RELIGIE, ZINGEVING EN
LEVENSBESCHOUWING
LES 1: INLEIDING - SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN
GLOBALISERING
Zie inleidende PowerPoint voor examen…
Ppt, lesopnames en lesnotities + uitgeschreven lessen
Data
Twee grote fenomenen die SL veranderen en die invloed hebben op hoe mensen naar de
wereld kijken
Secularisatie= scheiding tussen kerk en staat, heeft te maken met de afneming van de
rol die religie heeft
Secularisatiethese= "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt,
een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen
en groepen groeit."
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
1) Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
o Burgers kunnen leven uitbouwen buiten religieuze context
2) Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt
geïnstitutionaliseerde religie minder relevant, minder collectief als vroeger
SOCIOLOGEN DIE ZICH BEZIGHIELDEN MET RELIGIE
Max Weber
Emile Durkheim
Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion,
1967) Titel boek kennen
o Vader van secularisatiethese
o Cultuuromslag van 1968: individuele samenleving die zich afzet tegen
patriarchaat
André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun –
Auschwitz – Rwanda)
o Grote rampen van 20e E het geloof in een goede God knauw hebben
gegeven
o 1e van God – dood Christus aan het kruis
o 2e – Verlichting
o 3e massaslachtingen die in geschiedenis opduiken
Hoe kan een goede God dit laten gebeuren – vraag van het kwaad
Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid, godsdienst verboden
Bezit Bijbel/Koran verboden in Noord-Korea, Eritrea
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
VERFIJNING VAN SECULARISATIEDEBAT
Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
Rol in religie nam toch niet zo snel af
Secularisatie sterker op platteland en minder stedelijke gebieden (in steden religie
hardnekkiger)
José Casanova: Public religions in the Modern World (1994)
Debat moet verfijnd worden
a) scheiden van politieke en religieuze sfeer kerk vs. staat
b) verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
c) privatisering van religie (= problematisch) religie enkel private sfeer
1
, o Religie wilt altijd een maatschappelijke rol spelen volgens Casanova
Charles Taylor: A secular Age, 2007
Verfijnt debat over seculiere staat
o Mogen het niet direct gelijkstellen met afwezigheid religie
a) Doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
b) Middel: scheiding tussen kerk en staat
Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van
de Staat en de overheid (laicité)
• Laicité heeft te maken met het seculiere karakter van de staat
Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met
de middelen, minder strikt scheiding tussen kerk/staat (“God bless America”)
• In de praktijk: continuüm – onderling verschillen
Belgische model: unieke invulling door 'verzuiling' (verkaveling van de staat volgens
ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen)
"BELIEVING WITHOUT BELONGING"
Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken (leven na de dood, ziel, …) in
Europa niet even hard/snel vermindert als de band met kerken en godsdiensten.
Vraag: is dit een tijdelijk verschijnsel?
Vb. geloof in leven na de dood neemt minder snel af dan het toebehoren tot de
kerk
o Het is niet omdat er minder volk is in de kerk dat er hierin minder geloof is
“belonging without believing” – dag van vandaag mensen die zeggen dat ze
christelijk zijn maar niet geloven – te maken met politieke invulling, niet perse met
alle geloofsinhouden akkoord zijn
"VICARIOUS RELIGION"
Band met institutionele kerk wordt losser, maar dat betekent NIET dat
meerderheid TEGEN de kerk is.
Een kleine minderheid stelt religieuze handelingen in naam van een grotere groep.
Die groep rekent erop dat kerkelijke diensten toegankelijk blijven als "public
service"
o bv huwelijken, begrafenissen: idee van publieke dienstverlening vd kerk
Vicarious= je doet het in de plaats van iemand anders
VS is het anders
o Mensen hebben persoonlijke band met kerk
o Geen deel uitmaken van Kerk= niet meer komen kloppen als je wilt
trouwen
PARADIGMAWISSEL MET EINDE VAN KOUDE OORLOG - DESECULARISATIE
Desecularisatie= Terugkeer van godsdienst in het publieke leven na 1989
Gilles Kepel - ‘La revanche de Dieu’ (1991)
niet enkel nationalisme terug ook religie, “God is niet dood”
Met het einde v communistische ideologie zien we op verschillende vlakken
heropkomst v religie
o Verwijzing naar oorlogen in Joegoslavië
John Micklethwait and Adrian Wooldrigde,God is Back (2009)
Hoofdredacteurs van “The Economist”
1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II,
“de boze paus”, Pools dus ex SU mee ervoor gezorgd religie achter ijzeren
gordijn
Voordien Iran heel westers gericht conservatief
Jaar waarbij conservatieve sjiitische geestelijke Khomeini het volk aansporen de
shah rezah pahlevi van macht te verdrijven
Johannes Paulus II: belangrijke rol in geweldloze revolutie
o Zou leiden tot ontmanteling communistisch systeem
2
,In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme zet fel door - van Richard
Dawkins, The God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris, …)
Hernieuwde waardering vr rol godsdienst dr niet-gelovige wetenschappers cfr
Tiger, Mc Guire Het goddelijke brein;
o Alain de Botton, Religion for Atheists (sociaal nut)
Legt uit waarom hij toch grote waardering heeft voor gelovigen
Godsdienst heeft sociaal nut want het geeft mensen een doel
Maatschappelijke cohesie
Hang nr sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen vr geïnstitutionaliseerde godsdienst: voetballer na goal kruisteken –
plaats godsdienst in individuele context
DESECULARISATIE
P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
Berger heeft term desecularisatie uitgevonden
Was gefixeerd op situatie in West-EU
o de West-Europese uitzondering
o Gaf toe dat hij fout zat, zegt dat hij zich geeft vergist
o Ziet dat andere samenlevingen dit voorbeeld niet volgen
W-EU godsdienst neemt af (sec), maar in de rest van de wereld zoals de
VS, neemt godsdienst toe/religie komt terug (desec) = W-EU is dus
eigenlijk de uitzondering
p examen NIET “het westen”, maar wel W-EU er is een verschil in
godsdienst met VS
De academische bias (confirmation bias)
o Zijn collega’s waren allemaal seculier seculiere bril op wereld
(versterkten elkaar)
o Blind voor fenomenen die echt afspeelden
Jürgen Habermas: evolutie
van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie, …) tot pos attitude tov
sociale rol v religie
o marxisme = negatieve visie op godsdienst, materiele visie, godsdienst als
manier om het proletariaat te onderdrukken (ook gedachte Habermas)
o in loop van carrière positievere visie godsdienst door gesprekken met
kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel mogelijk
verwoorden – (must bij formele beslissing: bv parlementair debat)
evolutie Habermas tss 20 en 21E E “vroeger vond ik dat religieuze argumentatie
geen plaats had in het seculiere debat, maar ik ben er van teruggekomen”
RECENT TREND: HERSECULARISERING (2007-2019)
Gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een belangrijke rol in uw
leven”
Ronald F. Inglehart, “Giving up on God. The Global Decline of Religion” in Foreign
Affairs, sept. 2020
o Inglehart zegt in debat dat religie geprivatiseerd is geworden, hoe je in
religie staat, zou moeten wijzigen hoe je in de politiek staat
Vooral in VS sterk teruggelopen
Enkel India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en N-Zeeland toegenomen
Bovenaan zijn de landen waar religie oploopt (grafiek naar rechts)
Maar in andere landen grote afname
India Modi: hindunationalisme
BESCHAVINGEN VOLGENS HUNTINGTON
3
, Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994)
7/8 beschavingen op wereldvlak, religie terug belangrijk op wereldvlak – wereld
terug indelen via beschavingen?
o iedere beschaving bepaald door 1 leidende godsdienst/slechts 1
waardepatroon
o conflicten 21e E zullen z bv beschavingen
Vb. Oekraïne ligt op breuklijn tss orthodoxe en westerse beschaving
o Elke beschaving heeft een land met leidende mogelijkheid
Multiculturalisme afzweren
o Huntington wil multiculturalisme afzweren, hij zegt dat mengen niet gaat
o Waarden kunnen niet zomaar opgelegd worden aan andere beschavingen
Niet denken dat Westerse waarden universeel zijn
o Bepaalde vormen van mensenrechten zijn alleen maar toepasbaar in onze
context <-> onzin om democratie op te leggen in islamitische landen
Nine Eleven als zijn grote gelijk? Islam tegen het westen – bewijs van de clash of
civilizations
Terreuraanslagen, nieuwe oorlogen in Midden-Oosten en elders?
Kritiek op Huntington:
Oversimplificatie, geen geüniformeerde blokken, te simpel
o Bv. verschil tss soennieten en sjiieten in islam, Amerika vs West-Europa
Conflicten eerder binnen dan tussen de beschavingen … (conflict Jemen)
Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser door mondialisering
o secularisatie + globalisering = deterritorialisering
o (Olivier Roy): waar godsdienst en grondgebied veel meer los staan van
elkaar dan vroeger
o Bv. migratie, internet
Weinig oog voor uniformiseringsprocessen (economisch; communicatie, enz)
o Bv. veel mensen dezelfde schoenen over de hele wereld “turnschoenen”
GODSDIENSTEN EN GLOBALISERING
Globalisering = veramerikanisering? =
Benjamin Barber – Jihad vs Mc World: Verzet tegen globalisering (Mcdo)
Herstructureren identiteit, meer interdependentie, noodzaak van samenwerking
en dialoog; ook de religieuze (Andrea Riccardi)
Migratie leidt tot ‘superdiversiteit’ in onze steden
Simultaneïteit – platteland vs stad; derde vs tweede/eerste generatie migranten
Secularisatie zet door bij autochtonen - neergang kerkgang – religiositeit
GODSDIENSTEN IN INTERNATIONALE RELATIES
Tot voor kort was alles economische of militaire machtsverhouding. (vb: Henry
Kissinger vermeldt in zijn standaardwerk Diplomacy (1994) amper de rol van
godsdiensten: tekenend)
NOCHTANS:
Rol van christelijk-nationalistisch rechts in VS
Geopolitieke invloed van Heilige Stoel (Vaticaan)
Opkomst neoprotestantisme (Midden-Amerika, Afrika,…)
Evolutie orthodox Rusland, Servië, …
4
LEVENSBESCHOUWING
LES 1: INLEIDING - SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN
GLOBALISERING
Zie inleidende PowerPoint voor examen…
Ppt, lesopnames en lesnotities + uitgeschreven lessen
Data
Twee grote fenomenen die SL veranderen en die invloed hebben op hoe mensen naar de
wereld kijken
Secularisatie= scheiding tussen kerk en staat, heeft te maken met de afneming van de
rol die religie heeft
Secularisatiethese= "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt,
een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen
en groepen groeit."
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
1) Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
o Burgers kunnen leven uitbouwen buiten religieuze context
2) Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt
geïnstitutionaliseerde religie minder relevant, minder collectief als vroeger
SOCIOLOGEN DIE ZICH BEZIGHIELDEN MET RELIGIE
Max Weber
Emile Durkheim
Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion,
1967) Titel boek kennen
o Vader van secularisatiethese
o Cultuuromslag van 1968: individuele samenleving die zich afzet tegen
patriarchaat
André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun –
Auschwitz – Rwanda)
o Grote rampen van 20e E het geloof in een goede God knauw hebben
gegeven
o 1e van God – dood Christus aan het kruis
o 2e – Verlichting
o 3e massaslachtingen die in geschiedenis opduiken
Hoe kan een goede God dit laten gebeuren – vraag van het kwaad
Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid, godsdienst verboden
Bezit Bijbel/Koran verboden in Noord-Korea, Eritrea
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
VERFIJNING VAN SECULARISATIEDEBAT
Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
Rol in religie nam toch niet zo snel af
Secularisatie sterker op platteland en minder stedelijke gebieden (in steden religie
hardnekkiger)
José Casanova: Public religions in the Modern World (1994)
Debat moet verfijnd worden
a) scheiden van politieke en religieuze sfeer kerk vs. staat
b) verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
c) privatisering van religie (= problematisch) religie enkel private sfeer
1
, o Religie wilt altijd een maatschappelijke rol spelen volgens Casanova
Charles Taylor: A secular Age, 2007
Verfijnt debat over seculiere staat
o Mogen het niet direct gelijkstellen met afwezigheid religie
a) Doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
b) Middel: scheiding tussen kerk en staat
Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van
de Staat en de overheid (laicité)
• Laicité heeft te maken met het seculiere karakter van de staat
Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met
de middelen, minder strikt scheiding tussen kerk/staat (“God bless America”)
• In de praktijk: continuüm – onderling verschillen
Belgische model: unieke invulling door 'verzuiling' (verkaveling van de staat volgens
ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen)
"BELIEVING WITHOUT BELONGING"
Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken (leven na de dood, ziel, …) in
Europa niet even hard/snel vermindert als de band met kerken en godsdiensten.
Vraag: is dit een tijdelijk verschijnsel?
Vb. geloof in leven na de dood neemt minder snel af dan het toebehoren tot de
kerk
o Het is niet omdat er minder volk is in de kerk dat er hierin minder geloof is
“belonging without believing” – dag van vandaag mensen die zeggen dat ze
christelijk zijn maar niet geloven – te maken met politieke invulling, niet perse met
alle geloofsinhouden akkoord zijn
"VICARIOUS RELIGION"
Band met institutionele kerk wordt losser, maar dat betekent NIET dat
meerderheid TEGEN de kerk is.
Een kleine minderheid stelt religieuze handelingen in naam van een grotere groep.
Die groep rekent erop dat kerkelijke diensten toegankelijk blijven als "public
service"
o bv huwelijken, begrafenissen: idee van publieke dienstverlening vd kerk
Vicarious= je doet het in de plaats van iemand anders
VS is het anders
o Mensen hebben persoonlijke band met kerk
o Geen deel uitmaken van Kerk= niet meer komen kloppen als je wilt
trouwen
PARADIGMAWISSEL MET EINDE VAN KOUDE OORLOG - DESECULARISATIE
Desecularisatie= Terugkeer van godsdienst in het publieke leven na 1989
Gilles Kepel - ‘La revanche de Dieu’ (1991)
niet enkel nationalisme terug ook religie, “God is niet dood”
Met het einde v communistische ideologie zien we op verschillende vlakken
heropkomst v religie
o Verwijzing naar oorlogen in Joegoslavië
John Micklethwait and Adrian Wooldrigde,God is Back (2009)
Hoofdredacteurs van “The Economist”
1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II,
“de boze paus”, Pools dus ex SU mee ervoor gezorgd religie achter ijzeren
gordijn
Voordien Iran heel westers gericht conservatief
Jaar waarbij conservatieve sjiitische geestelijke Khomeini het volk aansporen de
shah rezah pahlevi van macht te verdrijven
Johannes Paulus II: belangrijke rol in geweldloze revolutie
o Zou leiden tot ontmanteling communistisch systeem
2
,In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme zet fel door - van Richard
Dawkins, The God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris, …)
Hernieuwde waardering vr rol godsdienst dr niet-gelovige wetenschappers cfr
Tiger, Mc Guire Het goddelijke brein;
o Alain de Botton, Religion for Atheists (sociaal nut)
Legt uit waarom hij toch grote waardering heeft voor gelovigen
Godsdienst heeft sociaal nut want het geeft mensen een doel
Maatschappelijke cohesie
Hang nr sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen vr geïnstitutionaliseerde godsdienst: voetballer na goal kruisteken –
plaats godsdienst in individuele context
DESECULARISATIE
P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
Berger heeft term desecularisatie uitgevonden
Was gefixeerd op situatie in West-EU
o de West-Europese uitzondering
o Gaf toe dat hij fout zat, zegt dat hij zich geeft vergist
o Ziet dat andere samenlevingen dit voorbeeld niet volgen
W-EU godsdienst neemt af (sec), maar in de rest van de wereld zoals de
VS, neemt godsdienst toe/religie komt terug (desec) = W-EU is dus
eigenlijk de uitzondering
p examen NIET “het westen”, maar wel W-EU er is een verschil in
godsdienst met VS
De academische bias (confirmation bias)
o Zijn collega’s waren allemaal seculier seculiere bril op wereld
(versterkten elkaar)
o Blind voor fenomenen die echt afspeelden
Jürgen Habermas: evolutie
van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie, …) tot pos attitude tov
sociale rol v religie
o marxisme = negatieve visie op godsdienst, materiele visie, godsdienst als
manier om het proletariaat te onderdrukken (ook gedachte Habermas)
o in loop van carrière positievere visie godsdienst door gesprekken met
kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel mogelijk
verwoorden – (must bij formele beslissing: bv parlementair debat)
evolutie Habermas tss 20 en 21E E “vroeger vond ik dat religieuze argumentatie
geen plaats had in het seculiere debat, maar ik ben er van teruggekomen”
RECENT TREND: HERSECULARISERING (2007-2019)
Gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een belangrijke rol in uw
leven”
Ronald F. Inglehart, “Giving up on God. The Global Decline of Religion” in Foreign
Affairs, sept. 2020
o Inglehart zegt in debat dat religie geprivatiseerd is geworden, hoe je in
religie staat, zou moeten wijzigen hoe je in de politiek staat
Vooral in VS sterk teruggelopen
Enkel India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en N-Zeeland toegenomen
Bovenaan zijn de landen waar religie oploopt (grafiek naar rechts)
Maar in andere landen grote afname
India Modi: hindunationalisme
BESCHAVINGEN VOLGENS HUNTINGTON
3
, Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994)
7/8 beschavingen op wereldvlak, religie terug belangrijk op wereldvlak – wereld
terug indelen via beschavingen?
o iedere beschaving bepaald door 1 leidende godsdienst/slechts 1
waardepatroon
o conflicten 21e E zullen z bv beschavingen
Vb. Oekraïne ligt op breuklijn tss orthodoxe en westerse beschaving
o Elke beschaving heeft een land met leidende mogelijkheid
Multiculturalisme afzweren
o Huntington wil multiculturalisme afzweren, hij zegt dat mengen niet gaat
o Waarden kunnen niet zomaar opgelegd worden aan andere beschavingen
Niet denken dat Westerse waarden universeel zijn
o Bepaalde vormen van mensenrechten zijn alleen maar toepasbaar in onze
context <-> onzin om democratie op te leggen in islamitische landen
Nine Eleven als zijn grote gelijk? Islam tegen het westen – bewijs van de clash of
civilizations
Terreuraanslagen, nieuwe oorlogen in Midden-Oosten en elders?
Kritiek op Huntington:
Oversimplificatie, geen geüniformeerde blokken, te simpel
o Bv. verschil tss soennieten en sjiieten in islam, Amerika vs West-Europa
Conflicten eerder binnen dan tussen de beschavingen … (conflict Jemen)
Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser door mondialisering
o secularisatie + globalisering = deterritorialisering
o (Olivier Roy): waar godsdienst en grondgebied veel meer los staan van
elkaar dan vroeger
o Bv. migratie, internet
Weinig oog voor uniformiseringsprocessen (economisch; communicatie, enz)
o Bv. veel mensen dezelfde schoenen over de hele wereld “turnschoenen”
GODSDIENSTEN EN GLOBALISERING
Globalisering = veramerikanisering? =
Benjamin Barber – Jihad vs Mc World: Verzet tegen globalisering (Mcdo)
Herstructureren identiteit, meer interdependentie, noodzaak van samenwerking
en dialoog; ook de religieuze (Andrea Riccardi)
Migratie leidt tot ‘superdiversiteit’ in onze steden
Simultaneïteit – platteland vs stad; derde vs tweede/eerste generatie migranten
Secularisatie zet door bij autochtonen - neergang kerkgang – religiositeit
GODSDIENSTEN IN INTERNATIONALE RELATIES
Tot voor kort was alles economische of militaire machtsverhouding. (vb: Henry
Kissinger vermeldt in zijn standaardwerk Diplomacy (1994) amper de rol van
godsdiensten: tekenend)
NOCHTANS:
Rol van christelijk-nationalistisch rechts in VS
Geopolitieke invloed van Heilige Stoel (Vaticaan)
Opkomst neoprotestantisme (Midden-Amerika, Afrika,…)
Evolutie orthodox Rusland, Servië, …
4
