SAMENVATTING GEZONDHEIDSRECHT
DEEL 1: RECHTEN VAN DE PATIËNT
INLEIDING
• Reeds verschillende decennia bestaan “patiëntenrechten” in juridische literatuur, rechtspraak en
internationale teksten
• Tot eind 20ste eeuw bestond er echter geen afdwingbaar juridisch kader
– Gevolg: internationaal erkende, maar niet afdwingbare patiëntenrechten werden vaak niet
gerespecteerd
– Mentaliteit in de gezondheidszorg was vaak ‘paternalistisch’ en hield geen (volledige)
erkenning in van het zelfbeschikkingsbeginsel van de patiënt
• Je had geen evenwichtige situatie tussen patiênten en zorgverleners. Het was
afhankelijk van de arts bij wie je kwam, het ziekenhuis waar je werd opgenomen, …
of je vb. toegang kreeg tot je eigen dossier.
• Men had nog vaak de idee ‘de dokter zal, moet doen wat goed is voor mij’ zonder
dat ze effectief de keuze hadden of ze nu al dan niet de behandeling wilden
• Zolang je dit niet wettelijk ergens gaat verankeren, en rechten gaat creëren die je in
staat stellen om keuzes te maken, zit je met een probleem van willekeur en
rechtsonzekerheid
• Maar vanuit maatschappelijke en politieke hoek kwam hiertegen geleidelijk verzet…
• Sinds einde 20ste eeuw: cruciale wetgevende initiatieven hebben patiëntenrechten “kracht van wet”
gegeven, vb.
– Wet betreffende wegnemen en transplanteren van organen van 13/6/1986
– Wet betreffende zwangerschapsafbreking van 3/4/1990 (abortuswet)
– Wet betreffende Euthanasie van 28/5/2002
3 wetten die uitgaan van het
– Wet betreffende de Palliatieve Zorg van 14/6/2002
recht op zelfbeschikking
– Wet betreffende de Rechten van de Patiënt van 22/8/2002
– Wet inzake experimenten op de menselijke persoon van 7 /5/2004
– Wet betreffende medisch begeleide bevruchtingstechnieken van 6/7/2007
– Wet inzake het verkrijgen en het gebruik van menselijk lichaamsmateriaal met het oog op de
geneeskundige toepassing op de mens of het wetenschappelijk onderzoek van 19/12/2008;
, – Wet tot regeling van de vereiste kwalificaties om ingrepen van niet-heelkundige esthetische
geneeskunde en esthetische heelkunde uit te voeren en tot regeling van de reclame en
informatie betreffende die ingrepen van 23/5/2013
– Wet inzake de kwaliteitsvolle praktijkvoering in de gezondheidszorg van 22/4/2019
• Elk van deze regelgeving: wettelijke bekrachtiging van het autonomiebeginsel
– Patiënt kan zelf over zijn leven(seinde) beschikken
– En heeft wettelijke afdwingbare rechten hiertoe
– Het is niet over ter wereld evident dat je als patiënt, vrouw, … keuzes kunt maken rond je
leven, er was dus absoluut nood om dergelijke regelgeving in te voeren
• Afdwingbare patiëntenrechten zorgen anderzijds ook voor plichten voor degenen die de patiënt
professioneel ‘omringen’, zoals de zorgverleners, zorginstellingen, administratief personeel, enz.
– Het recht van de ene (de patiënt) is altijd de plicht van de andere (de zorgverlener). Daar zit
hem juist de afdwingbaarheid -> indien de plichten niet worden nageleefd, kunnen ze worden
afgedwongen
• Wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt
– Van kracht sinds 6 oktober 2002
– Invoering nieuwe en afdwingbare patiëntenrechten, zoals
• Recht op zorgweigering als patiënt (zelf indien dit een levensnoodzakelijke
behandeling is, heeft men het recht om dit te weigeren)
• vb. Jehovagetuige die een bloedtransfusie nodig heeft, maar dit weigert
wegens haar geloof. De zorgverleners moeten dit respecteren
• Inzage patiëntendossier: je hebt het recht een kopie van uw dossier op te vragen,
digitaal in te kijken, …
• Vrije keuze
• Vertegenwoordiging
– Rode draad = recht op zelfbeschikking van de patiënt
– Nader uitgevoerd
• KB 1 april 2003 (federale commissie pt-rechten)
• bij (reeds twee maal gewijzigd) KB van 8 juli 2003 voor ombudsfunctie in
ziekenhuizen
• Nadien kleine wetswijzigingen (2006, 2013, 2014, 2018)
– Vb. nummering veranderd, hier en daar nieuwe principes ingevoerd, andere woordkeuze
gebruikt, …
• tot wet 6/2/2024 (BS 23/2/2024)
, – Diverse bepalingen gemoderniseerd (o.a. in licht van digitalisering Gezondheidszorg)
– Of aangepast aan huidige zorgpraktijk
– Andere bepalingen gewijzigd
• vb. inzagerecht na overlijden
• Verduidelijkt door adviezen van:
– federale commissie patiëntenrechten (http://overlegorganen.gezondheid.belgië/be)
– Tuchtorganen, zoals de Nationale raad Orde van artsen (www.ordomedic.be), de
Psychologencommissie, enz.
• (Historische) bedoelingen van de Wet Patiëntenrechten
– Patiëntenrechten beschermen (afdwingbaarheid) -> voorzien van een afdwingbaar kader voor
patiënten
– Verduidelijken van de juridische verhoudingen tussen patiënten en zorgverstrekkers (wat de
rechten en de verplichtingen van de ander zijn)
– Bekrachtigen, harmoniseren en codificeren van bestaande gezondheidsrechtelijke normen
– Opheffen van betwistingen over inzagerecht in dossiers
– Invoeren van nieuwe normen
• Vertegenwoordiging volwassen onbekwame patiënten
• Juridische waarde van voorafgaande wilsverklaring (‘advance directive’)
• Klachtenbemiddeling: recht van de patiënt om een klacht neer te leggen bij de
ombudsdienst, ombudspersoon. Het kan een manier zijn om via die weg een
bemiddeling aan te vragen
• Centrale ziekenhuisaansprakelijkheid
TOEPASSINGSGEBIED WET PATIËNTENRECHTEN
• Bewust zeer breed!
– Doel? Rechtszekerheid, brede bescherming bieden aan patiënten. In principe alle situaties die
in de gezondheidszorg aan bod komen waarbij dat er enerzijds een patiënt is en anderzijds
een gezondheidsbeoefenaar
• Patiënt: de natuurlijke persoon die “gezondheidszorg ontvangt” (“ipv aan wie GZ wordt verstrekt”), al
dan niet op eigen verzoek
– Natuurlijke persoon?
• Vb. er zijn al discussies geweest of bepaalde vzw’s die zich inzetten rond de
bescherming van bepaalde patiëntengroepen het recht van inzage in het dossier
, kunnen uitoefenen -> geen natuurlijke persoon, dus heeft wel degelijk een relevantie
om dit in de definitie te vermelden
– Ook onder dwang (vb. gevangenen, psychiat. patiënten)
• Gezondheidszorgbeoefenaar (ipv “beoefenaar van gezondheidszorg”):
– Alle personen die 1 van de erkende zorgberoepen in een andere wet, met name de wet op de
uitoefening van de gezondheidszorgberoepen, uitoefenen
• = alle beroepsbeoefenaars bedoeld in WUG: een wet die alle in België erkende
zorgberoepen regelt (vroedkundige, ambulancier, tandarts, …)
• Sinds 2014: ook klinisch psychologen en orthopedagogen
– Ook beroepsbeoefenaar van niet-conventionele praktijk (osteopathie, chiropraxie,
homeopathie en acupunctuur)
• Ze staan niet in de WUG, maar daarvan zegt de wet patiëntenrecht zegt ook dat ze
de wet moeten naleven
• Het zijn 4 beroepen die tot op vandaag nog altijd geen volwaardig juridisch statuut
hebben
• Strikt genomen: niet zorgvoorzieningen (bevoegdheidskwestie)
– Puur een gevolg van onze beveogdheidsverdelende regels in België. Alles wat het beleid in
gezondheidszorgvoorzieningen betreft, is deelstatelijke materie, en alles wat te maken heeft
met zorgberoepen is federale materie (waarop de wet gezondheidsrecht dus van toepassing
is)
• Maar: ziekenhuizen verplicht om in verhouding met patiënt de WP na te leven en erover te waken dat
ziekenhuispersoneel dit ook doet tav patiënten (art. 30 Ziekenhuiswet).
– In die invividuele relatie moet het wel gerespecteerd worden. Indirect kunnen we wel zeggen
dat die wet gerespecteerd moeten worden, anders krijgen ze een probleem (maar sensu
strictu zal je het niet onder het personeel toepassingsgebied zien)
• Alle privaatrechtelijke als publiekrechtelijke rechtsverhoudingen inzake gezondheidszorg verstrekt
door een beroepsbeoefenaar aan een patiënt (art. 3 WP)
– Zowel in contractuele als buitencontractuele relaties
• vb. behandelende chirurg vraag labo-onderzoek aan bij externe klinisch bioloog
• vb. onderzoek door verzekeringsarts ikv schuldsaldoverzekering
• op grond daarvan zou je later als patiënt dus een kopie kunnen vragen van
het dossier die de verzekeringsarts heeft opgemaakt
• Vb. relatie bewoner – verpleegkundige (ambtenaar) in OCMW rusthuis
– Zowel bij privé-consultatie van een beroepsbeoefenaar als bij opname in een zorginstelling
DEEL 1: RECHTEN VAN DE PATIËNT
INLEIDING
• Reeds verschillende decennia bestaan “patiëntenrechten” in juridische literatuur, rechtspraak en
internationale teksten
• Tot eind 20ste eeuw bestond er echter geen afdwingbaar juridisch kader
– Gevolg: internationaal erkende, maar niet afdwingbare patiëntenrechten werden vaak niet
gerespecteerd
– Mentaliteit in de gezondheidszorg was vaak ‘paternalistisch’ en hield geen (volledige)
erkenning in van het zelfbeschikkingsbeginsel van de patiënt
• Je had geen evenwichtige situatie tussen patiênten en zorgverleners. Het was
afhankelijk van de arts bij wie je kwam, het ziekenhuis waar je werd opgenomen, …
of je vb. toegang kreeg tot je eigen dossier.
• Men had nog vaak de idee ‘de dokter zal, moet doen wat goed is voor mij’ zonder
dat ze effectief de keuze hadden of ze nu al dan niet de behandeling wilden
• Zolang je dit niet wettelijk ergens gaat verankeren, en rechten gaat creëren die je in
staat stellen om keuzes te maken, zit je met een probleem van willekeur en
rechtsonzekerheid
• Maar vanuit maatschappelijke en politieke hoek kwam hiertegen geleidelijk verzet…
• Sinds einde 20ste eeuw: cruciale wetgevende initiatieven hebben patiëntenrechten “kracht van wet”
gegeven, vb.
– Wet betreffende wegnemen en transplanteren van organen van 13/6/1986
– Wet betreffende zwangerschapsafbreking van 3/4/1990 (abortuswet)
– Wet betreffende Euthanasie van 28/5/2002
3 wetten die uitgaan van het
– Wet betreffende de Palliatieve Zorg van 14/6/2002
recht op zelfbeschikking
– Wet betreffende de Rechten van de Patiënt van 22/8/2002
– Wet inzake experimenten op de menselijke persoon van 7 /5/2004
– Wet betreffende medisch begeleide bevruchtingstechnieken van 6/7/2007
– Wet inzake het verkrijgen en het gebruik van menselijk lichaamsmateriaal met het oog op de
geneeskundige toepassing op de mens of het wetenschappelijk onderzoek van 19/12/2008;
, – Wet tot regeling van de vereiste kwalificaties om ingrepen van niet-heelkundige esthetische
geneeskunde en esthetische heelkunde uit te voeren en tot regeling van de reclame en
informatie betreffende die ingrepen van 23/5/2013
– Wet inzake de kwaliteitsvolle praktijkvoering in de gezondheidszorg van 22/4/2019
• Elk van deze regelgeving: wettelijke bekrachtiging van het autonomiebeginsel
– Patiënt kan zelf over zijn leven(seinde) beschikken
– En heeft wettelijke afdwingbare rechten hiertoe
– Het is niet over ter wereld evident dat je als patiënt, vrouw, … keuzes kunt maken rond je
leven, er was dus absoluut nood om dergelijke regelgeving in te voeren
• Afdwingbare patiëntenrechten zorgen anderzijds ook voor plichten voor degenen die de patiënt
professioneel ‘omringen’, zoals de zorgverleners, zorginstellingen, administratief personeel, enz.
– Het recht van de ene (de patiënt) is altijd de plicht van de andere (de zorgverlener). Daar zit
hem juist de afdwingbaarheid -> indien de plichten niet worden nageleefd, kunnen ze worden
afgedwongen
• Wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt
– Van kracht sinds 6 oktober 2002
– Invoering nieuwe en afdwingbare patiëntenrechten, zoals
• Recht op zorgweigering als patiënt (zelf indien dit een levensnoodzakelijke
behandeling is, heeft men het recht om dit te weigeren)
• vb. Jehovagetuige die een bloedtransfusie nodig heeft, maar dit weigert
wegens haar geloof. De zorgverleners moeten dit respecteren
• Inzage patiëntendossier: je hebt het recht een kopie van uw dossier op te vragen,
digitaal in te kijken, …
• Vrije keuze
• Vertegenwoordiging
– Rode draad = recht op zelfbeschikking van de patiënt
– Nader uitgevoerd
• KB 1 april 2003 (federale commissie pt-rechten)
• bij (reeds twee maal gewijzigd) KB van 8 juli 2003 voor ombudsfunctie in
ziekenhuizen
• Nadien kleine wetswijzigingen (2006, 2013, 2014, 2018)
– Vb. nummering veranderd, hier en daar nieuwe principes ingevoerd, andere woordkeuze
gebruikt, …
• tot wet 6/2/2024 (BS 23/2/2024)
, – Diverse bepalingen gemoderniseerd (o.a. in licht van digitalisering Gezondheidszorg)
– Of aangepast aan huidige zorgpraktijk
– Andere bepalingen gewijzigd
• vb. inzagerecht na overlijden
• Verduidelijkt door adviezen van:
– federale commissie patiëntenrechten (http://overlegorganen.gezondheid.belgië/be)
– Tuchtorganen, zoals de Nationale raad Orde van artsen (www.ordomedic.be), de
Psychologencommissie, enz.
• (Historische) bedoelingen van de Wet Patiëntenrechten
– Patiëntenrechten beschermen (afdwingbaarheid) -> voorzien van een afdwingbaar kader voor
patiënten
– Verduidelijken van de juridische verhoudingen tussen patiënten en zorgverstrekkers (wat de
rechten en de verplichtingen van de ander zijn)
– Bekrachtigen, harmoniseren en codificeren van bestaande gezondheidsrechtelijke normen
– Opheffen van betwistingen over inzagerecht in dossiers
– Invoeren van nieuwe normen
• Vertegenwoordiging volwassen onbekwame patiënten
• Juridische waarde van voorafgaande wilsverklaring (‘advance directive’)
• Klachtenbemiddeling: recht van de patiënt om een klacht neer te leggen bij de
ombudsdienst, ombudspersoon. Het kan een manier zijn om via die weg een
bemiddeling aan te vragen
• Centrale ziekenhuisaansprakelijkheid
TOEPASSINGSGEBIED WET PATIËNTENRECHTEN
• Bewust zeer breed!
– Doel? Rechtszekerheid, brede bescherming bieden aan patiënten. In principe alle situaties die
in de gezondheidszorg aan bod komen waarbij dat er enerzijds een patiënt is en anderzijds
een gezondheidsbeoefenaar
• Patiënt: de natuurlijke persoon die “gezondheidszorg ontvangt” (“ipv aan wie GZ wordt verstrekt”), al
dan niet op eigen verzoek
– Natuurlijke persoon?
• Vb. er zijn al discussies geweest of bepaalde vzw’s die zich inzetten rond de
bescherming van bepaalde patiëntengroepen het recht van inzage in het dossier
, kunnen uitoefenen -> geen natuurlijke persoon, dus heeft wel degelijk een relevantie
om dit in de definitie te vermelden
– Ook onder dwang (vb. gevangenen, psychiat. patiënten)
• Gezondheidszorgbeoefenaar (ipv “beoefenaar van gezondheidszorg”):
– Alle personen die 1 van de erkende zorgberoepen in een andere wet, met name de wet op de
uitoefening van de gezondheidszorgberoepen, uitoefenen
• = alle beroepsbeoefenaars bedoeld in WUG: een wet die alle in België erkende
zorgberoepen regelt (vroedkundige, ambulancier, tandarts, …)
• Sinds 2014: ook klinisch psychologen en orthopedagogen
– Ook beroepsbeoefenaar van niet-conventionele praktijk (osteopathie, chiropraxie,
homeopathie en acupunctuur)
• Ze staan niet in de WUG, maar daarvan zegt de wet patiëntenrecht zegt ook dat ze
de wet moeten naleven
• Het zijn 4 beroepen die tot op vandaag nog altijd geen volwaardig juridisch statuut
hebben
• Strikt genomen: niet zorgvoorzieningen (bevoegdheidskwestie)
– Puur een gevolg van onze beveogdheidsverdelende regels in België. Alles wat het beleid in
gezondheidszorgvoorzieningen betreft, is deelstatelijke materie, en alles wat te maken heeft
met zorgberoepen is federale materie (waarop de wet gezondheidsrecht dus van toepassing
is)
• Maar: ziekenhuizen verplicht om in verhouding met patiënt de WP na te leven en erover te waken dat
ziekenhuispersoneel dit ook doet tav patiënten (art. 30 Ziekenhuiswet).
– In die invividuele relatie moet het wel gerespecteerd worden. Indirect kunnen we wel zeggen
dat die wet gerespecteerd moeten worden, anders krijgen ze een probleem (maar sensu
strictu zal je het niet onder het personeel toepassingsgebied zien)
• Alle privaatrechtelijke als publiekrechtelijke rechtsverhoudingen inzake gezondheidszorg verstrekt
door een beroepsbeoefenaar aan een patiënt (art. 3 WP)
– Zowel in contractuele als buitencontractuele relaties
• vb. behandelende chirurg vraag labo-onderzoek aan bij externe klinisch bioloog
• vb. onderzoek door verzekeringsarts ikv schuldsaldoverzekering
• op grond daarvan zou je later als patiënt dus een kopie kunnen vragen van
het dossier die de verzekeringsarts heeft opgemaakt
• Vb. relatie bewoner – verpleegkundige (ambtenaar) in OCMW rusthuis
– Zowel bij privé-consultatie van een beroepsbeoefenaar als bij opname in een zorginstelling
