Inhoud
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind ................................................................................ 4
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie ...................................................................... 4
1.2 Kinderen: verleden, heden, toekomst ...................................................................................... 6
2. Theoretische perspectieven en onderzoek..................................................................................... 8
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen............................................................................... 8
3. Het begin van het leven ................................................................................................................ 13
3.1 Erfelijkheid.............................................................................................................................. 13
3.2 De interactie tussen erfelijkheid en omgeving ....................................................................... 14
3.3 Prenatale groei en verandering .............................................................................................. 16
4. De geboorte en het pasgeboren kind ........................................................................................... 19
4.1 Geboorte ................................................................................................................................ 19
4.2 Complicaties tijdens de geboorte ........................................................................................... 19
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan ................................................................................. 20
5. De fysieke ontwikkeling in de babytijd ......................................................................................... 22
5.1 Groei en ontwikkeling............................................................................................................. 22
5.2 De motorische ontwikkeling ................................................................................................... 22
5.3 De ontwikkeling van de zintuigen ........................................................................................... 24
6. De cognitieve ontwikkeling in de babytijd .................................................................................... 26
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ................................................................................. 26
6.2 De informatieverwerkingstheorie van de cognitieve ontwikkeling ........................................ 29
7. De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de babytijd ................................ 33
7.1 De basis van sociaal gedrag .................................................................................................... 33
7.2 Relaties aangaan..................................................................................................................... 35
7.3 Verschillen tussen baby’s ....................................................................................................... 38
8. De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd .................................................................... 41
8.1 Fysieke groei ........................................................................................................................... 41
8.2 Motorische ontwikkeling ........................................................................................................ 42
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd............................................................... 44
9.1 De intellectuele ontwikkeling ................................................................................................. 44
10. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en
kleutertijd ......................................................................................................................................... 46
10.1 Een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’ .............................................................................. 46
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters ........................................... 47
10.3 Morele ontwikkeling en zelfbeheersing................................................................................ 48
,11. De fysieke ontwikkeling in de schooltijd ..................................................................................... 50
11.1 Het groeiende lichaam ......................................................................................................... 50
12. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ............................................................................... 51
12.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ....................................................................... 51
13. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd ........ 52
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik .......................................................................................... 52
13.3 Relaties: vriendschappen in de schooltijd ............................................................................ 54
14. De fysieke ontwikkeling in de adolescentie ................................................................................ 56
14.1 Fysieke rijping ....................................................................................................................... 56
14.3 Bedreigingen van het welzijn van adolescenten ................................................................... 57
15. De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie........................................................................... 60
15.1 De intellectuele ontwikkeling ............................................................................................... 60
15.2 De morele ontwikkeling ........................................................................................................ 62
15.3 Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling........................................................................ 64
15.4 Keuze van een beroep .......................................................................................................... 64
16. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie ... 66
16.1 Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’ ............................................................. 66
16.3 Relaties: familie en vrienden ................................................................................................ 68
16.4 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschap ............................................................. 70
17. De volwassenheid ....................................................................................................................... 72
17.1 De fysieke ontwikkeling in de volwassenheid ....................................................................... 72
17.2 De cognitieve ontwikkeling in de volwassenheid ................................................................. 73
17.3 De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de volwassenheid ........................................ 74
18. De oudere volwassenheid of de ouderdom................................................................................ 79
18.1 Beeldvorming over ouderen ................................................................................................. 79
18.2 De fysieke ontwikkeling in de oudere volwassenheid .......................................................... 79
18.3 De cognitieve ontwikkeling in de oudere volwassenheid ..................................................... 80
18.4 De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de volwassenheid ........................................ 81
Specialisatieles; De creatief-expressieve ontwikkeling..................................................................... 87
1. Fantasie .................................................................................................................................... 87
2. Kindertekeningen ..................................................................................................................... 89
3. Kinderspel ................................................................................................................................. 92
Specialisatieles; Taal ......................................................................................................................... 97
1. De taalontwikkeling .................................................................................................................. 97
2. Het ontstaan van taal ............................................................................................................. 101
Specialisatieles; Onderwijs ............................................................................................................. 103
,1. Onderwijs wereldwijd: wie mag er naar school? .................................................................... 103
2. Onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen ....................................................... 103
3. Schoolrijpheid: wanneer is een kind klaar voor school? ......................................................... 104
4. Lezen: het leren ontcijferen van de betekenis van woorden .................................................. 106
, 1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
*Definitie ontwikkelingspsychologie;
o Wetenschappelijke studie naar patronen van groei, verandering en stabiliteit van conceptie
tot ouderdom, maar met een accent op de jaren tot de volwassenheid, waarin veranderingen
elkaar het snelst opvolgen
o Synoniem = levenslooppsychologie
o Ontwikkeling = genese, ontvouwen
➢ Lichamelijke groei en veranderingen in de psyche van individuele personen die
worden beïnvloed door de ontwikkeling van de samenleving
➢ Groei, toename, stabiliteit, voortgang & teruggang, afbraak, aftakeling
➢ Continu proces in de tijd
➢ Niet omkeerbaar
➢ Globaal naar gedifferentieerd
➢ Aanverwante begrippen; groei, rijping, leren
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied
Ontwikkelingspsychologen specialiseren zich meestal in een thema of leeftijdscategorie.
Thematische gebieden binnen de ontwikkelingspsychologie
o Fysieke ontwikkeling
➢ Studie naar de invloed van het lichaam op het gedrag
➢ Invloed van hersenen, zenuwstelsel, spieren, zintuigen, behoefte aan eten, ...
➢ Bv. Effecten van het seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie op het gedrag
o Cognitieve ontwikkeling
➢ Studie naar de invloed van groei en verandering in intellectuele vermogens op het
gedrag
➢ Houdt zich bezig met denken, leren, geheugen, probleemoplossing en intelligentie
➢ Bv. De manier waarop iemand een trauma zich later herinnert
o Sociaal-emotionele ontwikkeling
➢ Studie naar de manier van interacties tussen mensen en hoe hun sociale relaties in
de loop van hun leven groeien, veranderen en stabiel blijven ~ Sociaal
➢ Studie naar de manier waarop zij in toenemende mate hun emoties bewust ervaren
en greep krijgen op hun emoties ~ Emotioneel
➢ Bv. Het uitgaansgedrag van adolescenten
➢ Focus; Seksuele ontwikkeling
o Persoonlijkheidsontwikkeling
➢ Studie naar stabiliteit en veranderingen in eigenschappen die personen van elkaar
onderscheiden
➢ Bv. Bezit een mens gedurende zijn leven stabiele karaktereigenschappen?
➢ Focus; Morele ontwikkeling
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
In de ontwikkelingspsychologie maken we een globale onderverdeling;
o Prenatale periode; conceptie-geboorte o Lagere schooltijd; 6-12 jaar
o Babytijd; 0-1 jaar o Adolescentie; 12-20 jaar
o Peutertijd; 1-3 jaar o Volwassenheid; 20-60 jaar
o Kleutertijd; 3-6 jaar o Oudere volwassenheid of ouderdom; > 60 jaar
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind ................................................................................ 4
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie ...................................................................... 4
1.2 Kinderen: verleden, heden, toekomst ...................................................................................... 6
2. Theoretische perspectieven en onderzoek..................................................................................... 8
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen............................................................................... 8
3. Het begin van het leven ................................................................................................................ 13
3.1 Erfelijkheid.............................................................................................................................. 13
3.2 De interactie tussen erfelijkheid en omgeving ....................................................................... 14
3.3 Prenatale groei en verandering .............................................................................................. 16
4. De geboorte en het pasgeboren kind ........................................................................................... 19
4.1 Geboorte ................................................................................................................................ 19
4.2 Complicaties tijdens de geboorte ........................................................................................... 19
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan ................................................................................. 20
5. De fysieke ontwikkeling in de babytijd ......................................................................................... 22
5.1 Groei en ontwikkeling............................................................................................................. 22
5.2 De motorische ontwikkeling ................................................................................................... 22
5.3 De ontwikkeling van de zintuigen ........................................................................................... 24
6. De cognitieve ontwikkeling in de babytijd .................................................................................... 26
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ................................................................................. 26
6.2 De informatieverwerkingstheorie van de cognitieve ontwikkeling ........................................ 29
7. De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de babytijd ................................ 33
7.1 De basis van sociaal gedrag .................................................................................................... 33
7.2 Relaties aangaan..................................................................................................................... 35
7.3 Verschillen tussen baby’s ....................................................................................................... 38
8. De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd .................................................................... 41
8.1 Fysieke groei ........................................................................................................................... 41
8.2 Motorische ontwikkeling ........................................................................................................ 42
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd............................................................... 44
9.1 De intellectuele ontwikkeling ................................................................................................. 44
10. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en
kleutertijd ......................................................................................................................................... 46
10.1 Een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’ .............................................................................. 46
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters ........................................... 47
10.3 Morele ontwikkeling en zelfbeheersing................................................................................ 48
,11. De fysieke ontwikkeling in de schooltijd ..................................................................................... 50
11.1 Het groeiende lichaam ......................................................................................................... 50
12. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ............................................................................... 51
12.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ....................................................................... 51
13. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd ........ 52
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik .......................................................................................... 52
13.3 Relaties: vriendschappen in de schooltijd ............................................................................ 54
14. De fysieke ontwikkeling in de adolescentie ................................................................................ 56
14.1 Fysieke rijping ....................................................................................................................... 56
14.3 Bedreigingen van het welzijn van adolescenten ................................................................... 57
15. De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie........................................................................... 60
15.1 De intellectuele ontwikkeling ............................................................................................... 60
15.2 De morele ontwikkeling ........................................................................................................ 62
15.3 Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling........................................................................ 64
15.4 Keuze van een beroep .......................................................................................................... 64
16. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie ... 66
16.1 Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’ ............................................................. 66
16.3 Relaties: familie en vrienden ................................................................................................ 68
16.4 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschap ............................................................. 70
17. De volwassenheid ....................................................................................................................... 72
17.1 De fysieke ontwikkeling in de volwassenheid ....................................................................... 72
17.2 De cognitieve ontwikkeling in de volwassenheid ................................................................. 73
17.3 De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de volwassenheid ........................................ 74
18. De oudere volwassenheid of de ouderdom................................................................................ 79
18.1 Beeldvorming over ouderen ................................................................................................. 79
18.2 De fysieke ontwikkeling in de oudere volwassenheid .......................................................... 79
18.3 De cognitieve ontwikkeling in de oudere volwassenheid ..................................................... 80
18.4 De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de volwassenheid ........................................ 81
Specialisatieles; De creatief-expressieve ontwikkeling..................................................................... 87
1. Fantasie .................................................................................................................................... 87
2. Kindertekeningen ..................................................................................................................... 89
3. Kinderspel ................................................................................................................................. 92
Specialisatieles; Taal ......................................................................................................................... 97
1. De taalontwikkeling .................................................................................................................. 97
2. Het ontstaan van taal ............................................................................................................. 101
Specialisatieles; Onderwijs ............................................................................................................. 103
,1. Onderwijs wereldwijd: wie mag er naar school? .................................................................... 103
2. Onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen ....................................................... 103
3. Schoolrijpheid: wanneer is een kind klaar voor school? ......................................................... 104
4. Lezen: het leren ontcijferen van de betekenis van woorden .................................................. 106
, 1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
*Definitie ontwikkelingspsychologie;
o Wetenschappelijke studie naar patronen van groei, verandering en stabiliteit van conceptie
tot ouderdom, maar met een accent op de jaren tot de volwassenheid, waarin veranderingen
elkaar het snelst opvolgen
o Synoniem = levenslooppsychologie
o Ontwikkeling = genese, ontvouwen
➢ Lichamelijke groei en veranderingen in de psyche van individuele personen die
worden beïnvloed door de ontwikkeling van de samenleving
➢ Groei, toename, stabiliteit, voortgang & teruggang, afbraak, aftakeling
➢ Continu proces in de tijd
➢ Niet omkeerbaar
➢ Globaal naar gedifferentieerd
➢ Aanverwante begrippen; groei, rijping, leren
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied
Ontwikkelingspsychologen specialiseren zich meestal in een thema of leeftijdscategorie.
Thematische gebieden binnen de ontwikkelingspsychologie
o Fysieke ontwikkeling
➢ Studie naar de invloed van het lichaam op het gedrag
➢ Invloed van hersenen, zenuwstelsel, spieren, zintuigen, behoefte aan eten, ...
➢ Bv. Effecten van het seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie op het gedrag
o Cognitieve ontwikkeling
➢ Studie naar de invloed van groei en verandering in intellectuele vermogens op het
gedrag
➢ Houdt zich bezig met denken, leren, geheugen, probleemoplossing en intelligentie
➢ Bv. De manier waarop iemand een trauma zich later herinnert
o Sociaal-emotionele ontwikkeling
➢ Studie naar de manier van interacties tussen mensen en hoe hun sociale relaties in
de loop van hun leven groeien, veranderen en stabiel blijven ~ Sociaal
➢ Studie naar de manier waarop zij in toenemende mate hun emoties bewust ervaren
en greep krijgen op hun emoties ~ Emotioneel
➢ Bv. Het uitgaansgedrag van adolescenten
➢ Focus; Seksuele ontwikkeling
o Persoonlijkheidsontwikkeling
➢ Studie naar stabiliteit en veranderingen in eigenschappen die personen van elkaar
onderscheiden
➢ Bv. Bezit een mens gedurende zijn leven stabiele karaktereigenschappen?
➢ Focus; Morele ontwikkeling
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
In de ontwikkelingspsychologie maken we een globale onderverdeling;
o Prenatale periode; conceptie-geboorte o Lagere schooltijd; 6-12 jaar
o Babytijd; 0-1 jaar o Adolescentie; 12-20 jaar
o Peutertijd; 1-3 jaar o Volwassenheid; 20-60 jaar
o Kleutertijd; 3-6 jaar o Oudere volwassenheid of ouderdom; > 60 jaar
