorde is niet meer los te zien van internationaal recht. In Nederland, maar in de
meeste andere staten evenzeer, werkt internationaal recht in hoge mate door in de nationale rechtsorde.
Internationaal recht geeft antwoord op vragen als de volgende. Wat is een staat? Wie mag gezag uitoe-
fenen op een grondgebied? Hebben burgers alleen de rechten die het nationale recht hen toekent, of is
ook op internationaal niveau aan hen rechten toegekend? Sommige problemen, die verwant zijn aan
dergelijke vragen, overschrijden de landsgrenzen en vragen om een internationale aanpak. Met dien
verstande hebben soevereine staten afspraken met elkaar gemaakt om het hoofd te bieden aan grens-
overschrijdende problemen. Het zijn onder meer deze afspraken, verdragen, die wij tot het internatio-
naal (publiek)recht rekenen.
Internationaal publiekrecht
Onderwerpen waarop het internationaal recht betrekking heeft zijn onder andere migratie, armoede,
uitbuiting, en oorlog. Juridische leerstukken die aan deze onderwerpen verwant zijn, zijn: vrede en
veiligheid, internationale organisaties, internationale misdrijven, klimaat, handel, zeerecht, mensen-
rechten, staten, nationaliteit en soevereiniteit. Het internationaal publiekrecht kent drie elementen:
Internationaal: het heeft (functioneel) betrekking op grensoverschrijdende, internationale pro-
blemen die zich onttrekken van de nationale rechtsorden. In juridische zin moet het recht af-
komstig zijn van een internationale rechtsbron (bijvoorbeeld verdragen, besluiten van volken-
rechtelijke organisaties, gewoonterecht en algemene rechtsbeginselen);
Publiek: het heeft betrekking op publieke relaties, voornamelijk relaties tussen staten en inter-
nationale organisaties, en niet op private relaties tussen particulieren onderling (waarop het na-
tionaal en het internationaal privaatrecht betrekking heeft);
Recht: het moet gaan om juridisch relevante verwachtingen ten aanzien van aan dat recht on-
derworpen entiteiten (rechtssubjecten), waaraan in beginsel ook een vorm van aansprakelijk-
heid aan verbonden is bij niet-naleving daarvan. Rechtssubjecten hebben zich, met andere
woorden, gecommitteerd om zich aan de gemaakte afspraken te houden (anders dan louter po-
litieke afspraken). De sanctionering van internationaal recht is echter zwakker dan nationaal
recht, wegens het ontbreken van een overkoepelende en gezaghebbende autoriteit. Toch zijn in
het internationaal recht wel degelijk mechanismen om het recht af te dwingen (zoals staatsaan-
sprakelijkheid en economische sancties).
Aanvankelijk maakten soevereine staten onderling afspraken met elkaar. De soevereiniteit van staten
houdt in dat er geen hoger wereldlijk gezag is dan de staat, hetgeen impliceert dat staten zelf uitmaken
wanneer zij afspraken met andere staten (interstatelijke afspreken) maken. Staten bestaan naast elkaar
(co-existentie) en er bestaat tussen staten geen hiërarchie. Dit oorspronkelijke uitgangspunt van co-
existentie verschuift echter meer naar coöperatie, waarbij staten gezamenlijke problemen signaleren en
vanuit statelijk perspectief een gezamenlijke oplossing proberen na te streven. De derde en meest re-
centelijke fase is dat ten behoeve van gezamenlijke problemen ook organisaties worden opgericht om
de samenwerking te bevorderen (en aan welke organisaties wellicht ook soevereiniteit wordt overge-
dragen, zoals bij de Veiligheidsraad en de EU). Zo verschuift men van louter interstatelijke afspraken
en interstatelijk recht naar het recht van wat men ook wel aanduid als de wereldgemeenschap.
Soevereiniteit
Voor een goed begrip van het internationaal recht is de term 'soevereiniteit' van belang. Dit houdt in
dat de staat geen hoger gezag boven zich hoeft te dulden, tenzij de staat daarmee zelf instemt. Tegen-
woordig ziet men dat de staat vaker andere organen boven zich duldt omdat het niet meer in staat is
zelfstandig problemen op te lossen. Soevereiniteit houdt ook in dat de staat verantwoordelijkheid is
voor de behartiging van de belangen van de burgers waarover het gezag wordt uitgeoefend. De VN
hebben aanvaard dat als een staat deze verantwoordelijkheid op grove wijze schendt, de VN kunnen
ingrijpen. Dit is een revolutionaire gedachte ten opzichte van de oorspronkelijke gedachte van staats-
soevereiniteit. Soevereiniteit is dus een recht van staten, maar gaat tevens gepaard met een verant-
woordelijkheid. Daartegen over staat echter het probleem dat als eenmaal wordt ingegrepen, dit vaak
4
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
