Samenvatting : inleiding tot de filosofie

Inhoud
(Judith wambacq)...............................................................................................................................3
Examen...........................................................................................................................................3
Inleiding cursus...............................................................................................................................3
Hoofdstuk 1: Socrates.............................................................................................................................3
1. Het Griekse mirakel: situering van Socrates...................................................................................3
2. De zelfzekerheid van Socrates........................................................................................................4
Kritiek van Socrates op Sofisten:.....................................................................................................4
opdracht.........................................................................................................................................4
Concept ‘transcendentie’...............................................................................................................5
Hoofdstuk 2: Plato..................................................................................................................................6
Vorige les........................................................................................................................................6
I. en II Socratisch karakter van Plato's werk; Mening en kennis.........................................................6
III. Ideëenleer......................................................................................................................................7
IV Mens en maatschappij...................................................................................................................8
Besluit.............................................................................................................................................8
Kritiek op filosofie van Plato...........................................................................................................9
Plato’s opvatting over taal (zie H3).................................................................................................9
Hoofdstuk 3: Aristoteles.......................................................................................................................10
Aristoteles: leerling van Plato...........................................................................................................10
Vorige les: Plato’s Ideëenleer:......................................................................................................10
Aristoteles’ kritiek op Plato (I.2.)......................................................................................................10
Aristoteles’ filosofische theorie = essentialisme (II)..........................................................................10
Aristoteles Plato (III) (overeenkomsten)...........................................................................................11
Ethiek (gelukt leven).........................................................................................................................12
Hoofdstuk 4: Descartes.........................................................................................................................14
Achtergrond: wet. ontwikkelingen in 16e-17e eeuw........................................................................14
Descartes (1596-1650)......................................................................................................................15
Descartes’ opv van transcendentie...............................................................................................17
Vergelijking Descartes – Oude Grieken (Plato, Arist)........................................................................17
Hoofdstuk 5: Spinoza (16de eeuw).........................................................................................................18
Achtergrond: de ontluistering door moderne wetenschap..............................................................18
De filosofie van Spinoza................................................................................................................19
Hoofdstuk 6: Hume (1711-1776)......................................................................................................22
Hume’s theorie vd menselijke geest (II)........................................................................................22

1

, Hume’s scepticisme (III)................................................................................................................23
De natuur (IV)...............................................................................................................................24
Ethiek (V)......................................................................................................................................24
Moderne visie op de WH, de redelijkheid en de tijd.........................................................................25
Moderne visie op de WH..............................................................................................................25
Moderne visie op redelijkheid......................................................................................................25
Moderne visie op de tijd...............................................................................................................26
Ideaal van de verlichting en Eurocentrisme/kolonialisme............................................................26
1) Doctrine van het sociaal contact..............................................................................................27
Utilitarisme...................................................................................................................................27
Hoofdstuk 7: Immanuel Kant (1724-1804)...........................................................................................29
1. Kant trancendentale methode ( I.1 en I.2)................................................................................29
2. Transcendentaal idealisme: hoe is empirisch kennis mogelijk?................................................29
3. Transcendentaal idealisme: de grenzen van de kennis.............................................................30
4. Ethiek/ praktische rede.............................................................................................................31
5. Verhouding theoretische en praktische rede?..........................................................................31
Opdracht: maak een schema van de kenvermogens bij Kant.......................................................32
6. Kant vs moderne filosofen........................................................................................................32
7. Kants verscheurde subjectiviteit...............................................................................................32
Hoofdstuk 8: Friedrich Nietzsche (1844-1900).................................................................................34
1. Nietzsches genealogisch project (I)...........................................................................................34
2. Wil tot macht, hoge mens, eeuwige terugkeer van hetzelfde (II).............................................36
3. Nietzsches opv over transcendentie.........................................................................................37
Kritiek op filosofie van Nietsche...................................................................................................37
Het einde van de moderne cultuur?.....................................................................................................38
Overgang tussen h8 en 9..................................................................................................................38
Vb van dit dilemma vd mod cultuur: kritisch rationalisme van Karl Popper (Oostenrijkse-Britse
wetenschapsfilosoof, °1902-1994)...............................................................................................38
Uitwegen uit dilemma van de kritiek............................................................................................40
Les 11: H9 taal..................................................................................................................................41
I. Waarom nu hoofdstuk over taal?..............................................................................................41
II. Grice en Searle..........................................................................................................................41
III. Problemen met theorie van Grice en Searle............................................................................42
IV. Davidson..................................................................................................................................42
H10: Een interpretatie van transcendentie......................................................................................44
I. “De twijfel komt na het geloof”.................................................................................................44

2

, II. Discussie...................................................................................................................................45
Examen: 2 juni..............................................................................................................................47


Samenvatting: Inleiding tot de
filosofie
(Judith wambacq)
Examen
Examen: 2 juni 2022, schriftelijk, gesloten boek, zonder mondelinge toelichting

Structuur examen: 14 Multiple choice vragen (35%) + 7 begrippen toelichten (35%) + open vraag
(30%)

Inleiding cursus
 Wat is filosofie? Onderwerp van folosofie: cultuur (hoe mens leeft en samenleeft + hoe hij over
dit leven nadenkt in woorden, beelden, etc.); dus vaak: spreken over spreken!
 Thema van deze cursus: neiging tot transcendentie + link tussen filosofische theorieën en
veranderingen in Europese cultuur
 Dit is een Inleiding tot de Filosofie, dus niet volledig (slechts een 10tal filosofen, die bovendien
allemaal Europese mannen zijn).
- Waarom keuze voor Europese filosofen? Huidige wereld (kapitalisme, repres democr,
mensenrechten, ecol crisis) is Europees product.
- Waarom keuze voor mannen? Hun theorieën passen goed in stelling die deze cursus naar
voren wil brengen
- Deze cursus presenteert dus geen canon van de filosofie, geen waarde-oordeel!
o Filosofie kan om verschillende dingen gaan, maar cultuur is het centrum

Hoofdstuk 1: Socrates
1. Het Griekse mirakel: situering van Socrates
 Wanneer? 600-300v.Chr.
 Waar? Oostelijke Middellandse Zee
o De bloei van het Oud Griekenland
 Wat? Ontstaan van enkele fundamentele aspecten van Europese cultuur: democratie,
geschiedschrijving, meetkunde, theater, sport, atheïsme
o Directe democratie: vergaderingen waar mannen konden discussiëren over
bepaalde onderwerpen
o Geschiedschrijving: een interpretatie over een bepaalde gebeurtenis (feit 1+ 2+3
hebben geleid tot…)
 Hoe?
- Economisch welvaart
- Democratie
 impact van het woord: discussie zorgt voor minder taboes en uitsluiting
 impact van het schrift: steun vr geheugen en zo instrument vr verspreiding van kennis +
bevordering van kritische houding




3

,  Verwerpen van traditionele religieuze verklaring van aard en oorsprong van wereld en opstellen
van menselijke verklaring die voorwerp is van discussie; menselijke verklaring berust op principes
(archè) + teksten (logos)
o Archè; 1 principe dat alle fenomenen kan verklaren
o Traditionele verklaringen waren niet meer genoeg, argumenten werden een
must!

2. De zelfzekerheid van Socrates
 Wie? Griekse filosoof (470-399v.Chr.), gestorven dr gifbeker, zie Apologie van Plato
 Socrates’ leven bestond uit op straat discussiëren over wat een gelukt (gelukkig+goed) leven is.
 Antwoord op deze vraag NT bereikbaar door zich te beroepen op:
- instinct (dit leidt enkel nr aangename, nt nr gelukte leven)
- Sociaal aanvaardbare gewoonte
 Antwoord WEL bereikbaar door inzicht (dus als je geen gelukt leven hebt, dan is dit omdat je niet
juiste inzicht hebt)
 Socrates is zeker dat deze zoektocht nr inzicht (in gelukt leven) waardevol is en dus dat zijn leven
waardevol is
 dus: zekerheid dat je omtrent dit soort van zaken inzicht (universeel) kan bereiken (maar zelf nt
zeker waaruit dit inzicht dan zou bestaan)
 Met dit inzicht staat hij diametraal tegenover de Sofisten (vb. Protagoras).
 Wie? Rondreizende leraars die tegen betaling opleiding bieden in retoriek
 Waarom opleiding in retoriek?
 Omdat alle waarheid relatief is (Homo Mensuraleer, indiv mens is maat van alle dingen) en er
geen zekerheid/kennis mglk is, dan maar opteren voor de mening die meest voordelig is vr jou en
anderen van deze mening proberen overtuigen
o Onderwijs in het retoriek: mensen kunnen overtuigen
o Dit was binnen de context van de directe democratie (vergaderingen)
o Je standpunt kunnen verdedigen
o Geen kennis mogelijk dus goed moeten kunnen overtuigen

Kritiek van Socrates op Sofisten:
1) Er is een onderscheid tussen schijn en zijn (bij Sofisten enkel schijn)
2) Mensen vinden het belangrijk om inzicht te krijgen in het zijn
- Neiging tot transcendentie
- Beschrijving transcedndentie: verlangen van mensen om hun leven, overtuigingen en
betekenisconstructies te beschouwen vanuit een ander standpunt dan hun persoonlijk,
particulier, subjectief standpunt
 Vb. Waarom streeft persoon x een sportcarrière na? Misschien zijn mijn eigen streefdoelen
even belachelijk? Wie zal het zeggen? Ik zou graag weten of ze ‘echt’ waardevol zijn
3) schijn / zijn
onwaar/waar
onzeker/zeker
o schijn: hoe je het ziet, is hoe de werkelijkheid is
o schijn en zijn: niet alles dat je ziet is de werkelijkheid

opdracht
 Lees de andere voorbeelden van zekerheid (p. 19-24). Zoek een beeld of maak een
gedicht/metafoor dat het begrip ‘transcendentie’ kan verduidelijken. Leg uit in 5 lijnen waarom
je dit beeld hebt gekozen.

4