Veiligheid, terrorisme & mensenrechten
College 1: Inleiding tot veiligheid, terrorisme en mensenrechten (1-13)
College 2: De paradoxen van de veiligheidscultuur (14-30)
College 3: Veiligheid en technologie (31-56)
College 4: Wie haat zaait, zal wetgeving oogsten (57-63 + 73-81)
College 5: Online extremisme (64-72)
College 6: Terrorisme en mensenrechten (82-97)
College 7: Terrorisme en het recht op vrijheid: administratieve maatregelen in het vk,
gastcollege Ward Yperman (98-104)
College 8: Poging tot definitie en korte geschiedenis van terrorisme (105-111)
College 9: Terrorismebestrijding: materieel en procedureel strafrecht in België (112-131)
College 10: Narcoterrorisme, de war on drugs en datagedreven strafonderzoeken (132-140)
College 11: Gastcollege Rudi Vranckx (141-144)
College 12: Vragensessie + voorbereiding examen 19/01/2026 (145-149)
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 1
,COLLEGE 1: INLEIDING TOT VEILIGHEID, TERRORISME EN MENSENRECHTEN
Prof. Dr. Sofie Royer
Overzicht
• Kennismaking
• Inleiding tot ‘Veiligheid, terrorisme en mensenrechten’
• Doelstellingen van het vak
• Praktische afspraken
• Kalender
- Begrip veiligheid en verhouding tot mensenrechten worden duidelijk
- Terrorisme en technologie spelen hierbij ook een belangrijke rol
Wie ben ik?
///
Wie zijn jullie?
• Master in de rechten
• Master in de criminologische wetenschappen
• Educatieve master in de maatschappijwetenschappen (rechten en
criminologische wetenschappen)
• Werkstudenten
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 2
,Samenleving met een obsessie voor veiligheid
We leven in een samenleving met een obsessie voor veiligheid: dit wordt duidelijk in
krantenartikels…
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 3
,Veiligheid
- Veiligheid uit zich ook in onze taal à vb. ‘brandveiligheid’
• Etymologie
• > ‘felig’: beschermd of geborgen
• Latijnse ‘securitas’: letterlijk ‘zonder zorg’
• Veiligheid als ‘semantisch sleepnet’ (Boutellier)
à er valt heel veel onder het begrip
• Van sluikstorten (overlast) over georganiseerde misdaad tot terrorisme
- Objectieve veiligheid (kunnen we meten) vs. subjectieve veiligheid (ons gevoel)
- Het is niet zo dat wanneer er meer objectieve veiligheid (vb. minder doden) is, dat
iedereen zich ook veiliger voelt
- Media kan voedingsbodem zijn voor angst en morele paniek
De U-curve van T. R. Gurr
- Brengt dodelijk geweld in kaart in Londen
- Vanaf 13e E tot jaren 2000: gevallen nemen af
o Verklaring: industriële revolutie, welvaart
- Sinds jaren ‘60 terug lichte stijging
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 4
,Vroege middeleeuwen en eerder
• Geen monopolisering of centralisering van
fysieke geweldsuitoefening
• Nu: de staat en politie
• Gewelddadig oplossen van conflicten is
schering en inslag
• Conflicten werden op fysieke manier
afgehandeld en opgelost
• Private wraak en veterecht
• Probleem van veterecht: geen enkele
proportionaliteit, geen regels rond
• SR was toen nog privaatrecht
• Nadien: Evolutie naar tariefsysteem (‘ver-geld-ing’) om private wraak af te kopen
• Nu: strafrecht zoals we het vandaag de dag kennen…
Modernisering
• Veiligheid als taak van de centrale politiek en gezag
• D.m.v. wetten (cf. rechtszekerheid)
• Monopolie legitieme fysieke geweldsuitoefening
• Gehoorzaamheid van burgers in ruil
• Veiligheid als iets transactioneel
• Afname van geweld tussen burgers
Theorie sociaal contract (Hobbes e.a.) – verschillende visies…
- Hobbes
o Zonder wetten of overheid leven we in een
natuurtoestand
o Oorlog van allen tegen allen
o Door het sociaal contract maken we een einde aan die natuurtoestand
o Onze rechten afstaan in ruil voor veiligheid
• Vanaf Locke: niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers
è bescherming tegen willekeur door overheid (cf. rechtsstaat)
o Vb. Déclaration of Independence (1776): life, liberty and the pursuit of
happiness
o Het sociaal contract garandeert niet enkel veiligheid, maar ook vrijheden
van burgers
o Sociaal contract als bescherming tegen willekeur van de overheid (cf.
rechtsstaat)
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 5
, • Rousseau: mens is van nature goed, maar materieel bezit zorgt
voor ongelijkheid è daarom is er nood aan sociaal contract
- Beccaria
o Tegen de doodstraf
o Het recht om te doden hebben burgers nooit afgestaan
aan de overheid
• Tegenreactie: positieve veiligheid (Schuilenburg e.a.)
• Veel filosofen hebben een negatief mensbeeld (vb.
Hobbes)
• Er bestaat ook zoiets als positieve veiligheid (vb. altruïsme,
empathie, rol van de gemeenschap,...)
Mensenrecht op veiligheid?
à is veiligheid een mensenrecht?
• Veiligheid = kerntaak én legitimatie staatsgezag
• Burgers beschermen tegen elkaar
• Burgers beschermen tegen ongebreidelde machtsuitoefening door
centrale gezag
• Veiligheid als klassieke afweerrecht of sociaal
grondrecht?
• Klassiek afweerrecht: waar mag overheid
zich niet in mengen (vb. recht op vereniging,
privacy)
• Sociaal grondrecht: waar moet de overheid
in voorzien (vb. recht op onderwijs)
• Europees Mensenrechtenverdrag (°1950):
klassiek afweerrechten à veiligheid als
klassiek afweerrecht
• “Wat de overheid niet mag doen”
• Vb. art. 5 EVRM
• EHRM: ook positieve verplichtingen
• “Wat de overheid wel moet doen”
• Vb. art. 8 EVRM
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 6
,Continu spanningsveld
“Security promises freedom but in fact erodes civil liberties.” (Zedner)
“Wanneer veiligheid en vrijheid te veel met elkaar in concurrentie komen, dan zal de
bevolking uiteindelijk altijd veiligheid boven vrijheid verkiezen, tenzij deze laatste in die
mate van overheidswege aangetast wordt dat er ook van veiligheid geen sprake kan zijn
zoals in totalitaire regimes.” (Piret)
Uitzonderingen op recht op vrijheid en veiligheid zijn mogelijk
- Geen absoluut recht
- 3 voorwaarden…
1) Noodzakelijkheid / proportionaliteit
2) Legaliteit
3) Legitimiteit (doel) à vb. het recht van anderen beschermen
- Kan dus een argument zijn om rechten in te perken
o Paradox van de veiligheid
Moeilijk evenwicht…
- Onze samenleving begint steeds meer op een high-security zone, zoals een
luchthaven, te lijken
o vb. camera’s om sluikstorten aan te pakken
- Semantisch sleepnet om verregaande controle te kunnen waarmaken
- Veiligheid is een utopie, absolute veiligheid gaan we nooit bere
Terrorisme
• Misdrijven gepleegd om… (EU Richtlijn 2017/541)
• Een bevolking ernstig vrees aan te jagen
• Een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te
dwingen een handeling te verrichten of na te laten
• De politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van
een land of een internationale organisatie ernstig te ontwrichten of
vernietigen
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 7
College 1: Inleiding tot veiligheid, terrorisme en mensenrechten (1-13)
College 2: De paradoxen van de veiligheidscultuur (14-30)
College 3: Veiligheid en technologie (31-56)
College 4: Wie haat zaait, zal wetgeving oogsten (57-63 + 73-81)
College 5: Online extremisme (64-72)
College 6: Terrorisme en mensenrechten (82-97)
College 7: Terrorisme en het recht op vrijheid: administratieve maatregelen in het vk,
gastcollege Ward Yperman (98-104)
College 8: Poging tot definitie en korte geschiedenis van terrorisme (105-111)
College 9: Terrorismebestrijding: materieel en procedureel strafrecht in België (112-131)
College 10: Narcoterrorisme, de war on drugs en datagedreven strafonderzoeken (132-140)
College 11: Gastcollege Rudi Vranckx (141-144)
College 12: Vragensessie + voorbereiding examen 19/01/2026 (145-149)
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 1
,COLLEGE 1: INLEIDING TOT VEILIGHEID, TERRORISME EN MENSENRECHTEN
Prof. Dr. Sofie Royer
Overzicht
• Kennismaking
• Inleiding tot ‘Veiligheid, terrorisme en mensenrechten’
• Doelstellingen van het vak
• Praktische afspraken
• Kalender
- Begrip veiligheid en verhouding tot mensenrechten worden duidelijk
- Terrorisme en technologie spelen hierbij ook een belangrijke rol
Wie ben ik?
///
Wie zijn jullie?
• Master in de rechten
• Master in de criminologische wetenschappen
• Educatieve master in de maatschappijwetenschappen (rechten en
criminologische wetenschappen)
• Werkstudenten
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 2
,Samenleving met een obsessie voor veiligheid
We leven in een samenleving met een obsessie voor veiligheid: dit wordt duidelijk in
krantenartikels…
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 3
,Veiligheid
- Veiligheid uit zich ook in onze taal à vb. ‘brandveiligheid’
• Etymologie
• > ‘felig’: beschermd of geborgen
• Latijnse ‘securitas’: letterlijk ‘zonder zorg’
• Veiligheid als ‘semantisch sleepnet’ (Boutellier)
à er valt heel veel onder het begrip
• Van sluikstorten (overlast) over georganiseerde misdaad tot terrorisme
- Objectieve veiligheid (kunnen we meten) vs. subjectieve veiligheid (ons gevoel)
- Het is niet zo dat wanneer er meer objectieve veiligheid (vb. minder doden) is, dat
iedereen zich ook veiliger voelt
- Media kan voedingsbodem zijn voor angst en morele paniek
De U-curve van T. R. Gurr
- Brengt dodelijk geweld in kaart in Londen
- Vanaf 13e E tot jaren 2000: gevallen nemen af
o Verklaring: industriële revolutie, welvaart
- Sinds jaren ‘60 terug lichte stijging
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 4
,Vroege middeleeuwen en eerder
• Geen monopolisering of centralisering van
fysieke geweldsuitoefening
• Nu: de staat en politie
• Gewelddadig oplossen van conflicten is
schering en inslag
• Conflicten werden op fysieke manier
afgehandeld en opgelost
• Private wraak en veterecht
• Probleem van veterecht: geen enkele
proportionaliteit, geen regels rond
• SR was toen nog privaatrecht
• Nadien: Evolutie naar tariefsysteem (‘ver-geld-ing’) om private wraak af te kopen
• Nu: strafrecht zoals we het vandaag de dag kennen…
Modernisering
• Veiligheid als taak van de centrale politiek en gezag
• D.m.v. wetten (cf. rechtszekerheid)
• Monopolie legitieme fysieke geweldsuitoefening
• Gehoorzaamheid van burgers in ruil
• Veiligheid als iets transactioneel
• Afname van geweld tussen burgers
Theorie sociaal contract (Hobbes e.a.) – verschillende visies…
- Hobbes
o Zonder wetten of overheid leven we in een
natuurtoestand
o Oorlog van allen tegen allen
o Door het sociaal contract maken we een einde aan die natuurtoestand
o Onze rechten afstaan in ruil voor veiligheid
• Vanaf Locke: niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers
è bescherming tegen willekeur door overheid (cf. rechtsstaat)
o Vb. Déclaration of Independence (1776): life, liberty and the pursuit of
happiness
o Het sociaal contract garandeert niet enkel veiligheid, maar ook vrijheden
van burgers
o Sociaal contract als bescherming tegen willekeur van de overheid (cf.
rechtsstaat)
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 5
, • Rousseau: mens is van nature goed, maar materieel bezit zorgt
voor ongelijkheid è daarom is er nood aan sociaal contract
- Beccaria
o Tegen de doodstraf
o Het recht om te doden hebben burgers nooit afgestaan
aan de overheid
• Tegenreactie: positieve veiligheid (Schuilenburg e.a.)
• Veel filosofen hebben een negatief mensbeeld (vb.
Hobbes)
• Er bestaat ook zoiets als positieve veiligheid (vb. altruïsme,
empathie, rol van de gemeenschap,...)
Mensenrecht op veiligheid?
à is veiligheid een mensenrecht?
• Veiligheid = kerntaak én legitimatie staatsgezag
• Burgers beschermen tegen elkaar
• Burgers beschermen tegen ongebreidelde machtsuitoefening door
centrale gezag
• Veiligheid als klassieke afweerrecht of sociaal
grondrecht?
• Klassiek afweerrecht: waar mag overheid
zich niet in mengen (vb. recht op vereniging,
privacy)
• Sociaal grondrecht: waar moet de overheid
in voorzien (vb. recht op onderwijs)
• Europees Mensenrechtenverdrag (°1950):
klassiek afweerrechten à veiligheid als
klassiek afweerrecht
• “Wat de overheid niet mag doen”
• Vb. art. 5 EVRM
• EHRM: ook positieve verplichtingen
• “Wat de overheid wel moet doen”
• Vb. art. 8 EVRM
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 6
,Continu spanningsveld
“Security promises freedom but in fact erodes civil liberties.” (Zedner)
“Wanneer veiligheid en vrijheid te veel met elkaar in concurrentie komen, dan zal de
bevolking uiteindelijk altijd veiligheid boven vrijheid verkiezen, tenzij deze laatste in die
mate van overheidswege aangetast wordt dat er ook van veiligheid geen sprake kan zijn
zoals in totalitaire regimes.” (Piret)
Uitzonderingen op recht op vrijheid en veiligheid zijn mogelijk
- Geen absoluut recht
- 3 voorwaarden…
1) Noodzakelijkheid / proportionaliteit
2) Legaliteit
3) Legitimiteit (doel) à vb. het recht van anderen beschermen
- Kan dus een argument zijn om rechten in te perken
o Paradox van de veiligheid
Moeilijk evenwicht…
- Onze samenleving begint steeds meer op een high-security zone, zoals een
luchthaven, te lijken
o vb. camera’s om sluikstorten aan te pakken
- Semantisch sleepnet om verregaande controle te kunnen waarmaken
- Veiligheid is een utopie, absolute veiligheid gaan we nooit bere
Terrorisme
• Misdrijven gepleegd om… (EU Richtlijn 2017/541)
• Een bevolking ernstig vrees aan te jagen
• Een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te
dwingen een handeling te verrichten of na te laten
• De politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van
een land of een internationale organisatie ernstig te ontwrichten of
vernietigen
Slides en bewoording door Prof. Dr. Sofie Royer 7
