Examen:
- schriftelijk: kennis-, inzichts- en
toepassingsvragen
- Literatuuropdracht (20% van totaal)
MENS EN OMGEVING
LES 1: 23 SEPT
Waarom wordt Mens en Omgeving opgenomen in de opleiding?
Het antwoord is simpel: je kan als ontwerper alleen op een goede manier werken en ontwerpen
wanneer je kennis hebt van en oog hebt voor de maatschappelijke context (+de problemen en
uitdagingen ervan)
Waarom oog hiervoor hebben? Ieder ontwerp beïnvloed niet enkel een ruimte/ persoon, maar ook een samenleving
sociologie en andere wetenschappen helpen om deze snelle veranderingen in onze samenleving beter te
kunnen (h)erkennen, kaderen en je ertoe te verhouden.
basisvraag doorheen M&O: in welke wereld of samenleving leven we, en werk je als ontwerper?
Onze blik is selectief, we nemen vanuit een … waar:
- gezichtspunt (man, vrouw, kind, gehandicapte…)
- Klassenpositie (arm, rijk, werkloos, student…)
- Bepaalde belangstelling (architect, timmerman, socioloog…)
- Bepaalde theorie
- …
We nemen voortdurend beslissingen over wat we belangrijk vinden, vaak zonder het te beseffen. We lteren informatie,
omdat onze hersenen onmogelijk alles tegelijk kunnen verwerken.
Deze selectiviteit is niet per se slecht: ze helpt ons functioneren. Maar ze wordt een probleem als we vergeten dat ze bestaat.
Dan denken we dat onze kijk “de waarheid” is, terwijl iemand anders vanuit zijn eigen referentiekader iets totaal anders ziet.
(Referentiekaders: de bril waardoor we kijken)
SOCIOLOGIE
We weten dat we allemaal subjectief betekenis geven aan de werkelijkheid, maar belangrijk is wiens sociale werkelijkheid?
Bijvoorbeeld: de ellende op de weg vanmorgen was niet te overzien (te zien op het nieuws)
eindelijk nog eens sneeuw, we hebben op school een sneeuwman gemaakt (vertelt iemands zoontje)
> 2 werkelijkheden, maar vanuit een ander gezichtspunt
De socioloog Erving Goffman en het proces ‘the social construction of reality’. Hij onderscheidt 3 vormen van selectiviteit:
1. Selective exposure: we zien maar een klein deel van de werkelijkheid. Afhankelijk van wie we zijn, zien we een andere
werkelijkheid
2. Selective perception: zelfs als mensen aan dezelfde werkelijkheid worden blootgegeven zien ze andere dingen
3. Selective retention: afhankelijk van onze eigen interesses en achtergrond, onthouden we andere dingen
Sociologie helpt om een objectievere blik te krijgen op de werkelijkheid, door wetenschappelijke methodes
Sociologie kijkt naar patronen in een samenleving (bijv. Loonverschil mannen en vrouwen…) en probeert de werkelijkheid
te verklaren (bijv. Waarom werkt de samenleving zoals die werkt?…)
—> hierdoor probeert men een systematisch beeld van de samenleving te verkrijgen
Sociologie gaat verder dan vooroordelen en vermeende kennis, voorbij wat iedereen weet en confronteert het objectieve
(de zakelijke werkelijkheid) en het subjectieve (de beleefde werkelijkheid)
De nitie sociologie:
De wetenschap die het samenleven van mensen in grotere en kleinere verbanden bestudeerd
> gedrag van en tussen mensen + gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen uit interacties tussen
mensen + zoekt verklaring voor het ontstaan, voortbestaan en verandering van deze gedragspatronen
1
fi fi
,Sociologie als een wetenschap zijn, wat wil zeggen:
empirisch (o.b.v. feiten door onderzoek), systematisch (verbanden en samenhang tussen die gevonden feiten),
generaliserend (niet baseren op 1 element)
Deze sociologie focust op hoe mensen samenleven in verschillende schaalniveaus:
- microniveau: relatie, gezin…
- Mesoniveau: wijk, stad, school, bedrijf…
- Macroniveau: een land, wereld, samenleving…
—> een nooit eindigende wetenschap, want de samenleving verandert constant
Mens en omgeving is een bredere, interdisciplinaire benadering (sociologisch geïnspireerd) op de samenleving
LES 2: 30 SEP
Sommige woorden ademen de tijd, onzekerheid is zo’n woord. (Bv. Corona, oorlog Oekraïne en energiecrisis, klimaatcrisis…)
—> woorden die komen, blijven enkele jaren/ decennia, en verdwijnen soms
Onze onzekerheid is paradoxaal (=schijnbaar tegenstrijdig), want:
- we leven in één van de rijkste samenlevingen en toch onzeker?
- We leven zonder oorlog (in België en buurlanden) en toch onzeker?
- We hebben een ongekende technologische kennis en toch onzeker?
- We zijn tegen alles verzekerd en toch onzeker?
—>onze maatschappij verandert constant en wordt een norm, die snelle en voortdurende veranderingen maken mensen
onzeker over hun leven en toekomst.
We proberen te begrijpen hoe onzekerheid in 1 van de rijkste samenlevingen kan bestaan a.d.h.v. 5 sociologen:
1. Bauman
Ziet 5 grote ontwikkelingen die aan de basis van de grote onzekerheid liggen:
- overgang van een solid modernity naar liquid modernity: de stabiele moderniteit uit de 20e eeuw is
veranderd naar een exibele, versplinterde samenleving (we moeten exibel omgaan met alle veranderingen die er
zijn)
- onzekerheid vormt een groeiende scheiding tussen macht en politiek: de afbrokkeling van nationale staten
geeft vrije baan aan wereldwijde economische machten —> markten en beurzen krijgen meer macht. De
terugtrekking van politiek (kleinere regeringen ontstaan) zorgt ervoor dat het beschermende kader verdwijnt.
- sociale zekerheid verzwakt: groeiende ongelijkheid lijkt eerder een verdienste dan een maatschappelijk
probleem, waardoor die onzekerheid blijft groeien. Ook onze uitkeringen (pensioen, geld bij ziekte…) lopen achter
op lonen.
- tijdshorizon krimpt: we kunnen niet meer denken, plannen en handelen op lange termijn.
- privatisering van risico’s: overheid neemt een kleinere rol op, dus mensen moeten zelf leren om met
onzekerheid en risico’s om te gaan.
—> deze ontwikkelingen maakt volgens Bauman dat we in een onzekere samenleving leven.
2. Laermans
zegt dat mensen vooral in Private kringen onzekerheid beleven (bijv. Een bedrijf gaat mensen ontslagen door
te veel werkkrachten —> individuele angst, want wat als ik mijn job verlies?)
sociologische verbeeldingskracht wil die persoonlijke moeilijkheden sociaal duiden.
3. Furedi
Door angst, geraken we steeds meer geobsedeerd met veiligheid. Vroeger moesten we risico’s nemen en nu
proberen we risico’s te vermijden. Zegt ook dat sommige reële risico’s ons amper raken (verkeersongevallen,
klimaatopwarming…) en sommige relatief onwaarschijnlijke risico’s obsederen ons (kans op kindermisbruik,
varkensgriep…)
2
fl fl
, Fundi is te eenzijdig, want wat hij zegt is niet altijd waar! Inzake van klimaatopwarming, is dat
struisvogelsociologie (=problemen vermijden/ ontkennen i.p.v. oplossen) en ontkennen helpt onze onzekerheid
niet begrijpen!
4. Castel
Zegt dat we soms te hard zoeken naar zekerheid en bescherming, dat het onze onzekerheid versterkt (denk aan
studenten voor het examen). We kennen een periode van individualisering en decollectivisering, zo’n
samenleving overleeft echter niet. Mensen hebben sociale samenhang nodig. Want individuen hebben soms de
middelen niet om met onzekerheden om te gaan. Dus er is nood aan collectieve bescherming van
instituties (bv. Sociale zekerheid)
5. Rosa
zegt dat de drang naar beheersbaarheid (over alles kunnen beschikken, de wereld kennen, controleren…) eigen
is aan onze samenleving. Maar die beheersbaarheid heeft grenzen! (Corona, migratie…) en dat zorgt voor een
onzekerheid. Zijn boodschap; leer sommige dingen los te laten’.
Met welke bril kijken we naar die onzekere maatschappij? (Domeinen + vanuit welke theorie/ paradigma?)
Omgang met onzekerheid op 6 maatschappelijke domeinen:
1. Oprukkende ecologische crisis (onzekerheid door effecten klimaatopwarming…)
2. Economische globalisering VS onze eigen sociaaleconomische positie(effecten van die eco. globalisering op onze positie)
3. Toegenomen individuele vrijheid (meer kunnen kiezen = meer moeten kiezen en grotere kans op foute keuzes)
4. Omgang met tijd (we ervaren een te hoge tijdsdruk)
5. Groeiende superdiversiteit (door migratieprocessen)
6. Coronacrisis (zorgt voor sociale, gezondheids- en besmettingsrisico’s —> zorgt voor onzekerheid)
De risicomaatschappij volgens Ulrich Beck (socioloog)
De Duitse socioloog Ulrich Beck ging nog een stap verder. Hij stelde dat we evolueerden van een industriële samenleving
(gericht op groei en productie) naar een wereldrisicomaatschappij (gericht op het beheren van de risico’s die we zelf creëren)
Industriële maatschappij —> risicomaatschappij
Eerst waren we jagers/ verzamelaars, dat groeide tot een agrarische samenleving.
De industriële revolutie was de geleidelijke overgang van een agrarische/ landbouwsamenleving naar een maatschappij met
fabrieken. (2e helft 18e-19e eeuw)
Na WOII leven we voorbij de industriële maatschappij, maar in wat voor samenleving leven we dan? We zoeken naar
samenhang tussen veranderingsprocessen. Ulrich Beck spreekt van een overgang naar een mondiale risicomaatschappij.
Deze risicomaatschappij kent geen de nitie, maar wel omschrijvingen
- risico’s als ‘gevaar lopen’
- niet enkel catastrofes, ook oplossingen ervoor (denk aan een kernramp, deze zorgde voor een stop van productie van
kernenergie in Duitsland en België)
- de samenleving is geconfronteerd met de mogelijkheid dat al het leven op de aarde wordt vernietigd (corona…)
- Ecologische risico’s (denk aan nucleaire ramp van Tsjernobyl, de dollekoeienziekte, varkenspest…
Wat is een risicomaatschappij?
Vier centrale kenmerken van de risicomaatschappij
1. Risico’s domineren de agenda
Risico’s bestonden al eerder. Het gaat niet meer om een noodlot, natuurrampen of catastrofes, maar om door de mens
veroorzaakte risico’s. Er zijn tegenwoordig meer en andere risico’s die vaak voorbij grenzen van ruimte en tijd gaan.
Denk aan Tsjernobyl: voorbij grenzen van Tsjernobyl + nog niet alle slachtoffers zijn geboren. Globalisering zorgt ervoor
dat een virus zich sneller dan ooit kan verspreiden (denk aan corona). Ook de manier van omgaan met risico’s veranderd,
reële risico’s (kanker door roken) minimaliseren we, andere risico’s (slachtoffer terreuraanslag) vergroten we.
—> productie van onzekerheid staat centraal
Giddens: manufactured uncertainty: door de mens geproduceerde onzekerheid
3
fi
- schriftelijk: kennis-, inzichts- en
toepassingsvragen
- Literatuuropdracht (20% van totaal)
MENS EN OMGEVING
LES 1: 23 SEPT
Waarom wordt Mens en Omgeving opgenomen in de opleiding?
Het antwoord is simpel: je kan als ontwerper alleen op een goede manier werken en ontwerpen
wanneer je kennis hebt van en oog hebt voor de maatschappelijke context (+de problemen en
uitdagingen ervan)
Waarom oog hiervoor hebben? Ieder ontwerp beïnvloed niet enkel een ruimte/ persoon, maar ook een samenleving
sociologie en andere wetenschappen helpen om deze snelle veranderingen in onze samenleving beter te
kunnen (h)erkennen, kaderen en je ertoe te verhouden.
basisvraag doorheen M&O: in welke wereld of samenleving leven we, en werk je als ontwerper?
Onze blik is selectief, we nemen vanuit een … waar:
- gezichtspunt (man, vrouw, kind, gehandicapte…)
- Klassenpositie (arm, rijk, werkloos, student…)
- Bepaalde belangstelling (architect, timmerman, socioloog…)
- Bepaalde theorie
- …
We nemen voortdurend beslissingen over wat we belangrijk vinden, vaak zonder het te beseffen. We lteren informatie,
omdat onze hersenen onmogelijk alles tegelijk kunnen verwerken.
Deze selectiviteit is niet per se slecht: ze helpt ons functioneren. Maar ze wordt een probleem als we vergeten dat ze bestaat.
Dan denken we dat onze kijk “de waarheid” is, terwijl iemand anders vanuit zijn eigen referentiekader iets totaal anders ziet.
(Referentiekaders: de bril waardoor we kijken)
SOCIOLOGIE
We weten dat we allemaal subjectief betekenis geven aan de werkelijkheid, maar belangrijk is wiens sociale werkelijkheid?
Bijvoorbeeld: de ellende op de weg vanmorgen was niet te overzien (te zien op het nieuws)
eindelijk nog eens sneeuw, we hebben op school een sneeuwman gemaakt (vertelt iemands zoontje)
> 2 werkelijkheden, maar vanuit een ander gezichtspunt
De socioloog Erving Goffman en het proces ‘the social construction of reality’. Hij onderscheidt 3 vormen van selectiviteit:
1. Selective exposure: we zien maar een klein deel van de werkelijkheid. Afhankelijk van wie we zijn, zien we een andere
werkelijkheid
2. Selective perception: zelfs als mensen aan dezelfde werkelijkheid worden blootgegeven zien ze andere dingen
3. Selective retention: afhankelijk van onze eigen interesses en achtergrond, onthouden we andere dingen
Sociologie helpt om een objectievere blik te krijgen op de werkelijkheid, door wetenschappelijke methodes
Sociologie kijkt naar patronen in een samenleving (bijv. Loonverschil mannen en vrouwen…) en probeert de werkelijkheid
te verklaren (bijv. Waarom werkt de samenleving zoals die werkt?…)
—> hierdoor probeert men een systematisch beeld van de samenleving te verkrijgen
Sociologie gaat verder dan vooroordelen en vermeende kennis, voorbij wat iedereen weet en confronteert het objectieve
(de zakelijke werkelijkheid) en het subjectieve (de beleefde werkelijkheid)
De nitie sociologie:
De wetenschap die het samenleven van mensen in grotere en kleinere verbanden bestudeerd
> gedrag van en tussen mensen + gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen uit interacties tussen
mensen + zoekt verklaring voor het ontstaan, voortbestaan en verandering van deze gedragspatronen
1
fi fi
,Sociologie als een wetenschap zijn, wat wil zeggen:
empirisch (o.b.v. feiten door onderzoek), systematisch (verbanden en samenhang tussen die gevonden feiten),
generaliserend (niet baseren op 1 element)
Deze sociologie focust op hoe mensen samenleven in verschillende schaalniveaus:
- microniveau: relatie, gezin…
- Mesoniveau: wijk, stad, school, bedrijf…
- Macroniveau: een land, wereld, samenleving…
—> een nooit eindigende wetenschap, want de samenleving verandert constant
Mens en omgeving is een bredere, interdisciplinaire benadering (sociologisch geïnspireerd) op de samenleving
LES 2: 30 SEP
Sommige woorden ademen de tijd, onzekerheid is zo’n woord. (Bv. Corona, oorlog Oekraïne en energiecrisis, klimaatcrisis…)
—> woorden die komen, blijven enkele jaren/ decennia, en verdwijnen soms
Onze onzekerheid is paradoxaal (=schijnbaar tegenstrijdig), want:
- we leven in één van de rijkste samenlevingen en toch onzeker?
- We leven zonder oorlog (in België en buurlanden) en toch onzeker?
- We hebben een ongekende technologische kennis en toch onzeker?
- We zijn tegen alles verzekerd en toch onzeker?
—>onze maatschappij verandert constant en wordt een norm, die snelle en voortdurende veranderingen maken mensen
onzeker over hun leven en toekomst.
We proberen te begrijpen hoe onzekerheid in 1 van de rijkste samenlevingen kan bestaan a.d.h.v. 5 sociologen:
1. Bauman
Ziet 5 grote ontwikkelingen die aan de basis van de grote onzekerheid liggen:
- overgang van een solid modernity naar liquid modernity: de stabiele moderniteit uit de 20e eeuw is
veranderd naar een exibele, versplinterde samenleving (we moeten exibel omgaan met alle veranderingen die er
zijn)
- onzekerheid vormt een groeiende scheiding tussen macht en politiek: de afbrokkeling van nationale staten
geeft vrije baan aan wereldwijde economische machten —> markten en beurzen krijgen meer macht. De
terugtrekking van politiek (kleinere regeringen ontstaan) zorgt ervoor dat het beschermende kader verdwijnt.
- sociale zekerheid verzwakt: groeiende ongelijkheid lijkt eerder een verdienste dan een maatschappelijk
probleem, waardoor die onzekerheid blijft groeien. Ook onze uitkeringen (pensioen, geld bij ziekte…) lopen achter
op lonen.
- tijdshorizon krimpt: we kunnen niet meer denken, plannen en handelen op lange termijn.
- privatisering van risico’s: overheid neemt een kleinere rol op, dus mensen moeten zelf leren om met
onzekerheid en risico’s om te gaan.
—> deze ontwikkelingen maakt volgens Bauman dat we in een onzekere samenleving leven.
2. Laermans
zegt dat mensen vooral in Private kringen onzekerheid beleven (bijv. Een bedrijf gaat mensen ontslagen door
te veel werkkrachten —> individuele angst, want wat als ik mijn job verlies?)
sociologische verbeeldingskracht wil die persoonlijke moeilijkheden sociaal duiden.
3. Furedi
Door angst, geraken we steeds meer geobsedeerd met veiligheid. Vroeger moesten we risico’s nemen en nu
proberen we risico’s te vermijden. Zegt ook dat sommige reële risico’s ons amper raken (verkeersongevallen,
klimaatopwarming…) en sommige relatief onwaarschijnlijke risico’s obsederen ons (kans op kindermisbruik,
varkensgriep…)
2
fl fl
, Fundi is te eenzijdig, want wat hij zegt is niet altijd waar! Inzake van klimaatopwarming, is dat
struisvogelsociologie (=problemen vermijden/ ontkennen i.p.v. oplossen) en ontkennen helpt onze onzekerheid
niet begrijpen!
4. Castel
Zegt dat we soms te hard zoeken naar zekerheid en bescherming, dat het onze onzekerheid versterkt (denk aan
studenten voor het examen). We kennen een periode van individualisering en decollectivisering, zo’n
samenleving overleeft echter niet. Mensen hebben sociale samenhang nodig. Want individuen hebben soms de
middelen niet om met onzekerheden om te gaan. Dus er is nood aan collectieve bescherming van
instituties (bv. Sociale zekerheid)
5. Rosa
zegt dat de drang naar beheersbaarheid (over alles kunnen beschikken, de wereld kennen, controleren…) eigen
is aan onze samenleving. Maar die beheersbaarheid heeft grenzen! (Corona, migratie…) en dat zorgt voor een
onzekerheid. Zijn boodschap; leer sommige dingen los te laten’.
Met welke bril kijken we naar die onzekere maatschappij? (Domeinen + vanuit welke theorie/ paradigma?)
Omgang met onzekerheid op 6 maatschappelijke domeinen:
1. Oprukkende ecologische crisis (onzekerheid door effecten klimaatopwarming…)
2. Economische globalisering VS onze eigen sociaaleconomische positie(effecten van die eco. globalisering op onze positie)
3. Toegenomen individuele vrijheid (meer kunnen kiezen = meer moeten kiezen en grotere kans op foute keuzes)
4. Omgang met tijd (we ervaren een te hoge tijdsdruk)
5. Groeiende superdiversiteit (door migratieprocessen)
6. Coronacrisis (zorgt voor sociale, gezondheids- en besmettingsrisico’s —> zorgt voor onzekerheid)
De risicomaatschappij volgens Ulrich Beck (socioloog)
De Duitse socioloog Ulrich Beck ging nog een stap verder. Hij stelde dat we evolueerden van een industriële samenleving
(gericht op groei en productie) naar een wereldrisicomaatschappij (gericht op het beheren van de risico’s die we zelf creëren)
Industriële maatschappij —> risicomaatschappij
Eerst waren we jagers/ verzamelaars, dat groeide tot een agrarische samenleving.
De industriële revolutie was de geleidelijke overgang van een agrarische/ landbouwsamenleving naar een maatschappij met
fabrieken. (2e helft 18e-19e eeuw)
Na WOII leven we voorbij de industriële maatschappij, maar in wat voor samenleving leven we dan? We zoeken naar
samenhang tussen veranderingsprocessen. Ulrich Beck spreekt van een overgang naar een mondiale risicomaatschappij.
Deze risicomaatschappij kent geen de nitie, maar wel omschrijvingen
- risico’s als ‘gevaar lopen’
- niet enkel catastrofes, ook oplossingen ervoor (denk aan een kernramp, deze zorgde voor een stop van productie van
kernenergie in Duitsland en België)
- de samenleving is geconfronteerd met de mogelijkheid dat al het leven op de aarde wordt vernietigd (corona…)
- Ecologische risico’s (denk aan nucleaire ramp van Tsjernobyl, de dollekoeienziekte, varkenspest…
Wat is een risicomaatschappij?
Vier centrale kenmerken van de risicomaatschappij
1. Risico’s domineren de agenda
Risico’s bestonden al eerder. Het gaat niet meer om een noodlot, natuurrampen of catastrofes, maar om door de mens
veroorzaakte risico’s. Er zijn tegenwoordig meer en andere risico’s die vaak voorbij grenzen van ruimte en tijd gaan.
Denk aan Tsjernobyl: voorbij grenzen van Tsjernobyl + nog niet alle slachtoffers zijn geboren. Globalisering zorgt ervoor
dat een virus zich sneller dan ooit kan verspreiden (denk aan corona). Ook de manier van omgaan met risico’s veranderd,
reële risico’s (kanker door roken) minimaliseren we, andere risico’s (slachtoffer terreuraanslag) vergroten we.
—> productie van onzekerheid staat centraal
Giddens: manufactured uncertainty: door de mens geproduceerde onzekerheid
3
fi
