Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn
Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?
“De vraag is fout gesteld, wanneer we vragen naar de zin van het leven. Het leven is het, dat
vragen stelt.” Victor Frankl
1. Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan
➢ Amerikaanse psychiater
➢ Uitdagingen waar wij als mens op botsen
De vier grote vragen van ons bestaan (Irvin Yalom)
• Yalom stelt zicht de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons
bestaan?”: de vragen waarmee iedereen geconfronteerd wordt en
worstelt in het leven
• Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom vier
uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een
antwoord moet formuleren
• Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn
(menselijke conditie) → ze gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk Irvin Yalom
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de verantwoordelijkheid die
we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
➢ Hoe vrij ben ik? Hoe verhoud vrijheid en verantwoordelijkheid met elkaar
➢ Hoe gaan we om met de dingen in het leven met de dingen die we niet in de hand hebben
➢ De mens is fundamenteel eenzaam er is verbinding mogelijk (relaties, vriendschappen,
ook connecteren met de wereld)
➢ We moeten zelf een stukje zin geven en krijgen in het leven
,1.1. Vrijheid
• “De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
• We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons leven→ we moeten
keuzes maken en zijn daarin (deels) verantwoordelijk voor onszelf
• Vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de wereld opnemen→
spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen kiezen en verliezen
→ Uitdaging: hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen we
op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
➢ Of we het nu willen of niet we maken allemaal keuzes
➢ Als mens ervaren we een vrijheid
➢ Bv keuze van richting (richting wordt vaak bepaald door omstandigheden)
➢ Niet kiezen is ook kiezen (het vermijden van)
1.2. Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare)
➢ “de dood is de absolute horizon”
• We hebben heel wat dingen in de wereld niet in de hand
• We hebben onszelf vaak nauwelijks in de hand…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de dingen die we niet
kunnen veranderen
→ Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan onze
eindigheid/sterfelijkheid?
➢ Er zijn veel dingen die je niet in de hand hebt (waar je geboren bent,
omstandigheden, …)
➢ We moeten er leren mee omgaan
1.3. Isolatie en connectie (relaties)
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de
ander → ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet weten wat een ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is ook beangstigend: vaak
kunnen we alleen vertrouwen, niet weten
→ Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf, de
andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een
gemeenschap?
➢ Niet simpel → uitdaging
➢ Bv relatie lastig want je verbind u met iets wat weerbarstig is
➢ Connectie bevindt zich op 3 niveaus
➢ Hoe verbind je met uzelf, met andere en met de wereld
,1.4. Zinloosheid en zingeving
• We zijn in de wereld “geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn, waar we
geboren zijn, zelfs niet dat we er zijn,…
• “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens” (Viktor
Frankle) hebben nood aan betekenis en zin in ons leven
→ Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we om met
ervaringen van zinloosheid?
➢ Het gebrek aan zin maakt ons kapot
➢ Hoe geef je betekenis en hoe ontvang je betekenis
➢ Zin ontstaat uiteindelijk in connectie
1.5. Belang van deze uitdaging volgens Yalom
• Yalom argumenteert dat deze vier bezorgdheden of condities onvermijdelijk deel zijn van
ons menszijn → We moeten er allemaal op onze manier een antwoord op formuleren
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van deze
condities → heeft geen zin er tegen te vechten, alleen de manier waarop je er mee
omgaat heb je deels in de hand
• Vb: angststoornis
➢ 4 gegevens, vragen die altijd in u leven gaan terugkomen
➢ We denken vaak dat we angst moeten overwinnen (niet waar)
➢ Eerste wat je moet doen is de angst een plek geven, aanvaarden
dat het er is, angst is een deel van u
➢ Hoe harder je ertegen vecht hoe meer het u leven zal bepalen
➢ Eerst aanvaarden dan overwinnen
➢ Als je op een veerkrachtige manier wilt omgaan met het leven mag
je deze niet wegduwen
➢ Angst en onzekerheid zijn deel van het leven
• Doorheen ons leven stellen deze uitdagingen zich op verschillende manieren, afhankelijk
van onze context
• Alle levensvragen komen voort uit deze vier uitdagingen
• Belangrijk om deze vragen niet te ontwijken of op een dogmatische manier af te sluiten,
maar om ze recht in de ogen te kijken
• “Het goed is om je onder te dompelen in de stroom van het leven”
➢ Ontwijk de vragen niet kijk ze in de ogen
➢ Het minder fijne hoort er ook bij
, Aandacht en overdaad
Over het belang van aandacht en contemplatie
Inhoudstafel
1) Overdaad: Leven en leren in een overprikkelende wereld
2) Een wereld van overdaad
3) De vermoeide samenleving
4) Contemplatie: De kunst van de onverdeelde aandacht
5) Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit
1. Overdaad
Leven en leren in een overprikkelende wereld
Oefening: 5 minuten “niets” doen
1.1. vijf minuten “niet” doen?
• Experiment: hoeveel mensen geven zichzelf een elektrische schok?
➢ Testpersonen in kamer 15min blijven zitten, ze waren verbonden met rode knop
→ als ze op knop duwde kregen ze een elektrische schok
➢ We zijn het normaal gaan vinden dat we zelfs in de les afleiding zoeken, niemand
heeft de discipline om deze makkelijke prikkels te negeren
https://www.theguardian.com/science/2014/jul/03/electric-shock-preferable-to-thinking-says-study
https://www.science.org/doi/10.1126/science.1250830
https://youtu.be/LKPwKFigF8U?si=9gOjE7F2JuGRfgrl
2. Een wereld van overdaad
2.1. Een wereld van overdaad?
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk om nog het onderscheid te maken tussen
het relevante/betekenisvolle en de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk om afgeleid te worden
• Internet en elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en
beloningen
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn
Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?
“De vraag is fout gesteld, wanneer we vragen naar de zin van het leven. Het leven is het, dat
vragen stelt.” Victor Frankl
1. Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan
➢ Amerikaanse psychiater
➢ Uitdagingen waar wij als mens op botsen
De vier grote vragen van ons bestaan (Irvin Yalom)
• Yalom stelt zicht de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons
bestaan?”: de vragen waarmee iedereen geconfronteerd wordt en
worstelt in het leven
• Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom vier
uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een
antwoord moet formuleren
• Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn
(menselijke conditie) → ze gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk Irvin Yalom
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de verantwoordelijkheid die
we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
➢ Hoe vrij ben ik? Hoe verhoud vrijheid en verantwoordelijkheid met elkaar
➢ Hoe gaan we om met de dingen in het leven met de dingen die we niet in de hand hebben
➢ De mens is fundamenteel eenzaam er is verbinding mogelijk (relaties, vriendschappen,
ook connecteren met de wereld)
➢ We moeten zelf een stukje zin geven en krijgen in het leven
,1.1. Vrijheid
• “De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
• We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons leven→ we moeten
keuzes maken en zijn daarin (deels) verantwoordelijk voor onszelf
• Vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de wereld opnemen→
spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen kiezen en verliezen
→ Uitdaging: hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen we
op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
➢ Of we het nu willen of niet we maken allemaal keuzes
➢ Als mens ervaren we een vrijheid
➢ Bv keuze van richting (richting wordt vaak bepaald door omstandigheden)
➢ Niet kiezen is ook kiezen (het vermijden van)
1.2. Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare)
➢ “de dood is de absolute horizon”
• We hebben heel wat dingen in de wereld niet in de hand
• We hebben onszelf vaak nauwelijks in de hand…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de dingen die we niet
kunnen veranderen
→ Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan onze
eindigheid/sterfelijkheid?
➢ Er zijn veel dingen die je niet in de hand hebt (waar je geboren bent,
omstandigheden, …)
➢ We moeten er leren mee omgaan
1.3. Isolatie en connectie (relaties)
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de
ander → ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet weten wat een ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is ook beangstigend: vaak
kunnen we alleen vertrouwen, niet weten
→ Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf, de
andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een
gemeenschap?
➢ Niet simpel → uitdaging
➢ Bv relatie lastig want je verbind u met iets wat weerbarstig is
➢ Connectie bevindt zich op 3 niveaus
➢ Hoe verbind je met uzelf, met andere en met de wereld
,1.4. Zinloosheid en zingeving
• We zijn in de wereld “geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn, waar we
geboren zijn, zelfs niet dat we er zijn,…
• “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens” (Viktor
Frankle) hebben nood aan betekenis en zin in ons leven
→ Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we om met
ervaringen van zinloosheid?
➢ Het gebrek aan zin maakt ons kapot
➢ Hoe geef je betekenis en hoe ontvang je betekenis
➢ Zin ontstaat uiteindelijk in connectie
1.5. Belang van deze uitdaging volgens Yalom
• Yalom argumenteert dat deze vier bezorgdheden of condities onvermijdelijk deel zijn van
ons menszijn → We moeten er allemaal op onze manier een antwoord op formuleren
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van deze
condities → heeft geen zin er tegen te vechten, alleen de manier waarop je er mee
omgaat heb je deels in de hand
• Vb: angststoornis
➢ 4 gegevens, vragen die altijd in u leven gaan terugkomen
➢ We denken vaak dat we angst moeten overwinnen (niet waar)
➢ Eerste wat je moet doen is de angst een plek geven, aanvaarden
dat het er is, angst is een deel van u
➢ Hoe harder je ertegen vecht hoe meer het u leven zal bepalen
➢ Eerst aanvaarden dan overwinnen
➢ Als je op een veerkrachtige manier wilt omgaan met het leven mag
je deze niet wegduwen
➢ Angst en onzekerheid zijn deel van het leven
• Doorheen ons leven stellen deze uitdagingen zich op verschillende manieren, afhankelijk
van onze context
• Alle levensvragen komen voort uit deze vier uitdagingen
• Belangrijk om deze vragen niet te ontwijken of op een dogmatische manier af te sluiten,
maar om ze recht in de ogen te kijken
• “Het goed is om je onder te dompelen in de stroom van het leven”
➢ Ontwijk de vragen niet kijk ze in de ogen
➢ Het minder fijne hoort er ook bij
, Aandacht en overdaad
Over het belang van aandacht en contemplatie
Inhoudstafel
1) Overdaad: Leven en leren in een overprikkelende wereld
2) Een wereld van overdaad
3) De vermoeide samenleving
4) Contemplatie: De kunst van de onverdeelde aandacht
5) Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit
1. Overdaad
Leven en leren in een overprikkelende wereld
Oefening: 5 minuten “niets” doen
1.1. vijf minuten “niet” doen?
• Experiment: hoeveel mensen geven zichzelf een elektrische schok?
➢ Testpersonen in kamer 15min blijven zitten, ze waren verbonden met rode knop
→ als ze op knop duwde kregen ze een elektrische schok
➢ We zijn het normaal gaan vinden dat we zelfs in de les afleiding zoeken, niemand
heeft de discipline om deze makkelijke prikkels te negeren
https://www.theguardian.com/science/2014/jul/03/electric-shock-preferable-to-thinking-says-study
https://www.science.org/doi/10.1126/science.1250830
https://youtu.be/LKPwKFigF8U?si=9gOjE7F2JuGRfgrl
2. Een wereld van overdaad
2.1. Een wereld van overdaad?
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk om nog het onderscheid te maken tussen
het relevante/betekenisvolle en de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk om afgeleid te worden
• Internet en elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en
beloningen
