PSYCHODIAGNOSTIEK
1. OMSCHRIJVING EN BELANG VAN PSYCHODIAGNOSTIEK
ALLEDAAGS IMPLICIET DIAGNOSTICEREN
Diagnosticeren: toekennen van oorzaken aan verschijnselen/gedragingen (attributietheorie)
Impliciet: onbewust, zonder erover na te denken
Vaak gebruikt als entertainment
- Online of tijdschriften: “testjes”
- Media, televisie en documentaires: extremer (on)gewenst gedrag
PROBLEEM IMPLICIET DIAGNOSTICEREN
Impliciet diagnosticeren
Oordeelsfouten owv tekorten/vertekeningen in denken = foutbronnen
Bepaalt ons gedrag
OMGAAN MET KANSEN EN WAARSCHIJNLIJKHEDEN
Voorbeeld: experiment
“Bart is 34j. Hij is intelligent, maar weinig creatief. Hij is dwangmatig, en maakt een saaie
indruk. Hij was altijd sterk in wiskunde, zwak in taal.”
Rangschik naar waarschijnlijkheid
a) is accountant - b) speelt in hardrockband - c) beide
- 85% vindt A het meest waarschijnlijk, B het minst waarschijnlijk
Mensen redeneren niet statisch, maar gebruiken heuristieken/vuistregel
Oorzaak foutenbronnen
OORZAAK VAN FOUTENBRONNEN
Heuristieken: (vuist)regels om sneller tot de oplossing van een probleem te komen
- Informele, intuïtieve en speculatieve oplossingsstrategieën
- Ontwikkeld om snel beslissingen te nemen (~ overleven)
- Specifieke strategieën die we leren gebruiken in specifieke situaties en die niet altijd
een oplossing garanderen (↔ algoritmen, die altijd en overal werken)
, Beschikbaarheidsheuristiek Representativiteitsheuristiek
~ gebeurtenissen ~ groepen
- Als iets makkelijk uit geheugen op te - Hoe meer iemand overeenkomstige
halen is, schatten mensen dat dit kenmerken vertoont die typisch zijn
vaker gebeurt voor leden van bepaalde groep, hoe
groter de kans dat die ook tot die
groep behoort
Vb. Welk type woorden zijn het meest Vb. experiment hardrockende accountant
frequent in het Nederlands?
- Woorden die beginnen met ‘r’
- Woorden die ‘r’ als 4e letter hebben
IMPLICIET DIAGNOSTICEREN IN PSD
MOGELIJKE FOUTENBRONNEN
- Diagnostisch proces onvoldoende afgestemd op de hulpvragen van de cliënt
- Informatie zoeken die idee bevestigt
- Geen systematische en consistente werkwijze hanteren
- Gebrekkige kwaliteit van onderzoeksmiddelen en ongeschikte normen
- Besluitvorming onvoldoende gebaseerd op beschikbare gegevens; geen objectieve
criteria hanteren (verhoging van subjectiviteit)
- Besluitvorming onvoldoende geëxpliciteerd en daardoor onvoldoende duidelijk voor
collega’s en cliënten
o Duidelijk noteren welke genomen stappen en hoe je tot bepaald besluit komt,
iemand moet jouw stappen kunnen doorlopen en tot hetzelfde besluit komen
- Voor hand liggende diagnosen en interventies over het hoofd zien
- Eigen persoon als foutenbron
o Sneller geneigd adviezen die jou hebben geholpen, aan te beleven bij cliënt
- Teveel vakjargon in communicatie
- Onvoldoende samenwerking met cliënt en zijn omgeving
Fouten en vertekeningen mogelijk in elke fase van psychodiagnostische besluitvorming
De invloed van foutenbronnen kan verminderd worden door gebruik van een duidelijk,
systematisch denkkader = expliciete diagnostiek
EXPLICIET DIAGNOSTICEREN ALS OPLOSSING
Wetenschappelijk verantwoorde omgeving van het proces obv valide en betrouwbare
producten (instrumenten/methodieken) = prescriptief kader of model
Psychodiagnostisch procesmodel
,BASIS VAN HET PSD PROCESMODEL
- Empirische cyclus
- Hypothesetoetsend denken
- Essentie van evidenced-based denken
Observatie/Exploratie
Verzamelen en groepen van
feitenmateriaal
Evaluatie Inductie
Kan de hypothese Formuleren van
verworpen of hypothesen en theorie
aangehouden
worden
Toetsing Deductie
Nagaan of de
Afleiden van toetsbare
voorspellingen stand
voorspellingen
houden
EXPLICIETE PSYCHODIAGNOSTIEK IN DE PRAKTIJK
- Duidelijk de denkstappen vastleggen die geleid hebben tot het advies
- Explicieter werken met (gevalideerde) theorieën
- Bewust rekenschap geven van de keuze van bepaalde theorie
- Praktijkkennis gebaseerd op gesystematiseerde praktijkervaringen
- Onderzoek doen naar de waarde van theorieën en effecten van interventies
- Resultaten (durven) uitwisselen met collega’s (eg supervisie-intervisie)
BELANG VAN (BESTUDEREN VAN) PSD
Alledaags impliciet diagnosticeren
Expliciet diagnosticeren door
Wetenschappelijk opgeleide psychodiagnositici die mogelijkheden en kansen gaan
schatten, afwegen en herzien obv psychodiagnostisch procesmodel (~ empirische
cyclus)
Adviezen en behandeling op maat van de cliënt
, 2. MAATSCHAPPIJ EN PSYCHODIAGNOSTIEK
VAN FOCUS OP TESTS…
BELANG VAN CONTEXT
HISTORISCHE VOORLOPERS: (PSYCHO)DIAGNOSTIEK VOOR PSYCHOLOGIE ALS
WETENSCHAP
- 2200 v. chr. (tot nu): ratrace
o Selectie in Chinese keizerrijk
o Gideonsbende (Oude T), apostelen
o Nu: overheid, politie, bedrijven
- 4 eeuw v. chr.: Griekse typologieën
e
o Hippocrates, Plato, …
o Nu: Big Five
- 13 eeuw (tot nu): schoolprestaties via examens
e
o Univ. Van Bologna: mondelingen examens
o 17e eeuw: univ. Van Oxford
o Nu: LVS (België)/CITO toetsen (NL)
- 16 eeuw: meten uitzonderlijke intelligentie
e
o 1e poging door Huarte (Spanje)
- 18e en 19e eeuw: persoonlijkheid obv uiterlijk
o Frenologie (schedelomtrek)
o Nu: samenhang tussen lichamelijke, biologische kenmerken & intelligentie
MAATSCHAPPELIJK CONTEXT
- Einde 19e eeuw – Europa
o Bevolkingsgroei/verstedelijking
▪ Mensen selecteren & afwijkend gedrag identificeren
o Opkomst wetenschappen en biologie: ontstaan van psychologie
- Emigratie vanuit Europa
o VS: verspreiding tests en testmisbruik: immigranten
- WOI (1914-1918) – VS: rekrutering leger
o Collectieve tests: intelligentie, persoonlijkheid
o Meestal niet evidence-based
- Na WOII (‘40-‘45) – VS: diversiteit in test en testgebruik
o Tests voor specifieke vaardigheden (selectie)
o Toename beschikbare tests
o Sterkere en kritische bezinning op theoretische achtergronden
- Na WO (’40-’45) – Europa: in de schaduw van VS
o Tot 1950: intuïtieve psychodiagnostiek
1. OMSCHRIJVING EN BELANG VAN PSYCHODIAGNOSTIEK
ALLEDAAGS IMPLICIET DIAGNOSTICEREN
Diagnosticeren: toekennen van oorzaken aan verschijnselen/gedragingen (attributietheorie)
Impliciet: onbewust, zonder erover na te denken
Vaak gebruikt als entertainment
- Online of tijdschriften: “testjes”
- Media, televisie en documentaires: extremer (on)gewenst gedrag
PROBLEEM IMPLICIET DIAGNOSTICEREN
Impliciet diagnosticeren
Oordeelsfouten owv tekorten/vertekeningen in denken = foutbronnen
Bepaalt ons gedrag
OMGAAN MET KANSEN EN WAARSCHIJNLIJKHEDEN
Voorbeeld: experiment
“Bart is 34j. Hij is intelligent, maar weinig creatief. Hij is dwangmatig, en maakt een saaie
indruk. Hij was altijd sterk in wiskunde, zwak in taal.”
Rangschik naar waarschijnlijkheid
a) is accountant - b) speelt in hardrockband - c) beide
- 85% vindt A het meest waarschijnlijk, B het minst waarschijnlijk
Mensen redeneren niet statisch, maar gebruiken heuristieken/vuistregel
Oorzaak foutenbronnen
OORZAAK VAN FOUTENBRONNEN
Heuristieken: (vuist)regels om sneller tot de oplossing van een probleem te komen
- Informele, intuïtieve en speculatieve oplossingsstrategieën
- Ontwikkeld om snel beslissingen te nemen (~ overleven)
- Specifieke strategieën die we leren gebruiken in specifieke situaties en die niet altijd
een oplossing garanderen (↔ algoritmen, die altijd en overal werken)
, Beschikbaarheidsheuristiek Representativiteitsheuristiek
~ gebeurtenissen ~ groepen
- Als iets makkelijk uit geheugen op te - Hoe meer iemand overeenkomstige
halen is, schatten mensen dat dit kenmerken vertoont die typisch zijn
vaker gebeurt voor leden van bepaalde groep, hoe
groter de kans dat die ook tot die
groep behoort
Vb. Welk type woorden zijn het meest Vb. experiment hardrockende accountant
frequent in het Nederlands?
- Woorden die beginnen met ‘r’
- Woorden die ‘r’ als 4e letter hebben
IMPLICIET DIAGNOSTICEREN IN PSD
MOGELIJKE FOUTENBRONNEN
- Diagnostisch proces onvoldoende afgestemd op de hulpvragen van de cliënt
- Informatie zoeken die idee bevestigt
- Geen systematische en consistente werkwijze hanteren
- Gebrekkige kwaliteit van onderzoeksmiddelen en ongeschikte normen
- Besluitvorming onvoldoende gebaseerd op beschikbare gegevens; geen objectieve
criteria hanteren (verhoging van subjectiviteit)
- Besluitvorming onvoldoende geëxpliciteerd en daardoor onvoldoende duidelijk voor
collega’s en cliënten
o Duidelijk noteren welke genomen stappen en hoe je tot bepaald besluit komt,
iemand moet jouw stappen kunnen doorlopen en tot hetzelfde besluit komen
- Voor hand liggende diagnosen en interventies over het hoofd zien
- Eigen persoon als foutenbron
o Sneller geneigd adviezen die jou hebben geholpen, aan te beleven bij cliënt
- Teveel vakjargon in communicatie
- Onvoldoende samenwerking met cliënt en zijn omgeving
Fouten en vertekeningen mogelijk in elke fase van psychodiagnostische besluitvorming
De invloed van foutenbronnen kan verminderd worden door gebruik van een duidelijk,
systematisch denkkader = expliciete diagnostiek
EXPLICIET DIAGNOSTICEREN ALS OPLOSSING
Wetenschappelijk verantwoorde omgeving van het proces obv valide en betrouwbare
producten (instrumenten/methodieken) = prescriptief kader of model
Psychodiagnostisch procesmodel
,BASIS VAN HET PSD PROCESMODEL
- Empirische cyclus
- Hypothesetoetsend denken
- Essentie van evidenced-based denken
Observatie/Exploratie
Verzamelen en groepen van
feitenmateriaal
Evaluatie Inductie
Kan de hypothese Formuleren van
verworpen of hypothesen en theorie
aangehouden
worden
Toetsing Deductie
Nagaan of de
Afleiden van toetsbare
voorspellingen stand
voorspellingen
houden
EXPLICIETE PSYCHODIAGNOSTIEK IN DE PRAKTIJK
- Duidelijk de denkstappen vastleggen die geleid hebben tot het advies
- Explicieter werken met (gevalideerde) theorieën
- Bewust rekenschap geven van de keuze van bepaalde theorie
- Praktijkkennis gebaseerd op gesystematiseerde praktijkervaringen
- Onderzoek doen naar de waarde van theorieën en effecten van interventies
- Resultaten (durven) uitwisselen met collega’s (eg supervisie-intervisie)
BELANG VAN (BESTUDEREN VAN) PSD
Alledaags impliciet diagnosticeren
Expliciet diagnosticeren door
Wetenschappelijk opgeleide psychodiagnositici die mogelijkheden en kansen gaan
schatten, afwegen en herzien obv psychodiagnostisch procesmodel (~ empirische
cyclus)
Adviezen en behandeling op maat van de cliënt
, 2. MAATSCHAPPIJ EN PSYCHODIAGNOSTIEK
VAN FOCUS OP TESTS…
BELANG VAN CONTEXT
HISTORISCHE VOORLOPERS: (PSYCHO)DIAGNOSTIEK VOOR PSYCHOLOGIE ALS
WETENSCHAP
- 2200 v. chr. (tot nu): ratrace
o Selectie in Chinese keizerrijk
o Gideonsbende (Oude T), apostelen
o Nu: overheid, politie, bedrijven
- 4 eeuw v. chr.: Griekse typologieën
e
o Hippocrates, Plato, …
o Nu: Big Five
- 13 eeuw (tot nu): schoolprestaties via examens
e
o Univ. Van Bologna: mondelingen examens
o 17e eeuw: univ. Van Oxford
o Nu: LVS (België)/CITO toetsen (NL)
- 16 eeuw: meten uitzonderlijke intelligentie
e
o 1e poging door Huarte (Spanje)
- 18e en 19e eeuw: persoonlijkheid obv uiterlijk
o Frenologie (schedelomtrek)
o Nu: samenhang tussen lichamelijke, biologische kenmerken & intelligentie
MAATSCHAPPELIJK CONTEXT
- Einde 19e eeuw – Europa
o Bevolkingsgroei/verstedelijking
▪ Mensen selecteren & afwijkend gedrag identificeren
o Opkomst wetenschappen en biologie: ontstaan van psychologie
- Emigratie vanuit Europa
o VS: verspreiding tests en testmisbruik: immigranten
- WOI (1914-1918) – VS: rekrutering leger
o Collectieve tests: intelligentie, persoonlijkheid
o Meestal niet evidence-based
- Na WOII (‘40-‘45) – VS: diversiteit in test en testgebruik
o Tests voor specifieke vaardigheden (selectie)
o Toename beschikbare tests
o Sterkere en kritische bezinning op theoretische achtergronden
- Na WO (’40-’45) – Europa: in de schaduw van VS
o Tot 1950: intuïtieve psychodiagnostiek
