SAMENVATTING GERECHTELIJK RECHT

GERECHTELIJK RECHT SAMENVATTING


Inleiding
 Gerechtelijk recht
 Beginselen van procesrecht of rechterlijke geschillenbeslechting

Materieel voorwerp
 Procesrecht of gerechtelijk recht (droit judiciaire)
 Regels a.d.h.w. betwistingen over toepassing van objectieve recht worden beslecht
 Procesrecht regelt rechterlijke handhaving van rechtsstaat
 Formeel recht
 Geheel van rechtsregels die handhaving van materieel recht verzekeren & waarmee
doorgaans formaliteit, procedures of andere plichtplegingen worden bepaald
 Publiekrecht
 Organisatie, bevoegdheid & werking van rechterlijke instanties
 Verschillende subrechtstakken (P 11 !)
 Gerechtelijke privaatrecht (droit judiciaire privé) of burgerlijk procesrecht (droit judiciaire
civil)
 Burgerlijke rechtsvordering : gerechtelijk gemeenrecht
 Burgerlijke zaken s.l.
 Materieel recht : recht met toepassing waarvan geschil ten grond moet worden beslecht,
behoort tot privaatrecht
 Strafprocesrecht of strafvordering (procédure pénale)
 Formeel strafrecht
 Administratief procesrecht, bestuursprocesrecht of geschillen van bestuur (contentieux
administratif) & formele wetgeving (contentieux constitutionnel)
 Gerechtelijk publiekrecht of publiek procesrecht

Formeel voorwerp
 Proces & procesrecht = hulpfunctie
 Rechtsstaat of objectieve recht (helpen) handhaven of subjectieve rechten beschermen die
bij objectieve recht zijn toegekend of erkend
 Behoorlijke rechtsbedeling = formeel voorwerp van studie
 Elementair formalisme : spelregels
 “Reasonable justice withing reasonable delays at a reasonable cost”
 Rechter & proces moeten bereikbaar, beschikbaar, begrijpbaar, bruikbaar &
betaalbaar zijn
 Procesrecht = noodzakelijk compromis tussen ideaal & doelmatigheid
 Externe kwaliteiten : tijdsduur & kostprijs
 Kwaliteit van procesrecht is maatstaf van kwaliteit van rechtsstaat
 Formeel recht in algemeen & procesrecht in bijzonder zijn slechts hulpmiddelen van
materieel recht, om rechtszoekende zo precies, zo snel & zo goedkoop mogelijk aan zijn
recht te helpen

,Jurisdictionele rechtshandeling
Materiële begripsomschrijving
 Jurisdictionele rechtshandeling (acte juridictionnel)
 Beslissing waarbij rechtsgeschil wordt beslecht
 Montesquieu : trias politica
 Rechterlijke macht : beslechten van geschillen

Rechter neemt kennis van geschil
 Geschil = tegenstrijdige aanspraken, in beginsel van rechtssubjecten
 Onderscheid met oneigenlijke of willige rechtspraak
 Beschikkingsbeginsel
 Rechter neemt niet ambtshalve, proprio motu, kennis van geschil
 Partijen bepalen grenzen van geschil
 Geen uitspraak ultra petita : niet meer toekennen dan gevorderd
 Verbod van rechtsweigering (Art 5 GerW)
 Eenmaal geldig gevat, is rechter verplicht te beslissen
 Universeel beginsel eigen aan elke rechtsstaat
 Corollarium van verbod van eigenrichting

Rechtsgeschil
 Rechtsgeschillen = geschillen over toepassing van (objectieve) recht of over subjectieve rechten
 Over overeenstemming met objectieve recht van doen of laten
 Cumulatief of subsidiair mogelijk
 Rechters zijn bewakers van rechtsstaat
 Aanvankelijk hebben rechtsgeschillen doorgaans betrekking op materieel recht, maar
procesrechtelijke geschillen over geding kunnen worden toegevoegd
 Errores in iudicando ↔ errores in procedendo

Rechter “spreekt recht”
 Volgens Montesquieu is rechter “la bouche de la loi”
 Rechter schept geen recht, maar maakt duidelijk wat precieze draagwijdte is
 Rechter moet uitmaken wat abstracte rechtsregels in concreet geval zegt
 Rechter zorgt voor handhaving van rechtsstaat
 Verbod van rechterlijke “opportuniteits-, beleids-, of doelmatigheidscontrole”
 Binnen grenzen van discretionaire (appreciatie)bevoegdheid is elke handeling even
rechtsmatig, & zijn partijen soeverein
 Marginale toetsing : alleen respect voor grenzen wordt door rechter gecontroleerd
 T.a.v. (administratieve) overheid is verbod van opportuniteitscontrole aspect van scheiding
der machten
 Door enorme discretionaire bevoegdheid is het onvermijdelijk dat invulling vaak beïnvloed
wordt door opportuniteitscontrole op partijen (billijkheidsoordeel), zodat grens tussen
marginale & integrale opportuniteitstoetsing vaag is
 Verbod om “bij wege van algemene & als regel geldende beschikking uitspraak te doen” (Art 6
GerW & 237 SW)
 Aspect van scheiding der machten
 Beslissing is specifiek & strekt zich niet uit tot ander dan behandelde geval
 Rechtspraak is uitsluitend een gezaghebbende bron van recht
 Betekent niet dat rechter geen precedenten mag volgen

,  Vaste rechtspraak is zéér gezaghebbende bron van recht
 Enorme discretionaire bevoegdheid van rechter, op grond waarvan hij zelfs beleid kan
voeren, met waarden- &/of belangenafweging

Rechter “beslecht” geschil
Gezag van rechterlijk gewijsde
 Gezag van rechterlijk gewijsde (l’autorité de la chose jugée)
 Gezagshalve beëindigen van rechtsgeschil
 GWH leidt beëindigen van geschil af uit rechtszekerheidsbeginsel
 Bijzonder gezag van jurisdictionele rechtshandeling
 Doelstellingen van procesrecht
 Middel tot verwezenlijking van materiële recht
 Wat er uitkomt aan einde van proces geldt als waarheid
 Ne bis in idem / kracht van gewijsde : in beginsel niet 2X procederen over hetzelfde geschil
 In beginsel wel steeds mogelijkheid van hoger beroep
 Elke (contentieuze) rechterlijke beslissing heeft gezag van gewijsde, op voorwaarde dat zij niet
(inhoudelijk) tegenstrijdig is
 Gezag van gewijsde blijft bestaan zolang beslissing niet ongedaan is gemaakt (Art 26 GerW)
 Zolang er rechtsmiddelen openstaan, blijft gezag van gewijsde voorwaardelijk

Negatief aspect van rechterlijk gewijsde
 Partijen kunnen niet op rechterlijke beslissing terugkomen door vordering opnieuw in te stellen
(Art 26 GerW)
 Exceptie van gewijsde (Art 27 GerW)
 In elke stand van geding
 Alleen door partijen & alleen door feitenrechter, want raakt openbare orde niet
 Gezag van gewijsde is dus relatief
 Machtsoverschrijding (exces de pouvoir) (Art 19 GerW)
 Rechter die terugkomt op eigen beslissing heeft rechtsmacht uitgeput
 Rechtsmacht van rechter raakt openbare orde wel, dus wel ambtshalve inroepen
 Uitzondering : vorderingen tot uitlegging of verbetering van rechterlijke beslissingen (Art
793 GerW)
 Toepassingsvoorwaarden (Art 23 GerW)
 Gevorderde zaak dient dezelfde te zijn
 Vordering moet berusten op dezelfde oorzaak, ongeacht ingeroepen rechtsgrond
 Vordering moet bestaan tussen dezelfde partijen in dezelfde hoedanigheid
 Negatief aspect van gezag van gewijsde geldt niet t.o.v. derden

Positief aspect van rechterlijk gewijsde
 Rechterlijke beslissing heeft bijzondere bewijswaarde : vermoeden van rechtmatigheid
 Gelijk krijgen is belangrijker dan gelijk hebben
 Verhouding met derden
 Positief aspect van gezag van gewijsde geldt wel t.o.v. derden
 Inhoud van rechterlijke beslissing heeft bewijswaarde jegens derden
 Buitengewoon rechtsmiddel : derdenverzet
 T.a.v. derden heeft rechterlijke beslissing slechts waarde van weerlegbaar vermoeden
 Gezag van gewijsde ↔ kracht van gewijsde (Art 24 & 28 GerW)
 Rechterlijke beslissing treedt in kracht van gewijsde wanneer deze niet meer vatbaar is voor
verzet of hoger beroep

,  Vonnis is nooit definitief onweerlegbaar, dus kracht van gewijsde levert geen wettelijk
vermoeden op (Art 8.7 BW)
 Uit gezag van gewijsde vloeit ook uitvoerbaarheid of authentieke kracht van vonnis voort

Gezag van gewijsde : wezenskenmerk of uitvloeisel ?
 Beslechting of beëindiging van geschil (negatief aspect van gezag van gewijsde) behoort tot
essentie van jurisdictionele rechtshandeling
 Gezag van rechterlijk gewijsde in positief aspect (bewijswaarde) is daarvan gevolg

Organieke & formele begripsomschrijvingen ?
 Definitie van jurisdictionele rechtshandeling wordt uitgebreid met beginselen van behoorlijke
rechtsbedeling
 Onbehoorlijke rechtspraak is ook rechtspraak, op straffe van kringredenering
 Rechterlijke instantie : formele of organieke eisen die aan rechterlijke instanties worden gesteld
 Formele kenmerken zijn gevolg van materiële wezenskenmerken
 Formele of organieke criteria

Onderscheid met andere publiekrechtelijke rechtshandelingen
 Rechtspraak ↔ wetgeving
 Rechtspraak : specifiek voor 1 geval
 Wetgeving : door overheid uitgevaardigde rechtsregels die algemeen verbindend zijn,
toepasselijk op onbepaald aantal gevallen
 Onderscheid met individuele administratieve rechtshandelingen : moeilijk
 Rechters verrichten ook bestuurshandelingen (oneigenlijke rechtspraak), bestuurlijke
overheden laten zich ook in met geschillen (administratieve rechtsbescherming a posteriori),
administratieve rechtscolleges doen aan rechtspraak
 Rechtspraak = beslechten van rechtsgeschil
 Indien geen geschil of geen rechtsgeschil → administratieve rechtshandeling
 Alleen wanneer rechtsgeschil werkelijk wordt beëindigd & geen overheid daar nog kan
op terugkomen → jurisdictionele rechtshandeling
 Jurisdictionele aard ? 3 Deelvragen
 Geschil ?
 Zonder geschil geen rechtspraak, maar administratie
 Rechtsgeschil ?
 Bestuur behartigt algemeen belang, rechter beschermt subjectieve rechten
 Opportuniteits- of beleidsgeschil is geen rechtsgeschil
 Beroep tot nietigverklaring bij RvS omvat alleen rechtmatigheidscontrole
 Beslissing kan jurisdictioneel of administratief zijn
 Geschil op definitieve wijze beëindigd ?
 Aanwezigheid van (negatief aspect van) gezag van gewijsde, positief aspect is gevolg
 In principe gemakkelijk wanneer wetgever expliciet “gezag van gewijsde” toekent
 Onderscheid tussen jurisdictionele rechtshandelingen (rechtspraak) & administratieve
rechtshandelingen (bestuur) heeft vele rechtsgevolgen
 Beginselen van behoorlijke rechtsbedeling ↔ beginselen van behoorlijk bestuur
 Gemeen procesrecht (Art 2 GerW)
 (On)bevoegdheid van gemeenschappen & gewesten
 Prejudiciële vragen
 Verbod van rechterlijke opportuniteitscontrole
 Persoonlijke aansprakelijkheid van rechter (Art 1140 GerW) of ambtenaren