HC1: Effecten van aandacht
zaterdag 29 augustus 2026 17:40
29/09
Aandacht
Aandacht is een cognitief, covert hersenmechanisme
- Covert: aandacht is onafhankelijk van fixatiepunt van ogen. Je kan ergens naar kijken, maar je aandacht ergens anders op
hebben.
- Twee functies: relevante input te selecteren EN irrelevante input te negeren
Aandacht is een constante competitie van vrijwillige- en onvrijwillige sturing.
Vrijwillige aandacht is top-down
- Endogeen: vanuit binnen geregeld
- Top-down: gestuurde aandacht om een specifieke taak uit te kunnen voeren
○ Intentioneel en doelgericht
Onvrijwillige aandacht is bottom-up
- Exogeen: getrokken naar externe stimuli
- Bottom-up: aandacht wordt automatische getrokken naar een externe stimuli
○ Kan je zelf niet sturen
Aandacht kan je trainen, door te leren focussen op wat belangrijk is.
- Neurodiverse kenmerken veroorzaken moeite met aandacht
○ Sneller afgeleid door bottom-up informatie
------------------------------------------
Rol van aandacht in perceptie
Perceptie is heel afhankelijk van aandacht
- Inattentional blindness: informatie missen, omdat je aandacht ergens anders heen gaat
○ Bijv. gorilla experiment
- Aandacht naar relevante informatie kan die stimuli intenser maken (versterkend effect van aandacht)
-----------------------------
Selectieve aandacht
Evolutie van modellen van informatie verwerking
A. Sterke, vroege selectie: aandachtssfilter laat enkel gewilde prikkels tot bewuste verwerking
- Geen verwerking van irrelevante stimuli, die niet langs filter komen
§ Alles of niets principe
B. Relative attenuation: Selectie versterkt deel van de relevante informatie gefilterd door aandacht
- Gradueel principe
- Bijv. Cocktailparty effect toont aan dat informatie om je heen toch op zekere hoogte wordt verwerkt
§ Relevante informatie buiten je aandacht kan dan ineens je aandacht grijpen
C. Flexibele selectie: de hoeveelheid aandacht bepaald vroege of late selectie op informatie op dat moment
- Doelgericht en afhankelijk van context
- Veel aandacht: vroege verwerking
- Weinig aandacht: late verwerking
--------------------------------------------------
EEG: neurale effecten van aandacht
EEG recordings
- Gemeten met badmuts op hoofd met elektroden
- Meet de postsynaptische potentialen van neuronen
- Spanningsverschillen
§ Niet alleen van hersenen
□ Wanneer je ogen bewegen ontstaat daardoor ook een spanningsverschil wat een EEG elektrode oppakt
□ Heel veel herhalingen nodig om ruis weg te kunnen filteren
Locaties van elektrodes
- 64 elektrodes in dit plaatje
Van posterior naar anterior:
- O: occipitale kwab (meest posterior)
- PO: parietal-occipital
- TP / CP: temporal-parietal / central-parietal
- C: central
- FC: frontal-central
- F: frontal
- AF: anterior-frontal
- FP: frontal-polar (meest anterior)
Getallen links van central zijn oneven, en getallen rechts van central zijn even.
, - F: frontal
- AF: anterior-frontal
- FP: frontal-polar (meest anterior)
Getallen links van central zijn oneven, en getallen rechts van central zijn even.
Een EEG meting toont de volledige activiteit van alle elektroden. Hier kan je geen goed signaal in zien.
------------------------------------------
ERP: Event related potentials
Van EEG naar ERP: van single trials naar average across trials
- Toont gemiddelde activiteit van elektrode + activiteit van single trial elektrode
- Doel: signaal zonder ruis aantonen
○ Willekeurige events vallen hierdoor weg
- Door heel vaak dezelfde informatie presenteren om ERPs te kunnen maken.
○ Hoe meer trials, hoe betrouwbaarder de gemiddelde schatting van de ERP
ERP-golf bestaat uit:
Er zijn meerdere manieren om een ERP component (piek) te omschrijven. De meest standaard manier is:
- P voor positive
- N voor negative
- Getal geeft aan waar in de golf dat component is
- Bijv. P1 geeft aan dat dit de eerste positieve component is in de golf
- Bijv. P100 geeft aan dat dit een positieve component is 100 ms na de stimulus/event
Kijk bij een ERP grafiek goed waar + en - op de Y-as staan (die bepalen P of N).
Algemene regel (sterke simplificatie!):
1) Vroege componenten in de ERP golf zijn voornamelijk sensorisch gedreven
- Eerste 100 ms voor feedforward sweep, informatie in nog sensorische gebieden
2) Late componenten in de ERP-golf zijn vooral de reflectie van cognitieve processen
In dit midden van de ERP golf is verwerking wat onduidelijk, want hier zijn veel feedbackprocessen.
VROEGE VERWERKING = SENSORISCH
LATE VERWERKING = COGNITIEF
----------------------------------------------------------------------------------------
Selectie op aandacht
Experiment: vroege selectie tijdens auditieve aandacht
Taak: Proefpersoon krijgt in beide oren tussen lage tonen 1 hoge toon te horen, let enkel op informatie uit 1 oor.
Resultaat: informatie uit oor waar je je aandacht op richt toont een veel sterkere activiteit
- Te zien in eerste negatieve component (N1)
- Door preparatory activity in frontale gebieden (later meer)
○ Hierdoor vind er modulatie plaats van de lage tonen (standaard stimulus); vergelijkbaar met volume harder zetten
Conclusie: dit bewijst het principe van hele vroege selectie op informatie door aandacht
Experiment: late selectie tijdens auditieve aandacht
Zelfde opzet met proefpersoon
Taak: tel de afwijkende/deviant (hoge) tonen in 1 oor
,Conclusie: dit bewijst het principe van hele vroege selectie op informatie door aandacht
Experiment: late selectie tijdens auditieve aandacht
Zelfde opzet met proefpersoon
Taak: tel de afwijkende/deviant (hoge) tonen in 1 oor
Figuren van A worden weergegeven in B, door deviant - standard per grafiek te berekenen
Resultaat: er ontstaat een mismatch negativity (MMN) en een P3-component in de ERP-golf
- MMN: een verschil in verwerking tussen twee verschillende stimuli
○ Negatieve modulatie: de ERP-reactie op de deviante stimulus is negatiever dan de op de standaard stimulus
§ Dit toont aan dat de hersenen de afwijking in toon bewust detecteren
Conclusie:
- P3-component is enkel voor taak-relevante condities
○ Bij aandacht op taak
○ Laat selectie mechanisme
§ op relevante vs. niet relevante stimuli
- MMN is automatische hersenreactie op een afwijkend geluid tussen herhaalde geluiden
○ Ook MMN voor stimuli waar geen aandacht voor is
§ Komt door automatische verwerking van deviancy stimuli
○ Zorgt voor modulatie van signaal
Dit selectiemechanisme is relevant voor bewustzijnstudies bij patiënten (bijv. coma)
Modulatie door aandacht
Totale conclusie van deze onderzoeken naar selectie door aandacht:
De mate van modulatie is afhankelijk van de taak en hoeveelheid aandacht.
De afbeelding laat zien dat top-down aandacht de informatieverwerking op verschillende momenten kan moduleren: versterken
of afzwakken.
- Vroeg (P1): beïnvloeden hoe sterk een prikkel sensorisch wordt verwerkt.
- Midden (MMN): informatie relatief dempen, zonder de verwerking volledig te blokkeren.
○ In frontale cortex
- Laat (P3): selecteren op basis van taakrelevantie, wat de verdere verwerking en reactie beïnvloedt.
○ In pariëtale cortex
Modulatie betekent hier dus beïnvloeding van de verwerking, niet de negatieve richting van een EEG-uitslag.
-------------------------------------------
Vormen van visuele aandacht
1) Spatiele aandacht: ogen op punt X, maar aandacht op punt Y
- Locatie
2) Feature gebaseerde aandacht: selectie door aandacht op specifieke features
- Oriëntatie en kleur
3) Object gebaseerde aandacht: selectie door aandacht op object
4) Temporele aandacht: aandacht op specifieke momenten in de tijd
- Bijv. stimulus wordt gepresenteerd en 10 seconden later moet ik mijn aandacht gebruiken om een taak uit te voeren
1. Spatiele visuele aandacht
Twee soorten spatiele aandacht:
1) Overte aandacht: focus van aandacht naar fixatiepunt ogen
2) Coverte aandacht: focus van aandacht is ergens anders dan fixatiepunt van ogen / aanwezige prikkel
- Bijv. tijdens een saai gesprek
Experiment: spatiele aandacht en visueel veld
Proefopstelling:
Taak: Met cued visueel veld wel of niet voorspellen waar de stimulus komt. Proefpersoon moet coverte aandacht op cued visuele
veld richten en vervolgens coverte aandacht op stimulus, met overte aandacht (fixatiepunt) gericht op stip in midden.
, Taak: Met cued visueel veld wel of niet voorspellen waar de stimulus komt. Proefpersoon moet coverte aandacht op cued visuele
veld richten en vervolgens coverte aandacht op stimulus, met overte aandacht (fixatiepunt) gericht op stip in midden.
Stimulus kan binnen (links) of buiten (rechts) fixatiepunt gepresenteerd worden.
In dit experiment wordt de stimulus rechts gepresenteerd (groene stip).
- Attended: coverte aandacht rechts + stimulus rechts (juist gecued)
- Unattended: coverte aandacht links + stimulus rechts (onjuist gecued)
Resultaat:
In dit figuur zie je een ERP in de visuele cortex:
- Modulatie van
- P1
- N1
Maar let op: onder de hoofden staat een tijd van 90-130 ms, wat betekent dat enkel modulatie van P1 veroorzaakt wordt
tijdens de stimulus.
- In hoofden: mate van amplitude afhankelijk van waar je zit in het brein
- Modulatie is het sterkste in elektrodes in rood gebied
Conclusie: bij een stimulus in het gebied van coverte spatiele aandacht ontstaat een sterkere modulatie van de informatie
- Informatie komt hierdoor 'harder' binnen
= gain modulation
Mechanisme van vroege modulatie
2. Feature based aandacht
Aandacht aan specifieke kleur of oriëntatie
Experiment: effect van feature-based aandacht bij een aap
Meting in: V4
- Cellen in ventrale stroom, gevoelig voor kleur
Proefopzet: er worden telkens twee verschillende stimuli gepresenteerd in het visueel receptieve veld van 1 V4 neuron
Effectieve stimulus heeft optimale features voor neuron (voorkeur voor deze specifieke kleur/oriëntatie)
Ineffectieve stimulus heeft niet de optimale features voor dat neuron (niet de voorkeurs stimuli)
Aap moet aandacht richten op 1 van de 2 stimuli in het visuele veld.
Resultaat:
In dit figuur zie je
- Links: dat als je aandacht hebt voor de effectieve stimulus, dat de vuurfrequentie in een V4 neuron omhoog gaat.
- Rechts: aandacht op de ineffectieve stimulus geeft een lagere vuurfrequentie in een V4 neuron.
Ondanks dat beide stimuli in het receptieve veld worden gestimuleerd en de aandacht even veel is, beinvloed de voorkeur van
het neuron de activiteit.
--> gain modulation voor feature-based aandacht
3. Object based aandacht
Aandacht gaat naar objecten die voor ons belangrijk zijn
- Die trekken bottom-up aandacht (onvrijwillige aandacht)
- Kan je proberen te onderdrukken met top-down (vrijwillige) aandacht
Gezicht is een belangrijkere stimuli voor ons als het huis en trekt hier daarom bottom-up aandacht, waardoor het makkelijker is
om je aandacht enkel op het gezicht te focussen dan op het huis.
Wanneer proefpersoon aandacht moet hebben voor gezichten, is de activiteit in het rechter FFA hoger dan wanneer de
proefpersoon aandacht naar scenes moet.
zaterdag 29 augustus 2026 17:40
29/09
Aandacht
Aandacht is een cognitief, covert hersenmechanisme
- Covert: aandacht is onafhankelijk van fixatiepunt van ogen. Je kan ergens naar kijken, maar je aandacht ergens anders op
hebben.
- Twee functies: relevante input te selecteren EN irrelevante input te negeren
Aandacht is een constante competitie van vrijwillige- en onvrijwillige sturing.
Vrijwillige aandacht is top-down
- Endogeen: vanuit binnen geregeld
- Top-down: gestuurde aandacht om een specifieke taak uit te kunnen voeren
○ Intentioneel en doelgericht
Onvrijwillige aandacht is bottom-up
- Exogeen: getrokken naar externe stimuli
- Bottom-up: aandacht wordt automatische getrokken naar een externe stimuli
○ Kan je zelf niet sturen
Aandacht kan je trainen, door te leren focussen op wat belangrijk is.
- Neurodiverse kenmerken veroorzaken moeite met aandacht
○ Sneller afgeleid door bottom-up informatie
------------------------------------------
Rol van aandacht in perceptie
Perceptie is heel afhankelijk van aandacht
- Inattentional blindness: informatie missen, omdat je aandacht ergens anders heen gaat
○ Bijv. gorilla experiment
- Aandacht naar relevante informatie kan die stimuli intenser maken (versterkend effect van aandacht)
-----------------------------
Selectieve aandacht
Evolutie van modellen van informatie verwerking
A. Sterke, vroege selectie: aandachtssfilter laat enkel gewilde prikkels tot bewuste verwerking
- Geen verwerking van irrelevante stimuli, die niet langs filter komen
§ Alles of niets principe
B. Relative attenuation: Selectie versterkt deel van de relevante informatie gefilterd door aandacht
- Gradueel principe
- Bijv. Cocktailparty effect toont aan dat informatie om je heen toch op zekere hoogte wordt verwerkt
§ Relevante informatie buiten je aandacht kan dan ineens je aandacht grijpen
C. Flexibele selectie: de hoeveelheid aandacht bepaald vroege of late selectie op informatie op dat moment
- Doelgericht en afhankelijk van context
- Veel aandacht: vroege verwerking
- Weinig aandacht: late verwerking
--------------------------------------------------
EEG: neurale effecten van aandacht
EEG recordings
- Gemeten met badmuts op hoofd met elektroden
- Meet de postsynaptische potentialen van neuronen
- Spanningsverschillen
§ Niet alleen van hersenen
□ Wanneer je ogen bewegen ontstaat daardoor ook een spanningsverschil wat een EEG elektrode oppakt
□ Heel veel herhalingen nodig om ruis weg te kunnen filteren
Locaties van elektrodes
- 64 elektrodes in dit plaatje
Van posterior naar anterior:
- O: occipitale kwab (meest posterior)
- PO: parietal-occipital
- TP / CP: temporal-parietal / central-parietal
- C: central
- FC: frontal-central
- F: frontal
- AF: anterior-frontal
- FP: frontal-polar (meest anterior)
Getallen links van central zijn oneven, en getallen rechts van central zijn even.
, - F: frontal
- AF: anterior-frontal
- FP: frontal-polar (meest anterior)
Getallen links van central zijn oneven, en getallen rechts van central zijn even.
Een EEG meting toont de volledige activiteit van alle elektroden. Hier kan je geen goed signaal in zien.
------------------------------------------
ERP: Event related potentials
Van EEG naar ERP: van single trials naar average across trials
- Toont gemiddelde activiteit van elektrode + activiteit van single trial elektrode
- Doel: signaal zonder ruis aantonen
○ Willekeurige events vallen hierdoor weg
- Door heel vaak dezelfde informatie presenteren om ERPs te kunnen maken.
○ Hoe meer trials, hoe betrouwbaarder de gemiddelde schatting van de ERP
ERP-golf bestaat uit:
Er zijn meerdere manieren om een ERP component (piek) te omschrijven. De meest standaard manier is:
- P voor positive
- N voor negative
- Getal geeft aan waar in de golf dat component is
- Bijv. P1 geeft aan dat dit de eerste positieve component is in de golf
- Bijv. P100 geeft aan dat dit een positieve component is 100 ms na de stimulus/event
Kijk bij een ERP grafiek goed waar + en - op de Y-as staan (die bepalen P of N).
Algemene regel (sterke simplificatie!):
1) Vroege componenten in de ERP golf zijn voornamelijk sensorisch gedreven
- Eerste 100 ms voor feedforward sweep, informatie in nog sensorische gebieden
2) Late componenten in de ERP-golf zijn vooral de reflectie van cognitieve processen
In dit midden van de ERP golf is verwerking wat onduidelijk, want hier zijn veel feedbackprocessen.
VROEGE VERWERKING = SENSORISCH
LATE VERWERKING = COGNITIEF
----------------------------------------------------------------------------------------
Selectie op aandacht
Experiment: vroege selectie tijdens auditieve aandacht
Taak: Proefpersoon krijgt in beide oren tussen lage tonen 1 hoge toon te horen, let enkel op informatie uit 1 oor.
Resultaat: informatie uit oor waar je je aandacht op richt toont een veel sterkere activiteit
- Te zien in eerste negatieve component (N1)
- Door preparatory activity in frontale gebieden (later meer)
○ Hierdoor vind er modulatie plaats van de lage tonen (standaard stimulus); vergelijkbaar met volume harder zetten
Conclusie: dit bewijst het principe van hele vroege selectie op informatie door aandacht
Experiment: late selectie tijdens auditieve aandacht
Zelfde opzet met proefpersoon
Taak: tel de afwijkende/deviant (hoge) tonen in 1 oor
,Conclusie: dit bewijst het principe van hele vroege selectie op informatie door aandacht
Experiment: late selectie tijdens auditieve aandacht
Zelfde opzet met proefpersoon
Taak: tel de afwijkende/deviant (hoge) tonen in 1 oor
Figuren van A worden weergegeven in B, door deviant - standard per grafiek te berekenen
Resultaat: er ontstaat een mismatch negativity (MMN) en een P3-component in de ERP-golf
- MMN: een verschil in verwerking tussen twee verschillende stimuli
○ Negatieve modulatie: de ERP-reactie op de deviante stimulus is negatiever dan de op de standaard stimulus
§ Dit toont aan dat de hersenen de afwijking in toon bewust detecteren
Conclusie:
- P3-component is enkel voor taak-relevante condities
○ Bij aandacht op taak
○ Laat selectie mechanisme
§ op relevante vs. niet relevante stimuli
- MMN is automatische hersenreactie op een afwijkend geluid tussen herhaalde geluiden
○ Ook MMN voor stimuli waar geen aandacht voor is
§ Komt door automatische verwerking van deviancy stimuli
○ Zorgt voor modulatie van signaal
Dit selectiemechanisme is relevant voor bewustzijnstudies bij patiënten (bijv. coma)
Modulatie door aandacht
Totale conclusie van deze onderzoeken naar selectie door aandacht:
De mate van modulatie is afhankelijk van de taak en hoeveelheid aandacht.
De afbeelding laat zien dat top-down aandacht de informatieverwerking op verschillende momenten kan moduleren: versterken
of afzwakken.
- Vroeg (P1): beïnvloeden hoe sterk een prikkel sensorisch wordt verwerkt.
- Midden (MMN): informatie relatief dempen, zonder de verwerking volledig te blokkeren.
○ In frontale cortex
- Laat (P3): selecteren op basis van taakrelevantie, wat de verdere verwerking en reactie beïnvloedt.
○ In pariëtale cortex
Modulatie betekent hier dus beïnvloeding van de verwerking, niet de negatieve richting van een EEG-uitslag.
-------------------------------------------
Vormen van visuele aandacht
1) Spatiele aandacht: ogen op punt X, maar aandacht op punt Y
- Locatie
2) Feature gebaseerde aandacht: selectie door aandacht op specifieke features
- Oriëntatie en kleur
3) Object gebaseerde aandacht: selectie door aandacht op object
4) Temporele aandacht: aandacht op specifieke momenten in de tijd
- Bijv. stimulus wordt gepresenteerd en 10 seconden later moet ik mijn aandacht gebruiken om een taak uit te voeren
1. Spatiele visuele aandacht
Twee soorten spatiele aandacht:
1) Overte aandacht: focus van aandacht naar fixatiepunt ogen
2) Coverte aandacht: focus van aandacht is ergens anders dan fixatiepunt van ogen / aanwezige prikkel
- Bijv. tijdens een saai gesprek
Experiment: spatiele aandacht en visueel veld
Proefopstelling:
Taak: Met cued visueel veld wel of niet voorspellen waar de stimulus komt. Proefpersoon moet coverte aandacht op cued visuele
veld richten en vervolgens coverte aandacht op stimulus, met overte aandacht (fixatiepunt) gericht op stip in midden.
, Taak: Met cued visueel veld wel of niet voorspellen waar de stimulus komt. Proefpersoon moet coverte aandacht op cued visuele
veld richten en vervolgens coverte aandacht op stimulus, met overte aandacht (fixatiepunt) gericht op stip in midden.
Stimulus kan binnen (links) of buiten (rechts) fixatiepunt gepresenteerd worden.
In dit experiment wordt de stimulus rechts gepresenteerd (groene stip).
- Attended: coverte aandacht rechts + stimulus rechts (juist gecued)
- Unattended: coverte aandacht links + stimulus rechts (onjuist gecued)
Resultaat:
In dit figuur zie je een ERP in de visuele cortex:
- Modulatie van
- P1
- N1
Maar let op: onder de hoofden staat een tijd van 90-130 ms, wat betekent dat enkel modulatie van P1 veroorzaakt wordt
tijdens de stimulus.
- In hoofden: mate van amplitude afhankelijk van waar je zit in het brein
- Modulatie is het sterkste in elektrodes in rood gebied
Conclusie: bij een stimulus in het gebied van coverte spatiele aandacht ontstaat een sterkere modulatie van de informatie
- Informatie komt hierdoor 'harder' binnen
= gain modulation
Mechanisme van vroege modulatie
2. Feature based aandacht
Aandacht aan specifieke kleur of oriëntatie
Experiment: effect van feature-based aandacht bij een aap
Meting in: V4
- Cellen in ventrale stroom, gevoelig voor kleur
Proefopzet: er worden telkens twee verschillende stimuli gepresenteerd in het visueel receptieve veld van 1 V4 neuron
Effectieve stimulus heeft optimale features voor neuron (voorkeur voor deze specifieke kleur/oriëntatie)
Ineffectieve stimulus heeft niet de optimale features voor dat neuron (niet de voorkeurs stimuli)
Aap moet aandacht richten op 1 van de 2 stimuli in het visuele veld.
Resultaat:
In dit figuur zie je
- Links: dat als je aandacht hebt voor de effectieve stimulus, dat de vuurfrequentie in een V4 neuron omhoog gaat.
- Rechts: aandacht op de ineffectieve stimulus geeft een lagere vuurfrequentie in een V4 neuron.
Ondanks dat beide stimuli in het receptieve veld worden gestimuleerd en de aandacht even veel is, beinvloed de voorkeur van
het neuron de activiteit.
--> gain modulation voor feature-based aandacht
3. Object based aandacht
Aandacht gaat naar objecten die voor ons belangrijk zijn
- Die trekken bottom-up aandacht (onvrijwillige aandacht)
- Kan je proberen te onderdrukken met top-down (vrijwillige) aandacht
Gezicht is een belangrijkere stimuli voor ons als het huis en trekt hier daarom bottom-up aandacht, waardoor het makkelijker is
om je aandacht enkel op het gezicht te focussen dan op het huis.
Wanneer proefpersoon aandacht moet hebben voor gezichten, is de activiteit in het rechter FFA hoger dan wanneer de
proefpersoon aandacht naar scenes moet.
