Samenvatting Ethiek in de gezondheidszorg
Prof. Chris Gastmans – 2025-2026
Contents
1. Hoofdstuk 1: Waardigheidsbevorderende zorg ................................................................................ 4
1.1 Ethiek van principes .............................................................................................................. 4
1.1.1 Conflict van principes ....................................................................................................... 4
1.1.2 Kenmerken van de principebenadering .............................................................................. 4
1.1.3 Vergeten randfenomenen (die niet in principebenadering zitten) ......................................... 5
1.2 Nood aan ander geluid? ........................................................................................................ 5
1.3 Drie pijlers ............................................................................................................................ 6
1.3.1 Concreet beleefde ervaring ............................................................................................... 6
1.3.2 Interpretatieve dialoog....................................................................................................... 7
1.3.3 Ethische standaard ........................................................................................................... 7
1.4 Waardigheidsbevorderende zorg ............................................................................................ 8
1.4.1 3 sleutelconcepten van ethisch kader ................................................................................ 8
1.4.2 Kwetsbaarheid: een concreet beleefde ervaring ................................................................. 8
1.5 Zorg .................................................................................................................................... 10
1.5.1 De hulpverlener in dialoog ............................................................................................... 10
1.5.2 De patiënt in dialoog........................................................................................................ 10
1.6 Waardigheid ....................................................................................................................... 11
1.6.1 Waardigheid als ethisch fundament ................................................................................. 11
1.6.2 Betekenissen van waardigheid ......................................................................................... 11
1.6.3 Waardigheid als multidimensionaal begrip ....................................................................... 12
1.6.4 Mens-waardigheid........................................................................................................... 13
1.6.5 2 bedenkingen ................................................................................................................ 14
2. Hoofdstuk 2: Prenatale diagnostiek .............................................................................................. 15
2.1 Inleiding.............................................................................................................................. 15
2.2 Achtergrond ........................................................................................................................ 15
2.3 Prenatale diagnostiek .......................................................................................................... 15
2.3.1 Doel ............................................................................................................................... 15
2.3.2 Methoden ....................................................................................................................... 15
2.3.3 Beleving van prenatale screening en diagnostiek .............................................................. 16
2.3.4 Ethische uitgangspunten van prenatale keuzebegeleiding ................................................. 17
2.3.5 Zorgproces inzake prenatale diagnostiek .......................................................................... 18
3. Hoofdstuk 3: Zwangerschapsafbreking na PD ............................................................................... 19
3.1 Wettelijk kader .................................................................................................................... 19
1
, 3.2 Beleving van ZA na PD ......................................................................................................... 19
3.2.1 Ouders ........................................................................................................................... 19
3.2.2 Gynaecologen ................................................................................................................. 19
3.2.3 Vroedvrouwen ................................................................................................................. 20
3.3 Fundamentele waardeopties ............................................................................................... 20
3.3.1 Fundamentele menselijke waardigheid vs kwaliteit van leven ............................................ 20
3.3.2 Respect voor autonomie in verbondenheid ...................................................................... 20
3.3.3 Maatschappelijk verantwoordelijkheid ............................................................................. 20
3.4 Waardeafweging ................................................................................................................. 21
3.4.1 Algemene principes en bijzondere omstandigheden ......................................................... 21
3.4.2 Waarden in conflict ......................................................................................................... 21
3.4.3 Een ideale oplossing? ...................................................................................................... 21
3.4.4 Proportionele afweging .................................................................................................... 21
3.5 Zorgproces ......................................................................................................................... 22
3.5.1 Ouders die zwangerschap willen verderzetten .................................................................. 22
3.5.2 Ouders die zwangerschap willen afbreken ........................................................................ 22
3.6 Kwaliteit van de ethische besluitvorming .............................................................................. 22
3.6.1 Ouders en ongeboren kind ............................................................................................... 22
3.6.2 Hulpverlenend team ........................................................................................................ 23
3.6.3 Ziekenhuis ...................................................................................................................... 23
3.6.4 Samenleving ................................................................................................................... 23
4. Hoofdstuk 6: Intimiteit & seksualiteit bij ouderen .......................................................................... 24
4.1 Voorafgaande beschouwingen ............................................................................................. 24
4.2 Intimiteit en seksualiteit, ouderdom en dementie ................................................................. 24
4.2.1 Seksualiteit: what’s in name? Wat is intimiteit en seksualiteit ............................................ 24
4.2.2 Intimiteits- en seksualiteitsbeleving op oudere leeftijd: 2 mythes ...................................... 24
4.3 Seksualiteit in woonzorgcentra ............................................................................................ 25
4.3.1 Seksuele expressie en dementie ...................................................................................... 26
4.3.2 Ongecontroleerd seksueel gedrag van ouderen met dementie .......................................... 26
4.4 Een antropologisch kader/ een kijk vanuit mensbeelden ....................................................... 26
4.4.1 Inleiding .......................................................................................................................... 26
4.4.2 Het vreemde zelf ............................................................................................................. 27
4.4.3 Het (dis)continue zelf ...................................................................................................... 27
4.4.4 Het belichaamde zelf ...................................................................................................... 27
4.4.5 Het in-de-wereld zijn ....................................................................................................... 28
4.4.6 Het met-anderen zijn ....................................................................................................... 28
4.4.7 Besluit ............................................................................................................................ 29
4.5 Ethische implicaties: waardigheidsbevorderende zorg voor intimiteit en seksualiteit ............. 29
2
, 4.5.1 Antropologisch-ethisch kader vereist een perspectiefverandering ..................................... 29
4.5.2 Persoonlijke context ........................................................................................................ 29
4.5.3 Relationele context ......................................................................................................... 30
4.5.4 Organisatorische context................................................................................................. 30
4.5.5 Maatschappelijke context ................................................................................................ 31
4.6 Besluiten ............................................................................................................................ 31
5. Hoofdstuk 7: Levensmoeheid ...................................................................................................... 32
5.1 ‘Vroeger hoopte men om lang te mogen leven. Nu verlang men om tijdig te sterven’ De
Standaard 07/10/2021 .................................................................................................................... 32
5.2 Uit het leven gegrepen ......................................................................................................... 32
5.3 Wat weten we over levensmoedheid? .................................................................................. 32
5.3.1 Wat is levensmoedheid?.................................................................................................. 32
5.3.2 Hoe voelt levensmoeheid? .............................................................................................. 33
5.3.3 Houding van hulpverleners .............................................................................................. 34
5.3.4 Levensmoeheid en levenseinde ....................................................................................... 35
5.3.5 Voorlopig besluit ............................................................................................................. 35
5.4 Ethisch kader: Wat heeft levensmoeheid met ethiek te maken? Fundamentele waardeopties 35
5.4.1 Maatschappelijke verantwoordelijkheid ........................................................................... 35
5.4.2 Individuele en relationele verantwoordelijkheid ................................................................ 36
5.4.3 Individuele en relationele autonomie ............................................................................... 36
5.4.4 Kwetsbare waardigheid ................................................................................................... 37
5.4.5 Besluit ............................................................................................................................ 37
5.5 Hoe kunnen we omgaan met mensen die levensmoe zijn? Waardigheidsbevorderende zorg voor
ouderen die levensmoe zijn ............................................................................................................. 37
5.5.1 Medisch-klinische benadering ......................................................................................... 37
5.5.2 Aandachtige betrokkenheid ............................................................................................. 37
5.5.3 Verantwoordelijkheid en zingeving: dynamieken die de oudere meer veerkracht kunnen
bieden 38
5.5.4 Maatschappelijke verantwoordelijkheid ........................................................................... 38
5.6 Besluit ................................................................................................................................ 39
3
, 1. Hoofdstuk 1: Waardigheidsbevorderende zorg
Op alle paramedische beroepen v toepassing
1.1 Ethiek van principes
1.1.1 Conflict van principes
- Respect voor autonomie:
o = belangrijkste
o Als je te maken hebt met een wilsbekwame patiënt dan moet je die wil respecteren als dat
klinisch mogelijk is
▪ In staat om dingen te begrijpen en beslissingen te nemen
o Als dit kleine behandelingen zijn is dit eerder impliciet: knikken, er niet tegen in gaan
o Als er risico’s aan verbonden zijn moet er geïnformeerde toestemming zijn
▪ Op papier, ondertekend
o = jong → vroeger besliste de arts, hij wist wat goed was
o Bv: geen behandeling die de patiënt niet wil
- Nonmaleficence:
o = patiënt geen schade toe brengen
o Niet meer schade toebrengen aan patiënt, dan als je geen hulp zou verlenen
o Met interventie mag de patiënt er niet slechter aan toe zijn dan zonder interventie
- Beneficence:
o = goed doen, patiënt beter maken
o Positieve kant van de schade
o Weldadigheidsprincipe of duidingsprincipe
- Rechtvaardigheid:
o = zorg op rechtvaardige manier verdelen
o = sociaal ethisch principe
o = minder toegespitst op de patiënt dan de vorige 3
o Iedereen heeft recht op gezondheidszorg op rechtvaardige wijze
▪ Geen discriminatie bv: niet enkel zorg verlenen aan de rijken
- → als 2 of meer ethische principes met elkaar botsen = conflict er tussen
- Casus p18 Caroline (depressie, wil euthanasie)
o Nonmaleficience: laten overlijden, heeft hoge levensverwachting dus wordt hier
misschien niet aan voldaan
o Autonomie: ze wil zelf beslissen maar komt in conflict met nonmaleficience
▪ Is deze wens deel van autonomie?
▪ Het is een psychisch probleem dus het kan ook deel zijn van de aandoening
o Het kan nog dat ze opklaart uit haar depressie en dat het lijden verminderd
o Rechtvaardigheid: Als je euthanasie toelaat bij terminaal fysiek zieke mensen, is het dan
discriminatie als je psychisch lijden niet zou euthanaseren als ze lijden?
o In deze theorie wordt er weinig rekening gehouden met de particuliere situatie zoals gezin
(heeft een zoon van 14)
1.1.2 Kenmerken van de principebenadering
1.1.2.1 Theoretisch en oplossingsgericht
- De casus wordt vertaald in een theoretisch probleem maar dat zijn ze niet, het zijn concreet
beleefde problemen waar mensen achter zitten → mogen niet gereduceerd worden tot
theoretische problemen, maar dat maakt het wel makkelijker om tot een oplossing te komen
4
Prof. Chris Gastmans – 2025-2026
Contents
1. Hoofdstuk 1: Waardigheidsbevorderende zorg ................................................................................ 4
1.1 Ethiek van principes .............................................................................................................. 4
1.1.1 Conflict van principes ....................................................................................................... 4
1.1.2 Kenmerken van de principebenadering .............................................................................. 4
1.1.3 Vergeten randfenomenen (die niet in principebenadering zitten) ......................................... 5
1.2 Nood aan ander geluid? ........................................................................................................ 5
1.3 Drie pijlers ............................................................................................................................ 6
1.3.1 Concreet beleefde ervaring ............................................................................................... 6
1.3.2 Interpretatieve dialoog....................................................................................................... 7
1.3.3 Ethische standaard ........................................................................................................... 7
1.4 Waardigheidsbevorderende zorg ............................................................................................ 8
1.4.1 3 sleutelconcepten van ethisch kader ................................................................................ 8
1.4.2 Kwetsbaarheid: een concreet beleefde ervaring ................................................................. 8
1.5 Zorg .................................................................................................................................... 10
1.5.1 De hulpverlener in dialoog ............................................................................................... 10
1.5.2 De patiënt in dialoog........................................................................................................ 10
1.6 Waardigheid ....................................................................................................................... 11
1.6.1 Waardigheid als ethisch fundament ................................................................................. 11
1.6.2 Betekenissen van waardigheid ......................................................................................... 11
1.6.3 Waardigheid als multidimensionaal begrip ....................................................................... 12
1.6.4 Mens-waardigheid........................................................................................................... 13
1.6.5 2 bedenkingen ................................................................................................................ 14
2. Hoofdstuk 2: Prenatale diagnostiek .............................................................................................. 15
2.1 Inleiding.............................................................................................................................. 15
2.2 Achtergrond ........................................................................................................................ 15
2.3 Prenatale diagnostiek .......................................................................................................... 15
2.3.1 Doel ............................................................................................................................... 15
2.3.2 Methoden ....................................................................................................................... 15
2.3.3 Beleving van prenatale screening en diagnostiek .............................................................. 16
2.3.4 Ethische uitgangspunten van prenatale keuzebegeleiding ................................................. 17
2.3.5 Zorgproces inzake prenatale diagnostiek .......................................................................... 18
3. Hoofdstuk 3: Zwangerschapsafbreking na PD ............................................................................... 19
3.1 Wettelijk kader .................................................................................................................... 19
1
, 3.2 Beleving van ZA na PD ......................................................................................................... 19
3.2.1 Ouders ........................................................................................................................... 19
3.2.2 Gynaecologen ................................................................................................................. 19
3.2.3 Vroedvrouwen ................................................................................................................. 20
3.3 Fundamentele waardeopties ............................................................................................... 20
3.3.1 Fundamentele menselijke waardigheid vs kwaliteit van leven ............................................ 20
3.3.2 Respect voor autonomie in verbondenheid ...................................................................... 20
3.3.3 Maatschappelijk verantwoordelijkheid ............................................................................. 20
3.4 Waardeafweging ................................................................................................................. 21
3.4.1 Algemene principes en bijzondere omstandigheden ......................................................... 21
3.4.2 Waarden in conflict ......................................................................................................... 21
3.4.3 Een ideale oplossing? ...................................................................................................... 21
3.4.4 Proportionele afweging .................................................................................................... 21
3.5 Zorgproces ......................................................................................................................... 22
3.5.1 Ouders die zwangerschap willen verderzetten .................................................................. 22
3.5.2 Ouders die zwangerschap willen afbreken ........................................................................ 22
3.6 Kwaliteit van de ethische besluitvorming .............................................................................. 22
3.6.1 Ouders en ongeboren kind ............................................................................................... 22
3.6.2 Hulpverlenend team ........................................................................................................ 23
3.6.3 Ziekenhuis ...................................................................................................................... 23
3.6.4 Samenleving ................................................................................................................... 23
4. Hoofdstuk 6: Intimiteit & seksualiteit bij ouderen .......................................................................... 24
4.1 Voorafgaande beschouwingen ............................................................................................. 24
4.2 Intimiteit en seksualiteit, ouderdom en dementie ................................................................. 24
4.2.1 Seksualiteit: what’s in name? Wat is intimiteit en seksualiteit ............................................ 24
4.2.2 Intimiteits- en seksualiteitsbeleving op oudere leeftijd: 2 mythes ...................................... 24
4.3 Seksualiteit in woonzorgcentra ............................................................................................ 25
4.3.1 Seksuele expressie en dementie ...................................................................................... 26
4.3.2 Ongecontroleerd seksueel gedrag van ouderen met dementie .......................................... 26
4.4 Een antropologisch kader/ een kijk vanuit mensbeelden ....................................................... 26
4.4.1 Inleiding .......................................................................................................................... 26
4.4.2 Het vreemde zelf ............................................................................................................. 27
4.4.3 Het (dis)continue zelf ...................................................................................................... 27
4.4.4 Het belichaamde zelf ...................................................................................................... 27
4.4.5 Het in-de-wereld zijn ....................................................................................................... 28
4.4.6 Het met-anderen zijn ....................................................................................................... 28
4.4.7 Besluit ............................................................................................................................ 29
4.5 Ethische implicaties: waardigheidsbevorderende zorg voor intimiteit en seksualiteit ............. 29
2
, 4.5.1 Antropologisch-ethisch kader vereist een perspectiefverandering ..................................... 29
4.5.2 Persoonlijke context ........................................................................................................ 29
4.5.3 Relationele context ......................................................................................................... 30
4.5.4 Organisatorische context................................................................................................. 30
4.5.5 Maatschappelijke context ................................................................................................ 31
4.6 Besluiten ............................................................................................................................ 31
5. Hoofdstuk 7: Levensmoeheid ...................................................................................................... 32
5.1 ‘Vroeger hoopte men om lang te mogen leven. Nu verlang men om tijdig te sterven’ De
Standaard 07/10/2021 .................................................................................................................... 32
5.2 Uit het leven gegrepen ......................................................................................................... 32
5.3 Wat weten we over levensmoedheid? .................................................................................. 32
5.3.1 Wat is levensmoedheid?.................................................................................................. 32
5.3.2 Hoe voelt levensmoeheid? .............................................................................................. 33
5.3.3 Houding van hulpverleners .............................................................................................. 34
5.3.4 Levensmoeheid en levenseinde ....................................................................................... 35
5.3.5 Voorlopig besluit ............................................................................................................. 35
5.4 Ethisch kader: Wat heeft levensmoeheid met ethiek te maken? Fundamentele waardeopties 35
5.4.1 Maatschappelijke verantwoordelijkheid ........................................................................... 35
5.4.2 Individuele en relationele verantwoordelijkheid ................................................................ 36
5.4.3 Individuele en relationele autonomie ............................................................................... 36
5.4.4 Kwetsbare waardigheid ................................................................................................... 37
5.4.5 Besluit ............................................................................................................................ 37
5.5 Hoe kunnen we omgaan met mensen die levensmoe zijn? Waardigheidsbevorderende zorg voor
ouderen die levensmoe zijn ............................................................................................................. 37
5.5.1 Medisch-klinische benadering ......................................................................................... 37
5.5.2 Aandachtige betrokkenheid ............................................................................................. 37
5.5.3 Verantwoordelijkheid en zingeving: dynamieken die de oudere meer veerkracht kunnen
bieden 38
5.5.4 Maatschappelijke verantwoordelijkheid ........................................................................... 38
5.6 Besluit ................................................................................................................................ 39
3
, 1. Hoofdstuk 1: Waardigheidsbevorderende zorg
Op alle paramedische beroepen v toepassing
1.1 Ethiek van principes
1.1.1 Conflict van principes
- Respect voor autonomie:
o = belangrijkste
o Als je te maken hebt met een wilsbekwame patiënt dan moet je die wil respecteren als dat
klinisch mogelijk is
▪ In staat om dingen te begrijpen en beslissingen te nemen
o Als dit kleine behandelingen zijn is dit eerder impliciet: knikken, er niet tegen in gaan
o Als er risico’s aan verbonden zijn moet er geïnformeerde toestemming zijn
▪ Op papier, ondertekend
o = jong → vroeger besliste de arts, hij wist wat goed was
o Bv: geen behandeling die de patiënt niet wil
- Nonmaleficence:
o = patiënt geen schade toe brengen
o Niet meer schade toebrengen aan patiënt, dan als je geen hulp zou verlenen
o Met interventie mag de patiënt er niet slechter aan toe zijn dan zonder interventie
- Beneficence:
o = goed doen, patiënt beter maken
o Positieve kant van de schade
o Weldadigheidsprincipe of duidingsprincipe
- Rechtvaardigheid:
o = zorg op rechtvaardige manier verdelen
o = sociaal ethisch principe
o = minder toegespitst op de patiënt dan de vorige 3
o Iedereen heeft recht op gezondheidszorg op rechtvaardige wijze
▪ Geen discriminatie bv: niet enkel zorg verlenen aan de rijken
- → als 2 of meer ethische principes met elkaar botsen = conflict er tussen
- Casus p18 Caroline (depressie, wil euthanasie)
o Nonmaleficience: laten overlijden, heeft hoge levensverwachting dus wordt hier
misschien niet aan voldaan
o Autonomie: ze wil zelf beslissen maar komt in conflict met nonmaleficience
▪ Is deze wens deel van autonomie?
▪ Het is een psychisch probleem dus het kan ook deel zijn van de aandoening
o Het kan nog dat ze opklaart uit haar depressie en dat het lijden verminderd
o Rechtvaardigheid: Als je euthanasie toelaat bij terminaal fysiek zieke mensen, is het dan
discriminatie als je psychisch lijden niet zou euthanaseren als ze lijden?
o In deze theorie wordt er weinig rekening gehouden met de particuliere situatie zoals gezin
(heeft een zoon van 14)
1.1.2 Kenmerken van de principebenadering
1.1.2.1 Theoretisch en oplossingsgericht
- De casus wordt vertaald in een theoretisch probleem maar dat zijn ze niet, het zijn concreet
beleefde problemen waar mensen achter zitten → mogen niet gereduceerd worden tot
theoretische problemen, maar dat maakt het wel makkelijker om tot een oplossing te komen
4
