1 Psychologie notities
Les 1 +2: Een palet vol theorieën
Wat is psychologie?
Er is geen eenduidigheid over het object/studieonderwerp
Er zijn veel rivaliserende beschrijvingen en verklaringen over eenzelfde onderwerp
- Extern: tussen de psychologie en andere (mens)wetenschappen
Psychologie kent van oudsher veel raakvlakken met andere mens- en sociale
wetenschappen
- Intern: verschillende theoretische stromingen binnen de psychologie + de daarmee
samenhangend methode waarmee kennis wordt verworven
Veel meningsverschillen tussen psychologen
Voorbeeld: verschillende wetenschappelijke vragen over ADHD
- De psycholoog: wat ervaart een kind dat gediagnosticeerd is met adhd?
= De persoon specifieke persoonlijke beleving van de klachten
- De arts: welk tekort of te veel aan neurotransmitters veroorzaakt adhd?
= Welke medicijnen werken
- De socioloog: is er sprake van toename van adhd in vergelijking tot 50 jaar geleden?
= Hoe is dat te verklaren vanuit veranderingen uit de maatschappij
Definiëring
= Psychologie is een wetenschap waarbij zowel het gedrag van mensen wordt bestudeerd als de
gevoelens en gedachten die mensen hebben bij het ervaren van hun gedrag en omstandigheden
waarin dat plaatsvindt
Typeren van de wetenschap (3 factoren)
1 De soorten vragen en problemen (het object)
2 De methoden en theorieën
- Dynamisch spel tussen 1&2
- Gevolg: grenzen tussen wetenschappen ligt niet vast
3 Maatschappelijk draagvlak
- Weerklank in de maatschappij
- Westerse wereld – een gepsychologiseerde wereld
- Ligt niet per definitie vast
Theorieën
= Referentiekaders: bieden interpretaties waarmee verschijnselen bekeken en verhelderd worden
Grote verscheidenheid over specifieke onderwerpen
Verschillende theorieën: eenzelfde verschijnsel wordt verschillende beschreven en verklaard
,2 Psychologie notities
Functies van theorieën
1. Systematiseren of ordenen
= Wetenschappelijke kennisverwerving geschiedt volgens expliciete regels
wetenschappelijke waarneming is theorie geladen
o Duidelijke en controleerbaar
o Herhaalbaar of repliceerbaar
2. Verklaren en voorspellen van gedrag
3. Heuristische functie: een theorie is nooit af, zij levert weer nieuwe ideeën op
Kenmerken van psychologische stromingen
- Heeft een geschiedenis
- Heeft een mensenbeeld
Geschiedenis van theoretische stromingen
- Altijd een historische ontwikkeling
- Altijd invloed van cultuur en tijdstip van ontstaan (cultuurhistorisch bepaald)
- Stromingen reageerden op elkaar
- Er is vaak spraken van wisselende modes: slingerbeweging
- Stromingen maken gebruik van elkaars inzichten
Evidence based
= Nadruk op effectiviteit van een methode/behandeling
= Theorie en de daarop gebaseerde behandeling moet bewijzen dat ze een juist inzicht biedt
Evidence based = wetenschappelijk bewijs, afkomstig uit de wetenschap
= Bewijsmateriaal uit systematisch kwantitatief en kwalitatief onderzoek
Een mensbeeld
= Hoe “de mens” wordt opgevat
- Wordt beïnvloed door historische, religieuze en culturele invloeden
- Consequenties voor opvattingen over gezondheid en ziekte
2 aspecten van een mensbeeld
- Beschrijving van kenmerkende eigenschappen/essentiële kenmerken
- Verwijzing naar hoe mensen behoren te zijn/hoe ze zich moeten gedragen
3 Niveaus
Hoe hoger het niveau, hoe complexer het gedrag
- Persoonlijk niveau
- Organisatorisch niveau
- Maatschappelijk niveau
Toenemende complexiteit
,3 Psychologie notities
Mechanistisch mensbeeld
De mens als een machine
- Mensen zijn als mechanieken
- Mens is een ingewikkeld dier
- Iedere mens en ieder menselijk deeltje is afzonderlijk te bestuderen
- De invloed van de omgeving is niet essentieel
- Lineair causaal verklaringsmodel
- Het geheel is gelijk aan de som der delen
- Statisch
Organistisch mensbeeld
De mens als een levend organisme
- Mensen zijn als organismen, ze groeien en bloeien
- Vergelijkingen met dieren kunnen zinvol zijn
- Een organisme kun je niet los bestuderen van zijn omgeving
- Circulair verklaringsmodel
- Het geheel is meer dan de som van de delen
- Dynamisch
Personalistisch mensbeeld
De mens als organiserend en scheppend wezen
= Principieel onderscheid tussen mensen en overige organismen
Mens is een cultuur wezen, een talig wezen, een spreek wezen
Menselijk handelen is doelgericht zin geven aan hun leven
Gedrag heeft een betekenis, verschuift naargelang de context (context geneert
betekenis)
Een mens is één geheel
Kennis uit dierexperiment zegt niets over menselijk gedrag
Hoe gebruiken je mensbeelden en theorieën?
Met een bril een theorie is als een zoeklicht, sommige aspecten worden belicht en andere juist
onderbelicht
Algemene systeemtheorie (AST)
AST = Biedt een overkoepelend kader voor alle verschillende wetenschappen en theorieën
AST is een metatheorie theorie over theorieën
Hoe hoger het niveau, hoe complexer het systeem
5 uitgangspunten van AST
- Werkelijkheid is op te delen in verschillende hiërarchische
niveaus
- Elk niveau functioneert als een open systeem
- Toenemende complexiteit bij stijgende hiërarchie
- Geen enkel niveau is te herleiden tot een ander niveau
maar wordt er wel door beïnvloed
- Elk mens is het hoogste niveau van de biologische
hiërarchie en het laagste van de sociale hiërarchie
, 4 Psychologie notities
! De AST kenmerkt zich door dynamisch denken
Kenmerken van een ding vergeleken met
kenmerken van een open systeem
Werken met AST – biopsychosociaal model
- AST wordt vereenvoudigd weergegeven in het bio psychosociale ‘model’
- Ga bij het verklaren van gedrag op zoek naar sociale, psychische en biologische invloeden op
het gedrag
- Elk van deze 3 niveaus heeft invloed op al ons gedrag, maar meestal niet evenredig
3 Niveaus: sociaal – psychisch – biologisch invloed
BPS-‘model’
- Gebaseerd op de systeemtheorie van Ludwig von Bertalanffy
- George Engel was een internist en psychiater
- ‘model’ werkt ontwikkeld als
o Middel voor betere zorg aan patiënten binnen de context van de psychiatrie
o Reactie op het medisch biologisch model (reductionistisch denken)
- Het is geen wetenschappelijk model maar een benaderingswijze
- In de context van de klinische behandeling van mensen
o Biologische, psychologische en sociale factoren vertonen aan dynamisch verband
met elkaar
o Deze interacties beïnvloeden zowel het proces als de uitkomst van een behandeling
Uitgangspunten BPS-model
- Complexe eenheden zijn gesuperponeerd op minder complexe
- Elk niveau in de hiërarchie representeert een georganiseerd dynamisch geheel of systeem
- Ieder afzonderlijk systeem heeft zijn eigen beschrijvende relaties en eigenschappen die
typerend zijn voor dat niveau van organisatie
- Ieder niveau wordt beïnvloed door de andere systemen waarmee het verbonden is
- Door de unieke eigenschappen van elk systeem kan ieder niveau tot op zeker hoogte
beschreven worden in termen van het eronder liggende niveau maar nooit helemaal
o Ieder hoger niveau in dit systeem is dus ten dele een emergente eigenschap* van
onderliggende systemen
o = nieuwe eigenschap die optreedt of wordt waargenomen wanneer men van niveau
verandert/die op elk hoger niveau verschijnt
Les 1 +2: Een palet vol theorieën
Wat is psychologie?
Er is geen eenduidigheid over het object/studieonderwerp
Er zijn veel rivaliserende beschrijvingen en verklaringen over eenzelfde onderwerp
- Extern: tussen de psychologie en andere (mens)wetenschappen
Psychologie kent van oudsher veel raakvlakken met andere mens- en sociale
wetenschappen
- Intern: verschillende theoretische stromingen binnen de psychologie + de daarmee
samenhangend methode waarmee kennis wordt verworven
Veel meningsverschillen tussen psychologen
Voorbeeld: verschillende wetenschappelijke vragen over ADHD
- De psycholoog: wat ervaart een kind dat gediagnosticeerd is met adhd?
= De persoon specifieke persoonlijke beleving van de klachten
- De arts: welk tekort of te veel aan neurotransmitters veroorzaakt adhd?
= Welke medicijnen werken
- De socioloog: is er sprake van toename van adhd in vergelijking tot 50 jaar geleden?
= Hoe is dat te verklaren vanuit veranderingen uit de maatschappij
Definiëring
= Psychologie is een wetenschap waarbij zowel het gedrag van mensen wordt bestudeerd als de
gevoelens en gedachten die mensen hebben bij het ervaren van hun gedrag en omstandigheden
waarin dat plaatsvindt
Typeren van de wetenschap (3 factoren)
1 De soorten vragen en problemen (het object)
2 De methoden en theorieën
- Dynamisch spel tussen 1&2
- Gevolg: grenzen tussen wetenschappen ligt niet vast
3 Maatschappelijk draagvlak
- Weerklank in de maatschappij
- Westerse wereld – een gepsychologiseerde wereld
- Ligt niet per definitie vast
Theorieën
= Referentiekaders: bieden interpretaties waarmee verschijnselen bekeken en verhelderd worden
Grote verscheidenheid over specifieke onderwerpen
Verschillende theorieën: eenzelfde verschijnsel wordt verschillende beschreven en verklaard
,2 Psychologie notities
Functies van theorieën
1. Systematiseren of ordenen
= Wetenschappelijke kennisverwerving geschiedt volgens expliciete regels
wetenschappelijke waarneming is theorie geladen
o Duidelijke en controleerbaar
o Herhaalbaar of repliceerbaar
2. Verklaren en voorspellen van gedrag
3. Heuristische functie: een theorie is nooit af, zij levert weer nieuwe ideeën op
Kenmerken van psychologische stromingen
- Heeft een geschiedenis
- Heeft een mensenbeeld
Geschiedenis van theoretische stromingen
- Altijd een historische ontwikkeling
- Altijd invloed van cultuur en tijdstip van ontstaan (cultuurhistorisch bepaald)
- Stromingen reageerden op elkaar
- Er is vaak spraken van wisselende modes: slingerbeweging
- Stromingen maken gebruik van elkaars inzichten
Evidence based
= Nadruk op effectiviteit van een methode/behandeling
= Theorie en de daarop gebaseerde behandeling moet bewijzen dat ze een juist inzicht biedt
Evidence based = wetenschappelijk bewijs, afkomstig uit de wetenschap
= Bewijsmateriaal uit systematisch kwantitatief en kwalitatief onderzoek
Een mensbeeld
= Hoe “de mens” wordt opgevat
- Wordt beïnvloed door historische, religieuze en culturele invloeden
- Consequenties voor opvattingen over gezondheid en ziekte
2 aspecten van een mensbeeld
- Beschrijving van kenmerkende eigenschappen/essentiële kenmerken
- Verwijzing naar hoe mensen behoren te zijn/hoe ze zich moeten gedragen
3 Niveaus
Hoe hoger het niveau, hoe complexer het gedrag
- Persoonlijk niveau
- Organisatorisch niveau
- Maatschappelijk niveau
Toenemende complexiteit
,3 Psychologie notities
Mechanistisch mensbeeld
De mens als een machine
- Mensen zijn als mechanieken
- Mens is een ingewikkeld dier
- Iedere mens en ieder menselijk deeltje is afzonderlijk te bestuderen
- De invloed van de omgeving is niet essentieel
- Lineair causaal verklaringsmodel
- Het geheel is gelijk aan de som der delen
- Statisch
Organistisch mensbeeld
De mens als een levend organisme
- Mensen zijn als organismen, ze groeien en bloeien
- Vergelijkingen met dieren kunnen zinvol zijn
- Een organisme kun je niet los bestuderen van zijn omgeving
- Circulair verklaringsmodel
- Het geheel is meer dan de som van de delen
- Dynamisch
Personalistisch mensbeeld
De mens als organiserend en scheppend wezen
= Principieel onderscheid tussen mensen en overige organismen
Mens is een cultuur wezen, een talig wezen, een spreek wezen
Menselijk handelen is doelgericht zin geven aan hun leven
Gedrag heeft een betekenis, verschuift naargelang de context (context geneert
betekenis)
Een mens is één geheel
Kennis uit dierexperiment zegt niets over menselijk gedrag
Hoe gebruiken je mensbeelden en theorieën?
Met een bril een theorie is als een zoeklicht, sommige aspecten worden belicht en andere juist
onderbelicht
Algemene systeemtheorie (AST)
AST = Biedt een overkoepelend kader voor alle verschillende wetenschappen en theorieën
AST is een metatheorie theorie over theorieën
Hoe hoger het niveau, hoe complexer het systeem
5 uitgangspunten van AST
- Werkelijkheid is op te delen in verschillende hiërarchische
niveaus
- Elk niveau functioneert als een open systeem
- Toenemende complexiteit bij stijgende hiërarchie
- Geen enkel niveau is te herleiden tot een ander niveau
maar wordt er wel door beïnvloed
- Elk mens is het hoogste niveau van de biologische
hiërarchie en het laagste van de sociale hiërarchie
, 4 Psychologie notities
! De AST kenmerkt zich door dynamisch denken
Kenmerken van een ding vergeleken met
kenmerken van een open systeem
Werken met AST – biopsychosociaal model
- AST wordt vereenvoudigd weergegeven in het bio psychosociale ‘model’
- Ga bij het verklaren van gedrag op zoek naar sociale, psychische en biologische invloeden op
het gedrag
- Elk van deze 3 niveaus heeft invloed op al ons gedrag, maar meestal niet evenredig
3 Niveaus: sociaal – psychisch – biologisch invloed
BPS-‘model’
- Gebaseerd op de systeemtheorie van Ludwig von Bertalanffy
- George Engel was een internist en psychiater
- ‘model’ werkt ontwikkeld als
o Middel voor betere zorg aan patiënten binnen de context van de psychiatrie
o Reactie op het medisch biologisch model (reductionistisch denken)
- Het is geen wetenschappelijk model maar een benaderingswijze
- In de context van de klinische behandeling van mensen
o Biologische, psychologische en sociale factoren vertonen aan dynamisch verband
met elkaar
o Deze interacties beïnvloeden zowel het proces als de uitkomst van een behandeling
Uitgangspunten BPS-model
- Complexe eenheden zijn gesuperponeerd op minder complexe
- Elk niveau in de hiërarchie representeert een georganiseerd dynamisch geheel of systeem
- Ieder afzonderlijk systeem heeft zijn eigen beschrijvende relaties en eigenschappen die
typerend zijn voor dat niveau van organisatie
- Ieder niveau wordt beïnvloed door de andere systemen waarmee het verbonden is
- Door de unieke eigenschappen van elk systeem kan ieder niveau tot op zeker hoogte
beschreven worden in termen van het eronder liggende niveau maar nooit helemaal
o Ieder hoger niveau in dit systeem is dus ten dele een emergente eigenschap* van
onderliggende systemen
o = nieuwe eigenschap die optreedt of wordt waargenomen wanneer men van niveau
verandert/die op elk hoger niveau verschijnt
