Hoofdstuk 1
Waarom is er recht?
Het recht is nodig omdat mensen, organisaties en overheid in de samenleving
handelen vanuit verschillende belangen en verwachtingen
Om conflicten te voorkomen of op te lossen, worden rechten en plichten
vastgelegd in rechtregels.
Die rechtregels zijn gebaseerd op normen en waarden die in de maatschappij
gelden, zoals het uitgangspunt dat afspraken moeten worden nagekomen en
dat iemand een ander geen schade toebrengt.
Het recht zorgt daardoor voor ordening, bijvoorbeeld in het verkeer, bij
eigendom en in de verhouding tussen burgers onderling en tussen burgers en
de overheid.
Daarnaast stuurt recht gedrag.
Recht en rechtvaardigheid zijn niet hetzelfde, maar het recht is wel gericht op
rechtvaardigheid
Vindplaatsen in het recht
Het recht wordt door mensen gemaakt en is terug te vinden in
rechtsbronnen: wet – en regelgeving, jurisprudentie, gewoonte en
verdragen.
De vier rechtsbronnen vormen samen de basis van het geldende
recht
Wet- en regelgeving
Wetten bevatten rechtsregels die door de overheid zijn vastgesteld.
De hoogste wetgever in Nederland is de Staten-Generaal samen
met de regering. Alleen regelingen van deze hoogste wetgever
worden wet genoemd (voorbeeld; Burgelijk Wetboek, de Jeugdwet
en de Gemeentewet.
De hoogste wet in Nederland is de Grondwet.
Naast wetten bestaan er ook andere regelingen, zoals koninklijke
besluiten, algemene maatregelen van bestuur, ministeriële
regelingen en verordeningen van provincies en gemeenten.
Ook de Europese Unie stelt regels vast in verordeningen en
richtlijnen, die hoger zijn dan de Nederlandse regelgeving.
Jurisprudentie
, Jurisprudentie ontstaat doordat rechters algemene regels toepassen
op concrete gevallen.
De rechter interpreteert rechtsregels en legt zijn oordeel vast in een
rechtspraak, vonnis of arrest. Daarmee wordt het recht nader
ingevuld, vooral wanneer de wet open normen bevat of geen
volledig antwoord geeft.
Jurisprudentie wordt rechtersrecht genoemd en behoort tot het
ongeschreven recht.
Gewoonte
Gewoonte is een ongeschreven rechtsbron.
Gewoonterecht ontstaat doordat regels in de loop van de tijd in een
algemene kring worden gevolgd.
Alleen gewoonten die niet in strijd zijn met het recht kunnen als
gewoonterecht gelden.
Verdrag
Verdragen zijn schriftelijke afspraken tussen staten.
Verdragen gelden in Nederland als Nederland ze heeft ondertekend.
Verdragsregels staat boven de Nederlandse rechtsregels.
Veel bepalingen hebben directe werking.
Belangrijke voorbeelden zijn het Internationaal Verdrag inzake de
rechten van het Kind (IVRK)
Aard van de regels
Rechtsregels verschillen in werking. Sommige regels zijn dwingend,
andere laten ruimte voor afwijking of vullen juist onbrekende
afspraken aan.
Er bestaat een rangorde tussen regelingen en er moet onderscheid
worden gemaakt tussen objectief en subjectief recht.
Rangorde in regelingen
Niet alle regels hebben dezelfde rechtskracht.
De rangorde loopt van verdragen en Europese regelgeving naar de
grondwet, overige wetten, algemene maatregelen van bestuur,
ministeriële regelingen en provinciale en gemeentelijke
verordeningen.
, De rangorde is van belang omdat lagere regelgeving nadere
invulling kan geven aan hogere regelgeving, maar ook omdat lagere
regels buiten toepassing kunnen worden gelaten als zij in strijd zijn
met hogere regels.
Objectief en subjectief recht
Objectief recht omvat alle geldende rechtsregels.
Subjectief recht is een persoonlijk recht dat daaruit voor een
individu voortvloeit.
Hetzelfde geldt voor subjectieve plichten.
Alleen subjectieve rechten en plichten kunnen in rechte worden
afgedwongen.
Grondrechten
Grondrechten zijn de meest elementaire en onvervreemdbare
rechten van een individu. Zij vormen het fundament van een
menswaardige samenleving.
Klassieke grondrechten, zoals gelijke behandeling, vrijheid en
toegang tot de rechter, moeten door de overheid en anderen
worden geaccepteerd.
Inbreuk is alleen toegestaan als daarvoor wettelijke grond bestaat.
Er zijn sociale grondrechten, zoals het recht op gezondheidszorg.
De sociale grondrechten geven een opdracht aan de overheid. Deze
grondrechten zijn niet rechtstreeks als individueel recht
afdwingbaar.
Recht en de praktijk van het sociaal werk
Het recht vormt een kader waarbinnen hulp- en dienstverlening in
het sociaal werk plaatsvindt.
Het bepaalt de juridische verhouding tussen hulpverlener en cliënt
en geeft inhoud aan hun verantwoordelijkheden en verplichtingen.
Hoofdstuk 2
Publiekrecht en privaatrecht
Het recht kan worden ingedeeld in publiekrecht en privaatrecht.
, Publiekrecht regelt het uitoefenen van gezag door de overheid
tegenover burgers en tussen overheidsorganen onderling.
Privaatrecht regelt rechtsverhoudingen tussen personen en
rechtspersonen.
Het recht kan daarnaast worden ingedeeld in functionele
rechtsgebieden, die een bepaald maatschappelijk onderwerp
regelen.
Publiekrecht
Publiekrecht gaat over de verticale verhouding tussen overheid en
burger.
Belangrijke onderdelen zijn staatsrecht, bestuursrecht en strafrecht.
Staatsrecht regelt onder andere hoe wet- en regelgeving tot stand
komt en welke overheidsorganen er zijn.
Bestuursrecht bevat regels voor bestuursorganen bij het gebruik
van hun bevoegdheden.
Een beschikking is een besluit van een bestuursorgaan in een
individueel geval, bijvoorbeeld het verlenen of weigeren van een
recht of het opleggen van een plicht.
Bij bestuursorganen gelden algemene beginselen van behoorlijk
bestuur, zoals zorgvuldigheid, rechtszekerheid, gelijkheid, het
verbod van misbruik van bevoegdheid en motivering.
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) bevat onder andere regels
over rechtsbescherming, bezwaar, beroep en klachtbehandeling.
Strafrecht gaat over strafbare gedragingen, straffen en de
berechting daarvan. Belangrijke wetten zijn het Wetboek van
Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering.
Medisch tuchtrecht neemt binnen het recht een bijzondere plaats in.
Privaatrecht
Privaatrecht wordt ook burgerlijk recht of civiel recht genoemd.
Het gaat om rechtsverhoudingen tussen personen en
rechtspersonen.
Uitgangspunt is gelijkwaardigheid van partijen.
Rechtsverhoudingen kunnen ontstaan door bijvoorbeeld een
overeenkomst, huwelijk, geregistreerd partnerschap of schade die
op grond van de wet tot verplichtingen leidt.
Het privaatrecht is vooral geregeld in het Burgerlijk Wetboek (BW)
en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv).
Waarom is er recht?
Het recht is nodig omdat mensen, organisaties en overheid in de samenleving
handelen vanuit verschillende belangen en verwachtingen
Om conflicten te voorkomen of op te lossen, worden rechten en plichten
vastgelegd in rechtregels.
Die rechtregels zijn gebaseerd op normen en waarden die in de maatschappij
gelden, zoals het uitgangspunt dat afspraken moeten worden nagekomen en
dat iemand een ander geen schade toebrengt.
Het recht zorgt daardoor voor ordening, bijvoorbeeld in het verkeer, bij
eigendom en in de verhouding tussen burgers onderling en tussen burgers en
de overheid.
Daarnaast stuurt recht gedrag.
Recht en rechtvaardigheid zijn niet hetzelfde, maar het recht is wel gericht op
rechtvaardigheid
Vindplaatsen in het recht
Het recht wordt door mensen gemaakt en is terug te vinden in
rechtsbronnen: wet – en regelgeving, jurisprudentie, gewoonte en
verdragen.
De vier rechtsbronnen vormen samen de basis van het geldende
recht
Wet- en regelgeving
Wetten bevatten rechtsregels die door de overheid zijn vastgesteld.
De hoogste wetgever in Nederland is de Staten-Generaal samen
met de regering. Alleen regelingen van deze hoogste wetgever
worden wet genoemd (voorbeeld; Burgelijk Wetboek, de Jeugdwet
en de Gemeentewet.
De hoogste wet in Nederland is de Grondwet.
Naast wetten bestaan er ook andere regelingen, zoals koninklijke
besluiten, algemene maatregelen van bestuur, ministeriële
regelingen en verordeningen van provincies en gemeenten.
Ook de Europese Unie stelt regels vast in verordeningen en
richtlijnen, die hoger zijn dan de Nederlandse regelgeving.
Jurisprudentie
, Jurisprudentie ontstaat doordat rechters algemene regels toepassen
op concrete gevallen.
De rechter interpreteert rechtsregels en legt zijn oordeel vast in een
rechtspraak, vonnis of arrest. Daarmee wordt het recht nader
ingevuld, vooral wanneer de wet open normen bevat of geen
volledig antwoord geeft.
Jurisprudentie wordt rechtersrecht genoemd en behoort tot het
ongeschreven recht.
Gewoonte
Gewoonte is een ongeschreven rechtsbron.
Gewoonterecht ontstaat doordat regels in de loop van de tijd in een
algemene kring worden gevolgd.
Alleen gewoonten die niet in strijd zijn met het recht kunnen als
gewoonterecht gelden.
Verdrag
Verdragen zijn schriftelijke afspraken tussen staten.
Verdragen gelden in Nederland als Nederland ze heeft ondertekend.
Verdragsregels staat boven de Nederlandse rechtsregels.
Veel bepalingen hebben directe werking.
Belangrijke voorbeelden zijn het Internationaal Verdrag inzake de
rechten van het Kind (IVRK)
Aard van de regels
Rechtsregels verschillen in werking. Sommige regels zijn dwingend,
andere laten ruimte voor afwijking of vullen juist onbrekende
afspraken aan.
Er bestaat een rangorde tussen regelingen en er moet onderscheid
worden gemaakt tussen objectief en subjectief recht.
Rangorde in regelingen
Niet alle regels hebben dezelfde rechtskracht.
De rangorde loopt van verdragen en Europese regelgeving naar de
grondwet, overige wetten, algemene maatregelen van bestuur,
ministeriële regelingen en provinciale en gemeentelijke
verordeningen.
, De rangorde is van belang omdat lagere regelgeving nadere
invulling kan geven aan hogere regelgeving, maar ook omdat lagere
regels buiten toepassing kunnen worden gelaten als zij in strijd zijn
met hogere regels.
Objectief en subjectief recht
Objectief recht omvat alle geldende rechtsregels.
Subjectief recht is een persoonlijk recht dat daaruit voor een
individu voortvloeit.
Hetzelfde geldt voor subjectieve plichten.
Alleen subjectieve rechten en plichten kunnen in rechte worden
afgedwongen.
Grondrechten
Grondrechten zijn de meest elementaire en onvervreemdbare
rechten van een individu. Zij vormen het fundament van een
menswaardige samenleving.
Klassieke grondrechten, zoals gelijke behandeling, vrijheid en
toegang tot de rechter, moeten door de overheid en anderen
worden geaccepteerd.
Inbreuk is alleen toegestaan als daarvoor wettelijke grond bestaat.
Er zijn sociale grondrechten, zoals het recht op gezondheidszorg.
De sociale grondrechten geven een opdracht aan de overheid. Deze
grondrechten zijn niet rechtstreeks als individueel recht
afdwingbaar.
Recht en de praktijk van het sociaal werk
Het recht vormt een kader waarbinnen hulp- en dienstverlening in
het sociaal werk plaatsvindt.
Het bepaalt de juridische verhouding tussen hulpverlener en cliënt
en geeft inhoud aan hun verantwoordelijkheden en verplichtingen.
Hoofdstuk 2
Publiekrecht en privaatrecht
Het recht kan worden ingedeeld in publiekrecht en privaatrecht.
, Publiekrecht regelt het uitoefenen van gezag door de overheid
tegenover burgers en tussen overheidsorganen onderling.
Privaatrecht regelt rechtsverhoudingen tussen personen en
rechtspersonen.
Het recht kan daarnaast worden ingedeeld in functionele
rechtsgebieden, die een bepaald maatschappelijk onderwerp
regelen.
Publiekrecht
Publiekrecht gaat over de verticale verhouding tussen overheid en
burger.
Belangrijke onderdelen zijn staatsrecht, bestuursrecht en strafrecht.
Staatsrecht regelt onder andere hoe wet- en regelgeving tot stand
komt en welke overheidsorganen er zijn.
Bestuursrecht bevat regels voor bestuursorganen bij het gebruik
van hun bevoegdheden.
Een beschikking is een besluit van een bestuursorgaan in een
individueel geval, bijvoorbeeld het verlenen of weigeren van een
recht of het opleggen van een plicht.
Bij bestuursorganen gelden algemene beginselen van behoorlijk
bestuur, zoals zorgvuldigheid, rechtszekerheid, gelijkheid, het
verbod van misbruik van bevoegdheid en motivering.
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) bevat onder andere regels
over rechtsbescherming, bezwaar, beroep en klachtbehandeling.
Strafrecht gaat over strafbare gedragingen, straffen en de
berechting daarvan. Belangrijke wetten zijn het Wetboek van
Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering.
Medisch tuchtrecht neemt binnen het recht een bijzondere plaats in.
Privaatrecht
Privaatrecht wordt ook burgerlijk recht of civiel recht genoemd.
Het gaat om rechtsverhoudingen tussen personen en
rechtspersonen.
Uitgangspunt is gelijkwaardigheid van partijen.
Rechtsverhoudingen kunnen ontstaan door bijvoorbeeld een
overeenkomst, huwelijk, geregistreerd partnerschap of schade die
op grond van de wet tot verplichtingen leidt.
Het privaatrecht is vooral geregeld in het Burgerlijk Wetboek (BW)
en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv).
