Samenvatting Ls

Lezen en spellen
1. Kleuters: voorbereidende lees – en spellingvaardigheden
Ontluikende en beginnende geletterdheid
 Fase van schriftelijke taalverwerving (gesproken taal omzetten in geschreven taal, en omgekeerd)
 Inzicht krijgen in functies en structuur van geschreven taal (horen K A S T, dit zo opschrijven , systematisch
leren)
 = ‘vanaf geboorte’ tot zelfstandig kunnen lezen en spellen
 ontluikende → beginnende geletterdheid → geletterdheid
 Componenten
› Vaardigheden: woorden analyseren, ..  woorden leren analyseren
› Kennis: weten dat we bv van links naar rechts schrijven; boven naar beneden, …
› Attitudes: experimenteren, en feedback krijgen
› Omgeving: ouders, grootouders, .. herhaaldelijk voorlezen
 Ontluikende geletterdheid
› Baby’s en peuters
› Spelen met boeken
› Luisteren of kijken naar voorgelezen verhalen
› Spelen, kloppen, sabbelen, ..
 Beginnende geletterdheid
› Kleuter
› Één of meer letters gekend…  begrijpen dat je met geschreven taal iets kan doen
› Naam
 Start in gezin (voorlezen, observatie, imitatie van lees – en schrijfgedrag)
 Sterke individuele variatie mogelijk
 Verschillende stadia bij de ontwikkeling van de spelling (niet iedere auteur zelfde fases, MAAR kleuters
communiceren aanvankelijk met niet – bestaande letters en gebruiken daarna conventionele letters)
› pre-alfabetisch
 Kleuters kennen geen letters
 Visuele herkenning van woord vb. K3 = opgeslagen ‘woord’beeld
 Maar: geen onderscheid voor hen
› tussen ‘prent’ en ‘woordbeeld’ ‘K3’
› Schrijven en tekenen
 Productie van geschreven tekens, enkel herkenbaar voor kinderen zelf vb. streepjes ...
› gedeeltelijk alfabetisch
 Enkele letters gekend
 Woordherkenning op basis van context
› Begin van foneembewustzijn
› Begin van leren van letters
 1ste en laatste letter (vb. s—t = sint)
 Enkele juiste en foute letters noteren voor woord
 Letterachtige symbolen en niet- conventionele lettercombinaties komen voor
 Proces van
› ‘gissen en missen’
› Geleidelijke evolutie naar lezer en speller
› alfabetische fase = fonetische fase
 Alfabetisch principe: beheerst
› Voor elke klank een grafeem of grafemenreeks met fouten
› via kennis van letters uit eigen naam of ander woord uit omgeving + ontwikkeling
foneembewustzijn (bv: Herkenning van letters van naam op vrachtwagens…)

,Van pre naar alfabetische fasen  niet echt volgens stadia, maar houvast

 pre-alfabetische fase
› Ontluikende geletterdheid
› Doen alsof
› Schrijfkrabbels
› Visueel geheugen voor woordbeeld vb. K3
 gedeeltelijk alfabetische fase
› Beginnende geletterdheid
› Enkele letters gekend
› Enkele woordbeelden herkend
 volledig alfabetische fase
› Nieuwe klankzuivere woorden spellen en lezen
› 1e leerjaar
 geconsolideerde alfabetische fase
› Onthoudwoorden spellen



Voorbereidende lees – en spellingsvaardigheden
 = 3de kleuterklas  ontluikende geletterdheid
 Belangrijk voor de ontwikkeling van lees- en spellingvaardigheden
 Aantal zijn voorspellers van latere lees- en spellingproblemen
 Bereiden voor op, GEEN VOORWAARDEN
 Welke?
› Zingeving
› Fonologisch bewustzijn en foneembewustzijn
› Letterkennis
› Voorbereidend communicatief schrijven
› = Invented spelling
 Waarom?
› Nederlands= toepassing alfabetisch principe via letters, fonologisch bewustzijn, RAN

Zingeving

 = de zin/betekenis inzien van geschreven taal
 = inzicht in de functie van geschreven taal
 Aan deze vaardigheid wordt in de praktijk (school, therapie) gewerkt, maar term staat niet meer in de literatuur.
 = Functie inzien van geschreven taal
› Lezen wat geschreven staat
› Boodschap noteren
 Volwassene schrijft terwijl hij/zij spreekt.
 Volwassene vraagt kind om iets op te schrijven.
 Volwassene schrijft wat kind zegt.
 Kind schrijft spontaan iets en vertelt erover.
= Activiteit van de kleuter zelf
= Invented spelling

,Fonologisch bewustzijn en foneembewustzijn

 = inzicht in klankenstructuur van taal
› Fonologisch bewustzijn = klankgroep- / lettergreepniveau , 3de kleuterklas
› Foneembewustzijn = klankniveau 1e leerjaar
 = onderscheiden, herkennen en manipuleren van syllaben en fonemen in GESPROKEN taal
 Vereist denken over taal op abstract niveau, los van betekenis
 Ontwikkeling
› Fonologisch bewustzijn: voor leren lezen en spellen
› Foneembewustzijn: tijdens leren lezen en spellen
› Vanaf 3 jaar: passief en actief rijmen

› Fonologisch bewustzijn (lettergreepniveau)
› ↓
› ‘onset‘(1ste klank/lettergreep/lettergroep)
› ↓
› → rime (resterende/laatste lettergreep/lettergroep)
› ↓
› → foneembewustzijn
 Fonologisch bewustzijn: taken
› Auditieve discriminatie woorden en pseudowoorden (fier-vier)
› Rijmherkenning en –productie
› Auditieve analyse van woorden in lettergrepen
› Auditieve synthese van lettergrepen tot woorden
 Foneembewustzijn: taken
› Auditief discrimineren van fonemen
› Gedeeltelijke auditieve analyse
› Auditieve analyse van woorden in fonemen
› Auditieve synthese van klanken tot woorden
› Woordmanipulatie (‘Welk woord krijg je wanneer je ‘t’ weghaalt uit ‘stok’ ?‘)
› Spoonerisms (eerste klank 1e en 2e woord omwisselen met elkaar)

Objectivatie

 Afstand nemen van de betekenis van een woord en zich enkel leren richten op de vorm van de taal
 Kan als basis voor fonologisch bewustzijn beschouwd worden.
 Voorbeeld: wat is het langste woord: reus of kabouter?
 Aan deze vaardigheid wordt in de praktijk (school, therapie) gewerkt, maar term staat niet meer in de
literatuur.

Letterkennis

 Vlaamse kleuters
› Via speelse activiteiten in de klas
› Via centrale woorden uit thema
› kennen in de 3de kleuterklas gemiddeld
 7 letters in januari (met spreiding 0-25)
 10 letters in juni (met spreiding 0-25)
› Visuele discriminatie van letters en woorden m.b.t. : vorm, detail, richting, lettervolgorde
 = verschillen zien
 A-a ; a – o ; ei-ie; p-b-d
 a – o – u- m – o

, Voorbereidend communicatief schrijven/ Invented spelling

 Experimenteergedrag van kleuter m.b.t schrijven met als doel ‘communicatie’
 Sluit aan bij spel en tekenen
 Weerspiegelt het huidige niveau van het kind
› Letters
› Foneembewustzijn
 Zinvol op eigen naam, papa, mama, vriend te kunnen schrijven  vertrekken vanuit eigen interesses.

Wat moeten vlaamse kinderen kunnen van invented spelling ?

Verschillend tussen onderwijsnetten, Speelse ervaringen opdoen, Schrijfpogingen bekrachtigen

Psychomotorische vaardigheden

 Links-rechts en hoog-laag oriëntatie:
› moet beheerst zijn t.o.v. eigen lichaam, voorwerpen, letters, woorden en zinnen
› afspraak: lezen en spellen:
 LI→ RE
 boven → beneden
 Schrijfmotoriek

Risicosignalen op lees – en spellingsproblemen
Bedenkingen

 Achterliggend principe: vroege detectie → vroege interventie
› Doel : (ernstigere moeilijkheden) voorkomen
› Maar:
 Dyslexie kan je niet voorkomen!
 Bepaalde groepen: groter risico!
 Achterstand bij kwetsbare kleuters (als groep), kan verkleind worden door vroegtijdige
interventie op school!
 Dyslexie: aangeboren
 Lees- en spellingvaardigheden:
› nieuwe vaardigheden
› complexe vaardigheden met verschillende aspecten:
 algemeen cognitieve factoren geheugen, concentratie
 auditieve en visuele informatieverwerking
 taal
 het koppelen van auditieve en visuele informatie
› Invloed van milieufactoren
 Gevolg: aanwezigheid van signalen (interesses, zaken onthouden, ..)  geen zuivere voorspellingen

Markers lees- en spellingPROBLEMEN

Algemeen cognitieve vaardigheden Domeinspecifieke vaardigheden
› Geheugen › Fonologisch bewustzijn RAN
Omgevingsfactoren › Omgaan met letters
› Socio-economische status › Invented spelling
› Vanaf 5 jaar
Kindsgebonden factoren
› Spraak en taalontwikkeling tot 4a5 jaar
 Dyslexie versus lees- en spellingproblemen
 Algemene factoren
 Geheugen, taal en spraak  Domeinspecifieke of taakgerelateerde voorbereidende lees- en
spellingvaardigheden  Omgevingsfactoren