Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: De overhaaste triomftocht van het westerse constitutionele model ................................ 8
Het einde van de Koude Oorlog en het Charter voor een Nieuw Europa ........................................... 8
Het Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki en Parijs ................. 8
Fukuyama en het einde van de geschiedenis .................................................................................. 8
Gorbatsjovs hervormingen in de SU ................................................................................................ 8
Gorbatsjov en het einde van de KO ................................................................................................. 9
Het Gemeenschappelijke Europese huis en de ineenstorting van het Communisme in O en C-
Europa ........................................................................................................................................... 10
Het vraagstuk van de Duitse eenmaking ....................................................................................... 11
De Duitse eenmaking en de strijd om Europa ............................................................................... 12
Democratie als mensenrecht en de Conferentie van Kopenhagen ............................................... 13
Het Charter voor een Nieuw Europa en de constitutionele eenmaking van Europa .................... 13
Het Westerse constitutionele model ................................................................................................. 14
Een Constitutionele geschiedenis van het Westen........................................................................ 14
Constitutie en constitutioneel recht .............................................................................................. 14
De soevereine staat ....................................................................................................................... 14
Nationaal en internationaal recht ................................................................................................. 15
Constitutionalisme en rechtstaat .................................................................................................. 15
De traditionele opvatting over rechtsmacht ................................................................................. 16
De moderne opvatting over rechtsmacht...................................................................................... 16
Grondrechten, scheiding der machten en democratie ................................................................. 16
Hoofdstuk 2: De crisis van de respublica Christiana en de opkomst van de soevereine natiestaat
(1492-1660) ........................................................................................................................................... 17
Ouverture: de abdicatie van keizer Karel V ....................................................................................... 17
De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van verdeeldheid ........................................ 17
De pluralistische politieke en juridische orde van de christenheid ............................................... 17
De feodaliteit ................................................................................................................................. 18
Het heerlijk stelsel ......................................................................................................................... 20
Judicium parium ............................................................................................................................ 21
De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van eenheid ................................................ 21
De opkomst van de pauselijke monarchie en het klassiek kerkelijk recht..................................... 21
De erfenis van het Romeinse Rijk en het Romeins recht ............................................................... 23
De ineenstorting van de respublica Christiana en de crisis van de Europese orde (1492-1660) ...... 24
De Reformatie en het einde van de geloofseenheid ..................................................................... 24
De ontdekking en verovering van de Nieuwe Wereld ................................................................... 24
1
, De militaire revolutie en de opkomst van de dynastieke, soevereine vorstenstaat ...................... 25
De legitimatie van de Spaanse veroveringen in Amerika .................................................................. 26
De middeleeuwse wortels van de Spaanse doctrines ................................................................... 26
De bul Romanus Pontifex (1455) ................................................................................................... 27
De bul Inter Caetera (1493) ........................................................................................................... 27
Francisco de Vitoria ....................................................................................................................... 27
Hoofdstuk 4: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: de dynastieke vorstenstaat (1643-1715) .......... 29
Ouverture: ‘Le roi danse’ ................................................................................................................... 29
Koningschap en standenmaatschappij .............................................................................................. 30
De hiërarchische orde van de samenleving ................................................................................... 30
De rol van het koningschap ........................................................................................................... 31
De dynastieke staat en het gemenebest ....................................................................................... 32
De uitbouw van het militair en bureaucratisch apparaat van de staat ............................................. 33
De verhandelbaarheid van de ambten en de inkomsten van de staat .......................................... 33
De oorlogsmachine........................................................................................................................ 34
Regering en bureaucratie .............................................................................................................. 35
De rechtspraak............................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 5: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: wetgeving en absolutisme (1661-1715) ........... 37
Ouverture: Lodewijk XIV voor het Parlement van Parijs ................................................................... 37
Reformatie, Contrareformatie en absolutisme.................................................................................. 37
Het protestantse politieke denken ................................................................................................ 37
Jean Bodin en de leer van de soevereiniteit van de staat ............................................................. 38
Bossuet en de absolutistische ideologie onder Lodewijk XIV........................................................ 39
Lodewijk XIV en de wetgeving ........................................................................................................... 41
De grote ordonnanties van Lodewijk XIV ...................................................................................... 41
Lodewijk XIV en de parlementen................................................................................................... 42
Strijd tussen Parlement en LXIV ........................................................................................................ 42
Lodewijk XIV tussen dynastie en natie .............................................................................................. 43
Religie en tolerantie onder Lodewijk XIV .......................................................................................... 44
Het Edict van Nantes (1598) .......................................................................................................... 44
het gallicanisme en de godsdienstpolitiek van Lodewijk .............................................................. 45
Het Revocatie-Edict van Fontainebleau (1685) ............................................................................. 45
Hoofdstuk 6: De Britse Revolutie (1640-1701) ...................................................................................... 47
Ouverture: De onthoofding van Karel I (1649) .................................................................................. 47
De Tudors en vroeger Stuarts (1485-1640): constitutie en maatschappelijke breuklijnen ............... 48
De Engelse constitutie tijdens een late middeleeuwen en onder de Tudors ................................ 48
2
, Maatschappelijke en politieke breuklijnen (3) .............................................................................. 49
Vorstelijk absolutisme en de opkomst van de historische jurisprudentie ......................................... 50
Vrije monarchie in de politieke theorie van Jacobus I ................................................................... 50
De politieke breuklijnen onder de vroege Stuarts ......................................................................... 50
Edward Coke en de opkomst van de historische jurisprudentie ................................................... 51
De reikwijdte van de voorbehouden rechtsmacht van de koning ................................................. 52
Burgeroorlog en Gemenebest (1640-1660) ...................................................................................... 54
De Burgeroorlogen (1640-1649).................................................................................................... 54
Het Gemenebest (1649-1660) ....................................................................................................... 54
De Restoratie onder Karel II en Jacobus II (1660-1688) .................................................................... 55
De Glorious Revolution en de uitbouw van de parlementaire monarchie (1688-1701) ................... 56
De contractuele oorsprong van de staat: Hobbes en Locke .............................................................. 57
Thomas Hobbes en de absolute macht van de staat..................................................................... 57
Nodig om de egoïstische natuur van de mens te onderdrukken en onder controle te houden; het
volk had geen recht tot collectief verzat, wel als individu, maar de heerser moest voor de
veiligheid zorgen! .......................................................................................................................... 57
John Locke en het ontstaan van het liberale politieke denken ..................................................... 57
Hoofdstuk 7: De Amerikaanse Revolutie (1763-1803) .......................................................................... 59
Ouverture: De Boston Massacre ....................................................................................................... 59
De Britse kolonies in Noord-Amerika tot het einde van de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)........... 60
De dertien koloniën ....................................................................................................................... 60
Het bestuur van de dertien koloniën en de relatie tot de Britse kroon ........................................ 61
De Stamp Act en de constitutionele crisis binnen het Britse rijk ...................................................... 61
Onafhankelijkheid: volkssoevereiniteit en externe zelfbeschikking .................................................. 64
Het uitbreken van de burgeroorlog en de weg naar de Onafhankelijkheidsverklaring................. 64
De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring ............................................................................. 65
Staatsvorming, volkssoevereiniteit en interne zelfbeschikking ......................................................... 66
De grondwetten van de dertien staten (1776-1780) ..................................................................... 66
De Articles of Confederation (1777-1781)..................................................................................... 67
De grondwet van de VSA (1787) .................................................................................................... 68
De Federalist en de Bill of Right (1787-1791) ................................................................................ 70
Marbury v. Madison (1803) ............................................................................................................... 71
De stuitsteen van het Amerikaans constitutionalisme .................................................................. 71
Adams v. Jefferson ......................................................................................................................... 71
Marbury v. Madison ...................................................................................................................... 71
Marshall v. Jefferson ...................................................................................................................... 72
3
, Hoofdstuk 8: De Franse Revolutie (1789-1815)..................................................................................... 73
Ouverture: De dag waarop twee revoluties elkaars pad kruisten ..................................................... 73
De lange aanloop naar de Revolutie (1763-1789) ............................................................................. 74
De Zevenjarige Oorlog en de strijd tussen koning en parlementen onder Lodewijk XV ............... 74
De hervormingspogingen onder Lodewijk XVI en de Amerikaanse Revolutie (1774-1786).......... 75
De invloed van de Verlichting aan de vooravond van de Revolutie............................................... 76
De revolutie van bovenaf (1786-1789) .......................................................................................... 78
De revolutie en de constitutionele monarchie (1789-1792) ............................................................. 80
Van Staten-Generaal tot Nationale Vergadering (mei-juli 1789) ................................................... 80
De afschaffing van het AR en de Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (augustus 1789)
....................................................................................................................................................... 81
De Nationale Vergadering als constituante (september 1789-juni 1791) ..................................... 82
De vlucht naar Varennes en de constitutionele monarchie (juni 1791-augustus 1792) ............... 85
De Republiek (1792-1799) en het Regime van Napoleon Bonaparte (1799-1815) ........................... 87
Zeven jaar van politieke onrust (1792-1799)................................................................................. 87
De Conventie (1792-1795)............................................................................................................. 87
Het Directoire (1795-1799)............................................................................................................ 88
Het regime van Napoleon Bonaparte (1799-1814/1815) ............................................................. 89
Hoofdstuk 9: De Belgische Revolutie en de vorming van de burgerlijke natiestaat (1814-1914) ......... 91
Ouverture: De revolutionair die de opstand miste ........................................................................... 91
De Restauratie in Frankrijk en de Julirevolutie (1814-1830) ............................................................. 92
De Restauratie van de Bourbondynastie en het Chartre octroyée (1814) .................................... 92
Het politieke en constitutionele denken van de liberale oppositie ............................................... 93
De Julirevolutie .............................................................................................................................. 95
De burgerlijke natiestaat van de 19e eeuw ....................................................................................... 96
De opkomst van de natiestaat ....................................................................................................... 96
De burgerlijke natiestaat en het denken van Adam Smith ............................................................ 96
Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden......................................................................................... 97
De Belgische Revolutie (1831-1839)................................................................................................ 100
De radicale fase van de Belgische Revolutie (augustus-oktober 1830) ....................................... 100
De constitutionele fase van de Belgische Revolutie (oktober 1830-februari 1831) .................... 101
De internationale fase (1831-1839)............................................................................................. 103
De burgerlijke natiestaat in België ................................................................................................... 105
Hoofdstuk 10: Imperialisme en kolonialisme (1798-1920) ................................................................. 107
De Eerste Opiumoorlog (1839-1842)............................................................................................... 107
De tweede fase van het westers imperialisme ................................................................................ 108
4
Hoofdstuk 1: De overhaaste triomftocht van het westerse constitutionele model ................................ 8
Het einde van de Koude Oorlog en het Charter voor een Nieuw Europa ........................................... 8
Het Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki en Parijs ................. 8
Fukuyama en het einde van de geschiedenis .................................................................................. 8
Gorbatsjovs hervormingen in de SU ................................................................................................ 8
Gorbatsjov en het einde van de KO ................................................................................................. 9
Het Gemeenschappelijke Europese huis en de ineenstorting van het Communisme in O en C-
Europa ........................................................................................................................................... 10
Het vraagstuk van de Duitse eenmaking ....................................................................................... 11
De Duitse eenmaking en de strijd om Europa ............................................................................... 12
Democratie als mensenrecht en de Conferentie van Kopenhagen ............................................... 13
Het Charter voor een Nieuw Europa en de constitutionele eenmaking van Europa .................... 13
Het Westerse constitutionele model ................................................................................................. 14
Een Constitutionele geschiedenis van het Westen........................................................................ 14
Constitutie en constitutioneel recht .............................................................................................. 14
De soevereine staat ....................................................................................................................... 14
Nationaal en internationaal recht ................................................................................................. 15
Constitutionalisme en rechtstaat .................................................................................................. 15
De traditionele opvatting over rechtsmacht ................................................................................. 16
De moderne opvatting over rechtsmacht...................................................................................... 16
Grondrechten, scheiding der machten en democratie ................................................................. 16
Hoofdstuk 2: De crisis van de respublica Christiana en de opkomst van de soevereine natiestaat
(1492-1660) ........................................................................................................................................... 17
Ouverture: de abdicatie van keizer Karel V ....................................................................................... 17
De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van verdeeldheid ........................................ 17
De pluralistische politieke en juridische orde van de christenheid ............................................... 17
De feodaliteit ................................................................................................................................. 18
Het heerlijk stelsel ......................................................................................................................... 20
Judicium parium ............................................................................................................................ 21
De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van eenheid ................................................ 21
De opkomst van de pauselijke monarchie en het klassiek kerkelijk recht..................................... 21
De erfenis van het Romeinse Rijk en het Romeins recht ............................................................... 23
De ineenstorting van de respublica Christiana en de crisis van de Europese orde (1492-1660) ...... 24
De Reformatie en het einde van de geloofseenheid ..................................................................... 24
De ontdekking en verovering van de Nieuwe Wereld ................................................................... 24
1
, De militaire revolutie en de opkomst van de dynastieke, soevereine vorstenstaat ...................... 25
De legitimatie van de Spaanse veroveringen in Amerika .................................................................. 26
De middeleeuwse wortels van de Spaanse doctrines ................................................................... 26
De bul Romanus Pontifex (1455) ................................................................................................... 27
De bul Inter Caetera (1493) ........................................................................................................... 27
Francisco de Vitoria ....................................................................................................................... 27
Hoofdstuk 4: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: de dynastieke vorstenstaat (1643-1715) .......... 29
Ouverture: ‘Le roi danse’ ................................................................................................................... 29
Koningschap en standenmaatschappij .............................................................................................. 30
De hiërarchische orde van de samenleving ................................................................................... 30
De rol van het koningschap ........................................................................................................... 31
De dynastieke staat en het gemenebest ....................................................................................... 32
De uitbouw van het militair en bureaucratisch apparaat van de staat ............................................. 33
De verhandelbaarheid van de ambten en de inkomsten van de staat .......................................... 33
De oorlogsmachine........................................................................................................................ 34
Regering en bureaucratie .............................................................................................................. 35
De rechtspraak............................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 5: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: wetgeving en absolutisme (1661-1715) ........... 37
Ouverture: Lodewijk XIV voor het Parlement van Parijs ................................................................... 37
Reformatie, Contrareformatie en absolutisme.................................................................................. 37
Het protestantse politieke denken ................................................................................................ 37
Jean Bodin en de leer van de soevereiniteit van de staat ............................................................. 38
Bossuet en de absolutistische ideologie onder Lodewijk XIV........................................................ 39
Lodewijk XIV en de wetgeving ........................................................................................................... 41
De grote ordonnanties van Lodewijk XIV ...................................................................................... 41
Lodewijk XIV en de parlementen................................................................................................... 42
Strijd tussen Parlement en LXIV ........................................................................................................ 42
Lodewijk XIV tussen dynastie en natie .............................................................................................. 43
Religie en tolerantie onder Lodewijk XIV .......................................................................................... 44
Het Edict van Nantes (1598) .......................................................................................................... 44
het gallicanisme en de godsdienstpolitiek van Lodewijk .............................................................. 45
Het Revocatie-Edict van Fontainebleau (1685) ............................................................................. 45
Hoofdstuk 6: De Britse Revolutie (1640-1701) ...................................................................................... 47
Ouverture: De onthoofding van Karel I (1649) .................................................................................. 47
De Tudors en vroeger Stuarts (1485-1640): constitutie en maatschappelijke breuklijnen ............... 48
De Engelse constitutie tijdens een late middeleeuwen en onder de Tudors ................................ 48
2
, Maatschappelijke en politieke breuklijnen (3) .............................................................................. 49
Vorstelijk absolutisme en de opkomst van de historische jurisprudentie ......................................... 50
Vrije monarchie in de politieke theorie van Jacobus I ................................................................... 50
De politieke breuklijnen onder de vroege Stuarts ......................................................................... 50
Edward Coke en de opkomst van de historische jurisprudentie ................................................... 51
De reikwijdte van de voorbehouden rechtsmacht van de koning ................................................. 52
Burgeroorlog en Gemenebest (1640-1660) ...................................................................................... 54
De Burgeroorlogen (1640-1649).................................................................................................... 54
Het Gemenebest (1649-1660) ....................................................................................................... 54
De Restoratie onder Karel II en Jacobus II (1660-1688) .................................................................... 55
De Glorious Revolution en de uitbouw van de parlementaire monarchie (1688-1701) ................... 56
De contractuele oorsprong van de staat: Hobbes en Locke .............................................................. 57
Thomas Hobbes en de absolute macht van de staat..................................................................... 57
Nodig om de egoïstische natuur van de mens te onderdrukken en onder controle te houden; het
volk had geen recht tot collectief verzat, wel als individu, maar de heerser moest voor de
veiligheid zorgen! .......................................................................................................................... 57
John Locke en het ontstaan van het liberale politieke denken ..................................................... 57
Hoofdstuk 7: De Amerikaanse Revolutie (1763-1803) .......................................................................... 59
Ouverture: De Boston Massacre ....................................................................................................... 59
De Britse kolonies in Noord-Amerika tot het einde van de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)........... 60
De dertien koloniën ....................................................................................................................... 60
Het bestuur van de dertien koloniën en de relatie tot de Britse kroon ........................................ 61
De Stamp Act en de constitutionele crisis binnen het Britse rijk ...................................................... 61
Onafhankelijkheid: volkssoevereiniteit en externe zelfbeschikking .................................................. 64
Het uitbreken van de burgeroorlog en de weg naar de Onafhankelijkheidsverklaring................. 64
De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring ............................................................................. 65
Staatsvorming, volkssoevereiniteit en interne zelfbeschikking ......................................................... 66
De grondwetten van de dertien staten (1776-1780) ..................................................................... 66
De Articles of Confederation (1777-1781)..................................................................................... 67
De grondwet van de VSA (1787) .................................................................................................... 68
De Federalist en de Bill of Right (1787-1791) ................................................................................ 70
Marbury v. Madison (1803) ............................................................................................................... 71
De stuitsteen van het Amerikaans constitutionalisme .................................................................. 71
Adams v. Jefferson ......................................................................................................................... 71
Marbury v. Madison ...................................................................................................................... 71
Marshall v. Jefferson ...................................................................................................................... 72
3
, Hoofdstuk 8: De Franse Revolutie (1789-1815)..................................................................................... 73
Ouverture: De dag waarop twee revoluties elkaars pad kruisten ..................................................... 73
De lange aanloop naar de Revolutie (1763-1789) ............................................................................. 74
De Zevenjarige Oorlog en de strijd tussen koning en parlementen onder Lodewijk XV ............... 74
De hervormingspogingen onder Lodewijk XVI en de Amerikaanse Revolutie (1774-1786).......... 75
De invloed van de Verlichting aan de vooravond van de Revolutie............................................... 76
De revolutie van bovenaf (1786-1789) .......................................................................................... 78
De revolutie en de constitutionele monarchie (1789-1792) ............................................................. 80
Van Staten-Generaal tot Nationale Vergadering (mei-juli 1789) ................................................... 80
De afschaffing van het AR en de Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (augustus 1789)
....................................................................................................................................................... 81
De Nationale Vergadering als constituante (september 1789-juni 1791) ..................................... 82
De vlucht naar Varennes en de constitutionele monarchie (juni 1791-augustus 1792) ............... 85
De Republiek (1792-1799) en het Regime van Napoleon Bonaparte (1799-1815) ........................... 87
Zeven jaar van politieke onrust (1792-1799)................................................................................. 87
De Conventie (1792-1795)............................................................................................................. 87
Het Directoire (1795-1799)............................................................................................................ 88
Het regime van Napoleon Bonaparte (1799-1814/1815) ............................................................. 89
Hoofdstuk 9: De Belgische Revolutie en de vorming van de burgerlijke natiestaat (1814-1914) ......... 91
Ouverture: De revolutionair die de opstand miste ........................................................................... 91
De Restauratie in Frankrijk en de Julirevolutie (1814-1830) ............................................................. 92
De Restauratie van de Bourbondynastie en het Chartre octroyée (1814) .................................... 92
Het politieke en constitutionele denken van de liberale oppositie ............................................... 93
De Julirevolutie .............................................................................................................................. 95
De burgerlijke natiestaat van de 19e eeuw ....................................................................................... 96
De opkomst van de natiestaat ....................................................................................................... 96
De burgerlijke natiestaat en het denken van Adam Smith ............................................................ 96
Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden......................................................................................... 97
De Belgische Revolutie (1831-1839)................................................................................................ 100
De radicale fase van de Belgische Revolutie (augustus-oktober 1830) ....................................... 100
De constitutionele fase van de Belgische Revolutie (oktober 1830-februari 1831) .................... 101
De internationale fase (1831-1839)............................................................................................. 103
De burgerlijke natiestaat in België ................................................................................................... 105
Hoofdstuk 10: Imperialisme en kolonialisme (1798-1920) ................................................................. 107
De Eerste Opiumoorlog (1839-1842)............................................................................................... 107
De tweede fase van het westers imperialisme ................................................................................ 108
4
