Les 1: Wat is ethologie
Gedragsbiologie/ethologie = biologische benadering van gedrag: wetenschappelijke
studie van gedrag vanuit de evolutietheorie
Geschiedenis
● Oude Grieken (384 vC): Aristoteles:
- groeperen op basis van gemeenschappelijke kenmerken
- scala naturae: ladder van het leven (planten - dieren - mens -
god)
- geen onderscheid mens en dier
● 1890: Geoffroy Sint Hillaire: (Frans)
- gebruikte als eerste “ethologie”
- pleitte voor onderzoek in natuurlijk leefmilieu (>< Cuvier)
● 1930: Oskar Heinroth: (Duits)
- richtte zich op erfelijke aspecten
- dierentuin beheerder (aquarium Berlijn & grootbrengen vogels)
- zorgde voor populariteit ethologie in Duitsland
- toepassen methodes comparatieve morfologie op gedrag
- imprenting
- mentor Konrad Lorenz
● einde jaren 30 & begin jaren 40:
Konrad Lorenz: (Oostenrijker)
- doctoreert op de vlucht van vogels
- imprenting op ganzen (bv. ‘Martina’)
- tijdens oorlog: militair psychiater & soldaat in Rusland
→ 4 jaar in Armeense gevangenis (thuis dood
verklaart)
- publiceert diverse populaire wetenschappelijke werken
- bestudeert instinctief gedrag
- hydraulisch model van Lorenz (over prikkels, ‘intern
releasing mechanism’ & ‘fixed action pattern’
, Niko Tinbergen: (Nederlander)
- geboren in Den Haag
- meest invloedrijkste van het triumviraat
- onderzoek zilvermeeuw (snavelmodellen) & graafwesp
(experiment dennenappel kring rond nest)
- verhuisde naar Groenland
- objectieve manier van werken, GEEN antropomorfisme
- veldwerk
- oprichter tijdschrift ‘Behaviour’
- studeerde ook aan Oxford
- ‘4 vragen van Tinbergen’ / ‘the four why’s’
Karl Von Frisch: (Oostenrijker)
- experimenten met bijen: de bijendans (communicatie over voedsel)
→ rondedans: het voedsel bevindt zich binnen een straal van 50m
een cirkelvormige beweging, waarbij men terugkeert
op zijn passen
→ kwispeldans: “ buiten een straal van 50m
een kwispelbeweging in een halve cirkel, de hoek
van de kwispelbeweging = de hoek die de zon
maakt met de voedselbron waarbij met de korf als
hoekpunt
Triumviraat: Konrad Lorenz, Niko Tinbergen & Karl Von Frisch
1973: kregen nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde
Europa: Ethologie >< Amerika: vergelijkende psychologie
- gedrag is aangeboren - gedrag is aangeleerd
- vanuit evolutie - vanuit psychologie
- verschillende soorten - enkele soorten (bv. duiven, ratten)
- in natuurlijke omgeving - in laboratoria
- niet antropocentrisch - antropocentrisch
- triumviraat - Watson &
Skinner (skinnerbox)
(operante conditionering)
, ● na WOII:
‘behaviorisme’ sterft stille dood
antropomorfisme blijft drijfveer van ethologie
Leaky: Brits antropoloog: werft ‘trimates’ aan om de mensapen te bestuderen
- Jane Goodall → chimpanzees (Tanzania)
- Diane Fosey → berggorillas (Rwanda)
- Biruté Galdikas → orang oetan (Borneo)
Sleutelfiguren
● Charles Darwin: (Engels)
- zonder evolutietheorie → geen gedragsbiologie
- natuurlijke selectie/’survival of the fittest’
- mens is onderdeel van de natuur ≠ bovenstaand
wezen
- ‘On the origin of species’ & ‘The Expression of the Emotions in
Man and Animals’
● John Maynard Smith: (Engelse evolutiebioloog & geneticus)
- evolutiebioloog & geneticus
- toepassen speltheorie op evolutieleer
- theorieën van ‘evolutie van seksuele voortplanting’
● Desmond Morris:
- leerling Tinbergen
- onderzoek voortplantingsgedrag van stekelbaarzen
● Robert Trivers: (Amerikaan)
- evolutionair bioloog & sociobioloog
- reciprook altruïsme
- ouderlijke investering
- ouder-kind conflict
● Jan Van Hooff: (Nederlands)
- sociaal gedrag en communicatie mensapen
- gelaatsexpressies, evolutie van de glimlach
● Frans De Waal: (Nederlands)
- leerling Van Hooff
, - boek chimpanseepolitiek
- conflictoplossing, verzoening, empathie en de evolutie van de moraliteit
binnen primatengemeenschappen
● John Krebbs & Nick Davies:
- “Behavioural ecology: an evolutionary approach” → invloed
van natuurlijke selectie op de overleving en reproductie van
dieren
- controverse: toepassen van theorieën evolutie van dierengedrag op
mens
→ socioecologie van gedrag = toepassing van evolutietheorieën op
dierengedrag
● Edward Osborn Wilson: (Amerikaan)
- bioloog, onderzoeker naar sociobiologie & biodiversiteit
- myrmecologie = een tak van de entomologie die zich richt
op de studie van mieren
- "Sociobiology the new synthesis", boek over evolutionaire
wortels op sociaal gedrag
● Stephen Jay Gould: (Amerikaan)
- paleontoloog, geoloog & evolutiebioloog
- populair door werken over evolutie (‘Wonderful life’)
- evolutie is onvoorspelbaar
● Richard Dawkins: (Amerikaan)
- etholoog & evolutiebioloog
- popularisering evolutietheorie
- ‘the selfish gene’ & ‘the god delusion’
- ‘meme’ (memory gene) = een culturele eenheid die
overgedragen wordt naar de volgende generatie
evolutionaire benadering van gedrag
● S-I-R- model: Stimulus - Integreren - Respons/Reactie
Gedragsbiologie/ethologie = biologische benadering van gedrag: wetenschappelijke
studie van gedrag vanuit de evolutietheorie
Geschiedenis
● Oude Grieken (384 vC): Aristoteles:
- groeperen op basis van gemeenschappelijke kenmerken
- scala naturae: ladder van het leven (planten - dieren - mens -
god)
- geen onderscheid mens en dier
● 1890: Geoffroy Sint Hillaire: (Frans)
- gebruikte als eerste “ethologie”
- pleitte voor onderzoek in natuurlijk leefmilieu (>< Cuvier)
● 1930: Oskar Heinroth: (Duits)
- richtte zich op erfelijke aspecten
- dierentuin beheerder (aquarium Berlijn & grootbrengen vogels)
- zorgde voor populariteit ethologie in Duitsland
- toepassen methodes comparatieve morfologie op gedrag
- imprenting
- mentor Konrad Lorenz
● einde jaren 30 & begin jaren 40:
Konrad Lorenz: (Oostenrijker)
- doctoreert op de vlucht van vogels
- imprenting op ganzen (bv. ‘Martina’)
- tijdens oorlog: militair psychiater & soldaat in Rusland
→ 4 jaar in Armeense gevangenis (thuis dood
verklaart)
- publiceert diverse populaire wetenschappelijke werken
- bestudeert instinctief gedrag
- hydraulisch model van Lorenz (over prikkels, ‘intern
releasing mechanism’ & ‘fixed action pattern’
, Niko Tinbergen: (Nederlander)
- geboren in Den Haag
- meest invloedrijkste van het triumviraat
- onderzoek zilvermeeuw (snavelmodellen) & graafwesp
(experiment dennenappel kring rond nest)
- verhuisde naar Groenland
- objectieve manier van werken, GEEN antropomorfisme
- veldwerk
- oprichter tijdschrift ‘Behaviour’
- studeerde ook aan Oxford
- ‘4 vragen van Tinbergen’ / ‘the four why’s’
Karl Von Frisch: (Oostenrijker)
- experimenten met bijen: de bijendans (communicatie over voedsel)
→ rondedans: het voedsel bevindt zich binnen een straal van 50m
een cirkelvormige beweging, waarbij men terugkeert
op zijn passen
→ kwispeldans: “ buiten een straal van 50m
een kwispelbeweging in een halve cirkel, de hoek
van de kwispelbeweging = de hoek die de zon
maakt met de voedselbron waarbij met de korf als
hoekpunt
Triumviraat: Konrad Lorenz, Niko Tinbergen & Karl Von Frisch
1973: kregen nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde
Europa: Ethologie >< Amerika: vergelijkende psychologie
- gedrag is aangeboren - gedrag is aangeleerd
- vanuit evolutie - vanuit psychologie
- verschillende soorten - enkele soorten (bv. duiven, ratten)
- in natuurlijke omgeving - in laboratoria
- niet antropocentrisch - antropocentrisch
- triumviraat - Watson &
Skinner (skinnerbox)
(operante conditionering)
, ● na WOII:
‘behaviorisme’ sterft stille dood
antropomorfisme blijft drijfveer van ethologie
Leaky: Brits antropoloog: werft ‘trimates’ aan om de mensapen te bestuderen
- Jane Goodall → chimpanzees (Tanzania)
- Diane Fosey → berggorillas (Rwanda)
- Biruté Galdikas → orang oetan (Borneo)
Sleutelfiguren
● Charles Darwin: (Engels)
- zonder evolutietheorie → geen gedragsbiologie
- natuurlijke selectie/’survival of the fittest’
- mens is onderdeel van de natuur ≠ bovenstaand
wezen
- ‘On the origin of species’ & ‘The Expression of the Emotions in
Man and Animals’
● John Maynard Smith: (Engelse evolutiebioloog & geneticus)
- evolutiebioloog & geneticus
- toepassen speltheorie op evolutieleer
- theorieën van ‘evolutie van seksuele voortplanting’
● Desmond Morris:
- leerling Tinbergen
- onderzoek voortplantingsgedrag van stekelbaarzen
● Robert Trivers: (Amerikaan)
- evolutionair bioloog & sociobioloog
- reciprook altruïsme
- ouderlijke investering
- ouder-kind conflict
● Jan Van Hooff: (Nederlands)
- sociaal gedrag en communicatie mensapen
- gelaatsexpressies, evolutie van de glimlach
● Frans De Waal: (Nederlands)
- leerling Van Hooff
, - boek chimpanseepolitiek
- conflictoplossing, verzoening, empathie en de evolutie van de moraliteit
binnen primatengemeenschappen
● John Krebbs & Nick Davies:
- “Behavioural ecology: an evolutionary approach” → invloed
van natuurlijke selectie op de overleving en reproductie van
dieren
- controverse: toepassen van theorieën evolutie van dierengedrag op
mens
→ socioecologie van gedrag = toepassing van evolutietheorieën op
dierengedrag
● Edward Osborn Wilson: (Amerikaan)
- bioloog, onderzoeker naar sociobiologie & biodiversiteit
- myrmecologie = een tak van de entomologie die zich richt
op de studie van mieren
- "Sociobiology the new synthesis", boek over evolutionaire
wortels op sociaal gedrag
● Stephen Jay Gould: (Amerikaan)
- paleontoloog, geoloog & evolutiebioloog
- populair door werken over evolutie (‘Wonderful life’)
- evolutie is onvoorspelbaar
● Richard Dawkins: (Amerikaan)
- etholoog & evolutiebioloog
- popularisering evolutietheorie
- ‘the selfish gene’ & ‘the god delusion’
- ‘meme’ (memory gene) = een culturele eenheid die
overgedragen wordt naar de volgende generatie
evolutionaire benadering van gedrag
● S-I-R- model: Stimulus - Integreren - Respons/Reactie
