Samenvatting rechtspsychologie (14/20)

INHOUDSOPGAVE
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE..........................................................................................3
1. EEN SCHETS VAN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE................................................................................................4
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie.........................................................................4
1.2. Verschillende voor het recht relevante psychologische disciplines...................................................................................6
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie................................................................................................8
1.4. De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek............................................................................11
2. DE BINNEN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE GEHANTEERDE METHODEN EN TECHNIEKEN VAN ONDERZOEK.......15
2.1. De rechtspsychologie als empirische wetenschap...........................................................................................................15
2.2. De rechtspsychologie: een overwegend kwantitatief experimentele traditie..................................................................16
2.3. Beperkingen van bestaand rechtspsychologisch onderzoek............................................................................................22
DEEL II. THE BIGGER PICTURE: HET BELANG VAN HET VINDEN EN TOEPASSEN VAN BEST PRACTICES...........................30
3. WAARHEIDSVINDING EN PROCEDURELE RECHTVAARDIGHEID....................................................................31
3.1. Waarheidsvinding als fundamenteel doel........................................................................................................................31
3.2. Procedurele rechtvaardigheid..........................................................................................................................................31
3.3. Controle en participatie...................................................................................................................................................31
3.4. Accusatoire versus inquisitoire procedures.....................................................................................................................32
3.5. Legitimiteit....................................................................................................................................................................... 32
4. HET WAARBORGEN VAN DE PROCEDURELE RECHTEN VAN DE BETROKKENEN............................................33
4.1. Samenhang tussen procedurele rechten, waarheidsvinding en rechtvaardigheid...........................................................33
4.2. Internationale en Europese mensenrechten....................................................................................................................33
4.3. Artikel 6 EVRM: recht op een eerlijk proces.....................................................................................................................33
4.4. Andere fundamentele rechten.........................................................................................................................................34
5. GERECHTELIJKE DWALINGEN...................................................................................................................... 35
5.1. Concept – gerechtelijke dwalingen..................................................................................................................................35
5.2. PREVALENTIE WERELDWIJD.............................................................................................................................................36
5.3. DE AFWEZIGHEID VAN ERKENDE ONTERECHTE VEROORDELINGEN IN BELGIË................................................................39
5.4. DE OORZAKEN VAN GERECHTELIJKE DWALINGEN...........................................................................................................40
5.5. HET VOORKOMEN EN HERSTELLEN VAN GERECHTELIJKE DWALINGEN...........................................................................51
DEEL III. HET BEKOMEN VAN INFORMATIE VAN PARTIJEN BETROKKEN IN EEN PROCEDURE........................................56
6. ENKELE BASISPRINCIPES MET BETREKKING TOT WAARNEMING EN GEHEUGEN..........................................56
6.1. PERCEPTIE EN AANDACHT...............................................................................................................................................56
6.2. DE WERKING VAN HET GEHEUGEN..................................................................................................................................59
6.3. INVLOEDEN OP HET GEHEUGEN......................................................................................................................................62
6.4. PSEUDOHERINNERINGEN.................................................................................................................................................71
6.5. VERDRINGING EN HERVONDEN HERINNERINGEN...........................................................................................................75
6.6. GEHEUGENVERLIES VOOR EEN DELICT?...........................................................................................................................80
7. Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s...........................................................84
7.1. Alternatieve scenario’s....................................................................................................................................................84
7.2. Een alibi als startpunt van een alternatief scenario.........................................................................................................84
7.3. De beoordeling van de geloofwaardigheid en waarachtigheid van een alibi...................................................................86
7.4. Enkele kanttekeningen bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van alibi’s............................................................95
7.4. Het voorbeeld van Patrick: sterk bewijs kan een vals alibi ondersteunen........................................................................97
8. HET (VER)HOREN VAN BETROKKENEN...................................................................................................... 100
8.1. DE CENTRALE ROL VAN VERKLARINGEN IN PROCEDURES..............................................................................................100
8.2. VERSCHILLENDE VERHOORSTIJLEN EN HUN IMPACT.....................................................................................................102
8.3. DE NOODZAAK VAN TOEGENOMEN OP BEST PRACTICES GEBASEERDE TRAINING EN OPLEIDING................................124
9. KWETSBARE PERSONEN EN SLACHTOFFERS.............................................................................................. 133
9.1. Kwetsbaarheid en kwetsbare personen: what’s in a name?..........................................................................................133
9.2. De kwetsbaarheid van verdachten.................................................................................................................................147
9.3. Kwetsbare getuigen en slachtoffers...............................................................................................................................160
9.4. Enkele reflecties bij de waarborgen voor kwetsbare personen in de Belgische context................................................162
10. Op zoek naar de waarheid: leugendetectie............................................................................................. 165
10.1. Concepten.................................................................................................................................................................... 165
10.2. Fysiologische technieken: de polygraaf........................................................................................................................167


1

, 10.3. Non-verbale leugendetectie........................................................................................................................................174
10.4. Verbale leugendetectie................................................................................................................................................179
10.5. Een bijzondere vorm van ‘misleiding’ als obstakel van leugendetectie: malingering...................................................186
11. Het identificeren van daders: ooggetuigenherkenningen........................................................................195
11.1. Meervoudige confrontaties / lineup procedures.........................................................................................................195
11.2. Verschillende procedures............................................................................................................................................197
11.3. De in acht te nemen variabelen...................................................................................................................................201
12. Het bekomen en beoordelen van informatie in enkele specifieke niet-strafrechtelijke contexten............219
12.1. Familierecht: echtelijke geschillen en echtscheidingsprocedures................................................................................219
12.2. Asielprocedures........................................................................................................................................................... 235
12.3. Conflicten met betrekking tot het merkenrecht..........................................................................................................245
DEEL IV. JURIDISCHE BESLUITVORMING EN DE TOTSTANDKOMING EN PREVENTIE VAN BIAS EN FOUTEN.................259
13. De psychologie over hoe mensen denken en beslissingen nemen...........................................................259
13.1. Beslissingen in het dagelijks leven...............................................................................................................................259
13.2. Rechterlijke en jurybesluitvorming..............................................................................................................................263
14. Bias bij (juridische) besluitvorming......................................................................................................... 275
14.1. Heuristieken................................................................................................................................................................. 275
14.2. Attributie..................................................................................................................................................................... 277
14.3. Enkele specifieke biases onder de loep........................................................................................................................283
14.4. De invloed van psychologische mechanismen op de rechterlijke straftoemeting........................................................292
14.5. Enkele bijkomende obstakels bij juridische besluitvorming.........................................................................................297
15. De rol van deskundigen.......................................................................................................................... 316
15.1. De rol en meerwaarde van deskundigenexpertise.......................................................................................................316
15.2. Bias bij de besluitvorming door experts.......................................................................................................................319
15.3. De preventie van ondeugdelijke praktijken en bias.....................................................................................................330




2

, DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
Vooraf: waarover gaat rechtspsychologie?
Het recht gaat uiteindelijk voortdurend over mensen: verdachten en beklaagden, slachtoffers, getuigen,
politieambtenaren, magistraten, advocaten, deskundigen enz. Het strafproces kan juridisch worden opgebouwd uit
regels, bevoegdheden, rechten en procedures, maar al die regels worden toegepast door mensen met menselijke
cognitieve mogelijkheden én beperkingen. Mensen moeten gebeurtenissen waarnemen, zich gebeurtenissen
herinneren, verklaringen afleggen, informatie interpreteren, hypotheses vormen, bewijs waarderen en beslissingen
nemen. Precies daar ontstaat het belang van de psychologie.
De rechtspsychologie onderzoekt daarom niet in de eerste plaats hoe mensen zich zouden moeten gedragen
volgens het recht, maar hoe zij zich daadwerkelijk gedragen, welke psychologische processen daarbij werkzaam
zijn en welke factoren dat gedrag beïnvloeden. Juridisch correcte procedures garanderen op zichzelf dus niet dat
mensen foutloos functioneren. Een procedure kan volledig te goeder trouw worden toegepast en toch situaties
creëren waarin cognitieve vertekeningen of fouten optreden.
Dat maakt rechtspsychologie voor juristen relevant. Een jurist moet niet zelf psycholoog worden, maar moet
begrijpen dat bijvoorbeeld:
 een oprechte getuige toch een onjuiste herinnering kan hebben;
 een verdachte iets kan bekennen dat hij niet heeft gedaan;
 een vraagstelling de herinnering of het antwoord van een getuige kan beïnvloeden;
 een beslisser beïnvloed kan worden door informatie die juridisch irrelevant behoort te zijn;
 deskundigen en professionele beslissers niet automatisch immuun zijn voor cognitieve vertekeningen;
 wetenschappelijk onderzoek vaak in termen van kansen en risico’s spreekt, terwijl het recht uiteindelijk in
een concreet individueel geval een beslissing moet nemen.
Oriënterend opwarmertje: “feit of fictie?”
Aan het begin worden bewust een reeks intuïtieve stellingen voorgelegd. Ze vormen eigenlijk een voorproef van
de problemen die doorheen het vak worden behandeld:
1.De rechtspsychologie heeft Amerikaanse roots.
2.Valse bekentenissen worden vooral afgelegd door mensen met psychische problemen.
3.Het is nodig enige druk uit te oefenen tijdens een verhoor om informatie van een verdachte te verkrijgen.
4.Er zijn geen onterechte veroordelingen in België.
5.Traumatische herinneringen worden vaak verdrongen, maar blijven onbewust het functioneren beïnvloeden.
6.Geheugenverlies voor een delict door trauma komt zeer vaak voor bij verdachten.
7.Onschuldigen kunnen hun alibi doorgaans met tastbaar bewijs staven.
8.Inconsistente alibi’s zijn nooit geloofwaardig.
9.Politieambtenaren zijn beter in het detecteren van leugens dan gewone mensen.
10. Lichaamstaal maakt het mogelijk tijdens een verhoor te zien of iemand liegt.
11. De polygraaf is de beste manier om leugens te ontmaskeren.
12. Het is nuttig een ooggetuige de dader te laten identificeren op basis van één foto van de verdachte.
13. Waarneming en geheugen van kinderen vormen geen goede informatiebron.
14. Er bestaan verschillende goede criteria waarmee de geloofwaardigheid van verklaringen in asielzaken kan
worden beoordeeld.
15. Het uiterlijk van een beklaagde kan de straftoemeting beïnvloeden.
16. Rechters met meer dan tien jaar ervaring zijn minder vatbaar voor bias dan leken.
17. Deskundigen zijn minder vatbaar voor bias dan rechters.
18. Remote justice heeft hoofdzakelijk positieve gevolgen voor beklaagden.
19. Een ondertekende afstandsverklaring vormt op zichzelf een afdoende waarborg dat iemand vrijwillig en
weloverwogen afstand deed van een recht.
20. Gedragswetenschappelijke deskundigen zijn vatbaarder voor bias dan forensisch-wetenschappelijke
deskundigen.




3

, Belangrijk: deze eerste leerstofbundel beantwoordt bewust nog niet al deze stellingen. Ze fungeren als kapstokken voor
latere onderdelen van het vak. Wat hier wél onmiddellijk wordt gecorrigeerd, is de eerste stelling: de vroege
rechtspsychologie heeft niet in de eerste plaats Amerikaanse maar Duitse roots. Verschillende andere intuïties worden al
problematisch gemaakt door de klassieke experimenten — bijvoorbeeld de veronderstelling dat alleen “abnormale” of
psychisch kwetsbare mensen valse bekentenissen kunnen afleggen — maar de volledige beoordeling volgt later in het
vak.

1. EEN SCHETS VAN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
1.1.1. Rechtspsychologie is geen nieuwe ontwikkeling
De toepassing van psychologische kennis op juridische problemen kent een lange traditie. De vroege
belangstelling was sterk gericht op de vraag hoe betrouwbaar menselijke waarneming en herinnering eigenlijk
zijn, in het bijzonder wanneer een persoon later als getuige een verklaring moet afleggen.
De centrale historische ontdekking was fundamenteel: het geheugen werkt niet als een camera die gebeurtenissen
objectief registreert en later onveranderd afspeelt. Waarneming en herinnering zijn menselijke cognitieve
processen en daardoor onderhevig aan selectie, vervorming, vergeten, reconstructie en beïnvloeding.
De klassikale oefening waarbij onverwacht iets gebeurt en aanwezigen achteraf uiteenlopende beschrijvingen
geven, illustreert precies dit principe. Mensen kunnen hetzelfde voorval meemaken en toch verschillen over
kleding, voorwerpen, uiterlijke kenmerken of de exacte gang van zaken. Dat betekent niet noodzakelijk dat
iemand liegt. Twee oprechte personen kunnen verschillende herinneringen hebben.
1.1.2. Duitse roots: William Stern
Een van de centrale grondleggers was William Stern (1871–1938). Hij werkte in de Duitse psychologische
traditie en was beïnvloed door het geheugenonderzoek van Hermann Ebbinghaus. Stern wilde algemene kennis
over het menselijk geheugen toepassen op getuigenverklaringen.
Zijn onderzoeksprogramma werd aangeduid als Aussagepsychologie, letterlijk psychologie van de
verklaring/getuigenis. Het bevatte reeds vrijwel alle elementen die later typisch zouden worden voor de moderne
rechtspsychologie:
 laboratoriumonderzoek naar waarneming en herinnering;
 proefpersonen die afbeeldingen of gebeurtenissen waarnamen en daar later over rapporteerden;
 onderzoek naar de invloed van suggestieve vragen;
 onderzoek naar fouten die optreden ondanks de instructie alleen correcte informatie te geven;
 toepassing van experimentele bevindingen op juridische getuigenissen.
Stern concludeerde op basis van dergelijk onderzoek dat een volledig foutloze herinnering eerder uitzondering
dan regel is. Zelfs de overtuiging dat men de waarheid vertelt of de plechtigheid van een getuigenverklaring
beschermt niet tegen onbewuste geheugenfouten.
Wirklichkeitsversuche
Stern en anderen gingen vervolgens nog dichter bij de realiteit staan door zogenaamde Wirklichkeitsversuche uit
te voeren. In collegezalen werden bijvoorbeeld ruzies of misdrijfachtige gebeurtenissen geënsceneerd zonder dat
studenten vooraf wisten dat zij proefpersonen waren. Nadien moesten zij als “getuigen” beschrijven wat ze
hadden gezien.
Dit liet toe te onderzoeken hoe verklaringen veranderden afhankelijk van bijvoorbeeld:
 de omstandigheden waarin men iets waarnam;
 de duur van de waarneming;
 de periode tussen gebeurtenis en verklaring;
 de manier waarop men werd ondervraagd;
 suggestieve informatie achteraf.
Het grote voordeel was dat de onderzoekers de werkelijke gebeurtenis zelf kenden en dus konden vergelijken
wat werkelijk gebeurd was met wat getuigen later rapporteerden.
Stern beperkte zich bovendien niet tot academisch onderzoek. Hij trad ook op als deskundige voor Duitse
rechtbanken en droeg eraan bij dat psychologische deskundigheid institutioneel een plaats kreeg binnen de
rechtspleging.

4

,1.1.3. Hugo Münsterberg en het conflict tussen psychologie en recht
Een andere belangrijke figuur was Hugo Münsterberg (1863–1916), eveneens van Duitse oorsprong maar vooral
werkzaam in de Verenigde Staten. Zijn boek On the Witness Stand uit 1908 hielp de psychologie van getuigen en
gerechtelijke besluitvorming bekend te maken.
Zijn bijdrage was belangrijk, maar zijn manier van communiceren veroorzaakte eveneens een structureel
probleem dat tot vandaag herkenbaar blijft. Münsterberg presenteerde juristen geregeld als traag, bevooroordeeld
of onwetend en suggereerde dat psychologen hun moesten vertellen hoe zij hun werk moesten doen. Daardoor
evolueerde de relatie in zekere mate van psychology and law naar psychology against law.
De jurist John Henry Wigmore reageerde daarop met een scherpe, satirische kritiek. Hij wees onder meer op
Münsterbergs gebrekkige kennis van juridische problemen en liet zien dat Münsterberg zelf eerder psychologisch
onderzoek, waaronder dat van Stern, onvoldoende erkende.
Deze historische confrontatie is méér dan anekdotiek. Ze illustreert een probleem dat later voortdurend terugkeert:
zelfs wetenschappelijk goede inzichten vinden moeilijk ingang wanneer onderzoekers beroepsbeoefenaars
benaderen alsof die onkundig zijn. De toon en wijze waarop kennis wordt vertaald naar de praktijk
beïnvloeden dus de doorwerking ervan.
1.1.4. Nederlandse ontwikkeling — illustratieve context
Het handboek gaat uitvoeriger in op Nederland. Volgens de colleges is deze precieze chronologie illustratieve
achtergrond en geen afzonderlijk memoriseerblok, maar ze verduidelijkt wel de ontwikkeling van het vak.
Al in 1909 liet de Groningse hoogleraar Jan Simon van der Aa tijdens een college een conflict ensceneren waarna
studenten uiteenlopende getuigenverklaringen aflegden. Ook elders in Europa waren rond de eeuwwisseling
gelijkaardige demonstraties uitgevoerd.
Vanaf de jaren 1970 kreeg de rechtspsychologie in Nederland opnieuw een meer systematische academische
plaats. Onderzoekers zoals Hans Crombag, Peter van Koppen en Willem Wagenaar gingen empirisch onderzoek
verrichten naar bewijs, rechterlijke besluitvorming en mogelijke gerechtelijke dwalingen.
Een belangrijke mijlpaal was Dubieuze zaken uit 1992, waarin 35 strafzaken kritisch werden geanalyseerd. De
auteurs meenden dat in meerdere zaken problematische bewijsconstructies zichtbaar waren en trokken daar
bredere lessen uit over structurele risico’s in de strafrechtspleging. Juristen reageerden fel: volgens critici waren
de auteurs selectief, maakten zij een karikatuur van juridische besluitvorming en veralgemeenden zij vanuit
uitzonderlijke zaken.
De botsing werd later opnieuw zichtbaar in publicaties zoals De slapende rechter. De wederzijdse kritiek werd
soms dermate scherp dat de inhoudelijke discussie erdoor werd overschaduwd.
Tegelijk heeft die rechtspsychologische kritiek aantoonbaar een belangrijke functie gehad. Gerechtelijke
dwalingen en zaken zoals de Schiedammer Parkmoord versterkten de aandacht voor tunnelvisie, problematische
bekentenissen en gebrekkige bewijswaardering. Dit leidde onder meer tot hervormingen waarbij meer aandacht
kwam voor:
 interne tegenspraak;
 alternatieve scenario’s;
 ontlastend bewijs;
 betere registratie van onderzoek;
 herziening van afgesloten strafzaken.
1.1.5. Fundamentele “clash” tussen psychologie en recht
De spanning tussen de disciplines zit niet alleen in persoonlijkheden of communicatiestijl. Ze vloeit voor een
groot deel voort uit hun verschillende logica.
1. Descriptief versus prescriptief/normatief
Het recht is normatief. Het bepaalt hoe mensen zich moeten gedragen, welke procedures gevolgd moeten worden
en aan welke voorwaarden beslissingen moeten voldoen.
De psychologie is descriptief en empirisch. Zij vraagt wat mensen in werkelijkheid doen.
Een rechtsregel kan bijvoorbeeld bepalen dat een beslissing uitsluitend op relevante informatie moet berusten. De
psychologische vraag luidt vervolgens: lukt het mensen daadwerkelijk irrelevante informatie buiten
beschouwing te laten?
Het ene perspectief beschrijft dus het behoren; het andere het zijn.



5

,2. Zekerheid versus waarschijnlijkheid
Het recht moet uiteindelijk knopen doorhakken. Een rechter kan niet beslissen dat iemand “voor 72% schuldig” is
en het daarbij laten.
Psychologisch onderzoek spreekt daarentegen meestal in termen van kansen, gemiddelden en risico’s. Een
rechtspsycholoog kan bijvoorbeeld aantonen dat een bepaalde verhoortechniek het risico op een valse bekentenis
verhoogt, maar kan daaruit niet automatisch besluiten:
deze concrete bekentenis is vals.
Wetenschap levert zelden absolute zekerheid. Zij kan factoren aanwijzen die een uitkomst waarschijnlijker of
minder waarschijnlijk maken.
3. Groepsniveau versus individueel geval
Onderzoek zoekt algemeenheden. Stel dat uit onderzoek blijkt dat slechte lichtomstandigheden gemiddeld de
herkenningsprestatie verminderen. Dat is kennis op groepsniveau.
De jurist moet echter weten of deze specifieke getuige in deze specifieke zaak de dader juist heeft herkend.
Het feit dat een effect gemiddeld bestaat, bewijst niet welke uitkomst zich in één concreet geval heeft voorgedaan.
Een illustratie uit het handboek betreft anatomisch correcte poppen bij onderzoek naar mogelijk seksueel
misbruik. Zelfs wanneer misbruikte kinderen gemiddeld vaker een bepaald soort spelgedrag zouden vertonen,
volgt daar niet uit dat een individueel kind dat dit gedrag vertoont noodzakelijk misbruikt is. Ook niet-misbruikte
kinderen kunnen hetzelfde gedrag stellen.
4. Het directional condition-probleem
Dit probleem is bijzonder belangrijk.
Psychologisch onderzoek beantwoordt typisch een vraag van de vorm:
P(respons | conditie)
Bijvoorbeeld:
Hoe groot is de kans dat bepaald gedrag voorkomt als een kind werd misbruikt?
De rechter wil in een zaak vaak het omgekeerde weten:
P(conditie | respons)
Hoe groot is de kans dat het kind werd misbruikt gegeven dat het bepaald gedrag vertoont?
Die kansen zijn niet hetzelfde en mogen niet zomaar worden omgedraaid.
Precies dezelfde denkfout kan voorkomen bij leugendetectie, getuigenherkenning, bekentenissen, risicotaxatie
enz.

1.2. Verschillende voor het recht relevante psychologische disciplines
Binnen het brede snijvlak tussen psychologie en recht moeten vooral rechtspsychologie, forensische
psychologie, criminologische psychologie en — als aanvullende discipline — sociale psychologie van elkaar
worden onderscheiden.
1.2.1. Rechtspsychologie
De rechtspsychologie is gegrond in de functieleer/cognitieve psychologie: algemene psychologische functies
zoals:
 waarneming;
 aandacht;
 geheugen;
 redeneren;
 beslissen.
Ze vraagt niet primair waarom mensen crimineel worden of welke psychopathologie iemand heeft, maar hoe
normale menselijke psychologische processen functioneren binnen een juridische context.
Kenmerken:
o hoofdzakelijk empirisch;
o sterke nadruk op experimenteel onderzoek;
o kijkt zowel naar individuen als naar algemene mechanismen;
o omvat alle actoren in het recht:
o verdachte/beklaagde;

6

, o slachtoffer;
o getuige;
o politie;
o openbaar ministerie;
o rechter;
o advocaat;
o deskundige enz.
Voorbeelden van vragen:
 Hoe goed kan een ooggetuige iemand herkennen?
 Hoe beïnvloedt vraagstelling een verklaring?
 Wanneer ontstaat een valse bekentenis?
 Welke factoren veroorzaken tunnelvisie?
 Kan een rechter irrelevante informatie negeren?
 Heeft groepsdruk invloed op gezamenlijke besluitvorming?
 Hoe kan een juridische procedure zó worden ingericht dat de kans op fouten kleiner wordt?
1.2.2. Forensische psychologie
Forensische psychologie vertrekt vooral vanuit de klinische psychologie en richt zich veel sterker op een concreet
individu en diens mogelijke psychische problematiek.
Typische thema’s zijn:
 psychische stoornissen;
 afwijkend/deviant gedrag;
 toerekeningsvatbaarheid;
 diagnostiek;
 recidiverisico;
 behandeling;
 psychologische gevolgen bij slachtoffers.
De forensisch psycholoog kan bijvoorbeeld rechtstreeks een verdachte onderzoeken om te beoordelen of een
psychiatrische of psychologische stoornis bestaat en welke betekenis die kan hebben.
De rechtspsycholoog bestudeert daarentegen bijvoorbeeld of de omstandigheden van het verhoor
wetenschappelijk bekendstaan als factoren die de kwaliteit of validiteit van een verklaring kunnen aantasten.
Het onderscheid is dus niet:
forensische psychologie = psychologie in het recht
rechtspsychologie = iets anders,
maar eerder:
forensische psychologie → klinisch, individueel, stoornissen en diagnostiek;
rechtspsychologie → algemene cognitieve/sociale processen, empirisch en vaak experimenteel.
1.2.3. Criminologische psychologie
Criminologische psychologie vraagt vooral waarom mensen crimineel gedrag stellen.
Ze is gegrond in algemene psychologische theorieën en empirisch onderzoek en zoekt vooral verklaringen op
groepsniveau.
Dat kan bijvoorbeeld gaan over:
 biologische factoren;
 neurologische processen;
 neurotransmitters;
 opvoeding;
 hechting;
 gezinsfactoren;
 schoolfunctioneren;
 peers;
 sociale omgeving;
 persoonlijkheidskenmerken.


7

,Dat verschilt opnieuw van de rechtspsychologie. De vraag:
“Waarom pleegt iemand delicten?”
is criminologisch-psychologisch.
De vraag:
“Hoe betrouwbaar kan de herinnering zijn van de getuige die het delict zag?”
is rechtspsychologisch.
1.2.4. Sociale psychologie
De sociale psychologie levert eveneens belangrijke inzichten omdat mensen elkaar voortdurend beïnvloeden.
Dat is juridisch relevant voor bijvoorbeeld:
 groepsdruk bij rechercheteams;
 beraadslaging tussen rechters;
 invloed van advocaten en procespartijen op een beslisser;
 gezagsdruk;
 conformiteit;
 beeldvorming over een verdachte.
De klassieke experimenten van Asch en Milgram zijn oorspronkelijk sociaalpsychologisch maar uiterst bruikbaar
voor rechtspsychologische problemen.




1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
1.3.1. Wat wordt bestudeerd?
De rechtspsychologie bestudeert menselijke processen en gedrag onder invloed of “controle” van het recht.
Daarbij worden twee vragen gecombineerd:
1. Welke invloeden bestaan er?
2. Hoe beïnvloeden zij menselijk gedrag, informatie en besluitvorming?
Er wordt bijzonder veel aandacht besteed aan tekortkomingen en valkuilen in:
 bewijsgaring;
 verhoor;
 getuigenverklaringen;
 herkenningsprocedures;
 bewijswaardering;
 juridische besluitvorming.
Dat betekent niet dat de rechtspsychologie ervan uitgaat dat juridische actoren voortdurend fouten maken. Het
interessepunt ligt juist bij situaties waarin normale psychologische mechanismen ertoe kunnen leiden dat ondanks
goede bedoelingen een minder accurate uitkomst ontstaat.
1.3.2. Centrale doelstellingen
A. Juridische procedures en beslissingen informeren
Wetenschappelijke kennis kan worden gebruikt om te beoordelen of een bepaalde werkwijze de kwaliteit van
informatie verbetert of verslechtert.
Bijvoorbeeld: als onderzoek laat zien dat bepaalde soorten vragen het geheugen van een getuige kunnen
contamineren, heeft dat consequenties voor hoe een getuigenverhoor idealiter wordt ingericht.

8

,B. Best practices identificeren
Rechtspsychologie probeert procedures te vinden die de kans op goede informatie en correcte beslissingen
vergroten.
C. Te vermijden praktijken identificeren
Omgekeerd kan onderzoek laten zien welke praktijken risico’s creëren.
Het uiteindelijke doel is dus niet alleen kritiek maar foutenreductie: zo veel mogelijk correcte informatie en
correcte beslissingen, en zo weinig mogelijk systematische fouten.
1.3.3. Reikwijdte
De rechtspsychologie heeft een brede potentiële reikwijdte, maar is historisch vooral sterk ontwikkeld binnen het
strafprocesrecht.
Daar staan twee thema’s centraal:
Bewijsgaring
 getuigen;
 slachtoffers;
 verdachten;
 verhoren;
 herkenning;
 bekentenissen;
 alibi’s;
 bewijsconstructie.
Besluitvorming
 politie;
 openbaar ministerie;
 rechters;
 jury’s;
 deskundigen;
 bewijswaardering;
 schuld- en strafbeslissingen.
Dezelfde psychologische processen kunnen echter ook in andere rechtsdomeinen relevant zijn. Menselijke
waarneming, herinnering, communicatie en beslissingsbias stoppen immers niet aan de grens van het strafrecht.
1.3.4. Drie rollen van de rechtspsycholoog
1. Wetenschappelijk onderzoeker
Onderzoek kan:
 descriptief zijn: wat gebeurt er?
 verklarend zijn: waarom gebeurt het?
 evaluatief zijn: werkt een procedure?
 hervormingsgericht zijn: hoe kan de praktijk beter?
2. Getuigendeskundige
Een rechtspsycholoog kan in een concrete zaak wetenschappelijke expertise bieden.
Dat verschilt van de klinisch-forensische deskundige. Een rechtspsycholoog gaat bijvoorbeeld niet noodzakelijk
de verdachte zelf diagnosticeren, maar kan het dossier analyseren om na te gaan:
 welke omstandigheden een verklaring hebben beïnvloed;
 of bekende risicofactoren aanwezig waren;
 hoe een herkenningsprocedure is uitgevoerd;
 in welke mate een verklaring wetenschappelijk gezien op valide wijze tot stand kon komen.
Een belangrijke grens is dat de deskundige niet op de stoel van de rechter mag gaan zitten. De deskundige
analyseert het deel van het bewijs waarvoor specifieke expertise relevant is; de rechter weegt uiteindelijk het
gehele dossier en neemt de juridische beslissing.
3. Adviserende rol
Rechtspsychologen kunnen ook adviseren over:
 wetgeving;

9

,  beleidsvorming;
 verhoorprotocollen;
 kwetsbaarheid;
 procedurele waarborgen;
 opleiding van beroepsbeoefenaars.
1.3.5. Het deskundigheidsgebied in Nederland — illustratieve context
Het Nederlandse Register Gerechtelijk Deskundigen onderscheidt binnen Legal Psychology/Rechtspsychologie
drie grote gebieden:
1. Statement Validity / validiteit van verklaringen
2. Deception Detection / leugendetectie
3. Psychology of Evidence / bewijs en bewijsvergaring
Bij validiteit van verklaringen kan bijvoorbeeld worden onderzocht welke factoren invloed hadden op
waarnemen, herinneren en rapporteren, en hoe de vragen tijdens een verhoor zijn gesteld.
Bij leugendetectie gaat het om wetenschappelijke evaluatie van verbale en non-verbale detectiemethoden. In de
Nederlandse praktijk wordt een rechtspsycholoog volgens het handboek overigens nauwelijks hiervoor als
deskundige ingezet.
Psychology of Evidence kan breed gaan over cognitieve biases tijdens het onderzoek of nauwer over bijvoorbeeld
de kwaliteit van een specifieke herkenningsprocedure.
1.3.6. Betrouwbaarheid versus validiteit in een deskundigenopdracht
Hier ontstaat reeds een belangrijk terminologisch risico.
Wanneer een jurist vraagt:
“Is deze verklaring betrouwbaar?”
bedoelt hij doorgaans:
“Komt deze verklaring waarschijnlijk overeen met wat werkelijk gebeurd is?”
Maar psychologische betrouwbaarheid betekent iets anders: consistentie.
In psychologische terminologie ligt de juridische vraag dus veeleer bij de validiteit van de verklaring.
Dat verschil in vocabularium kan ertoe leiden dat jurist en deskundige denken over dezelfde vraag te spreken
terwijl zij eigenlijk verschillende vragen beantwoorden.
1.3.7. Grenzen van de deskundigheid
Een rechtspsycholoog beschikt over methodologische en statistische kennis waarmee hij wetenschappelijke
literatuur kan:
 identificeren;
 beoordelen;
 uitleggen;
 toepassen op een specifieke context.
Een rechter beschikt doorgaans niet over dezelfde gespecialiseerde opleiding.
Maar die meerwaarde betekent niet dat alles wat de deskundige tijdens zijn analyse doet, op zichzelf exclusieve
deskundigheid is.
Een voorbeeld uit het handboek betreft een rechtspsycholoog die camerabeelden bekeek om processen-verbaal
over een aanhouding te analyseren. Het bekijken van camerabeelden is op zichzelf geen specifiek
rechtspsychologische expertise. Toch kan het noodzakelijk zijn dat de deskundige die beelden ziet omdat ze de
meest directe informatiebron vormen waarop een rechtspsychologische analyse vervolgens wordt gebaseerd.
Daaruit volgen drie belangrijke aanbevelingen:
1.Kritische ondervraging van de deskundige kan onduidelijkheden over zijn expertise en conclusies
blootleggen.
2.De deskundige moet transparant zijn over methoden, bronnen, keuzes en grenzen.
3.Juristen en rechtspsychologen moeten elkaars positie begrijpen: de deskundige moet niet beslissen alsof
hij rechter is, maar de rechter moet evenmin wetenschappelijke deskundigheid terzijde schuiven louter omdat
hij zelf uiteindelijk de beslissing neemt.
Een concreet voorbeeld betreft bekentenissen. Om te beoordelen of de wijze van verhoren een bekentenis kan
hebben beïnvloed, moet een rechtspsycholoog soms ook nagaan hoe bewijs aan de verdachte werd voorgesteld.

10