1) Bijniercortex-afwijkingen (volgorde PPT) – samenvattende/vergelijkende tabel
Aandoenin Definitie / Oorzaak (typisch) Kliniek (kern) Biochemisch Diagnose/ Therapie (absoluut Examenfocus /
g onderverde beeld uitwerking kennen) valkuilen
ling (typisch) (stappen)
Acute Acute 1) crisis bij gekende Shock/hypotensie Na ↓, K ↑, Diagnose eerst Onmiddellijk: “Behandeling
bijniercort deficiëntie chronische (“shockerig”), glucose ↓ klinisch. Trek hydrocortisone start vóór
ex- van cortisol insufficiëntie, 2) dehydratie, koorts; (kan), uremie bloed (cortisol/evt hemisuccinaat 100 mg IV (of biochemie” is
insufficiënt ± aldosteron abrupt stoppen anorexie, nausea/braken, ↑; cortisol ACTH) maar IM) + NaCl en glucose; klassiek.
ie (adrenal met hemo- chronische buikpijn/diarree; laag/laag-nor wacht niet op monitoring. Praktische Hydrocortisone
crisis) dynamische corticoïden, 3) uitgesproken zwakte; bij maal; (ACTH resultaten. Cortisol checklist: “Salt–Sugar– heeft ook
instabiliteit hypofysaire primair vaak hoog bij >10 µg/dL maakt Steroids–Support–Search mineralocorticoï
apoplexie (ACTH- hyperpigmentatie primair, laag crisis minder precipitant” d effect in hoge
uitval), 4) bij centraal) waarschijnlijk dosis. Denk aan
bijnierbloeding bij iatrogene crisis
sepsis bij stopzetting.
(Waterhouse-Friedri
chsen, zeldzaam)
Chronische Langdurig Primair Sluipend: moeheid, Primair: Na ↓, Ochtendcortisol Substitutie: Iatrogeen: na
bijniercort tekort aan (Addison): meestal anorexie, K ↑, glucose (9u) als screening; hydrocortisone 20–25 >3 weken
ex- cortisol (± auto-immuun; gewichtsverlies, ↓; cortisol ↓, bevestiging met mg/d in 3 dosissen systemische GC
insufficiënt aldosteron) zeldzamer TB, nausea/buikpijn/diarree; ACTH ↑. Synacthen-test (hoogst ’s morgens) + bij (bv >20 mg
ie metastasen. lage BD, spierzwakte; Secundair: (klassiek 250 µg; primair fludrocortisone prednisolon/d)
Secundair/centra primair: cortisol ↓, soms 0,1 mg/d. Stressschema: → nooit abrupt
al: na langdurige hyperpigmentatie + vaak ACTH laaggedoseerd) dosis verhogen (tot 80–100 stoppen,
corticoïden of vitiligo/andere ↓/inadequa en/of ITT voor mg/d of meer bij zware geleidelijk
hypofyse-uitval auto-immuun at, K vaak volledige as; stress). Braken/shock: afbouwen.
(vaak normaal differentiaal o.a. parenterale hydrocortisone. Herstel as kan
panhypopituïtarism (aldosteron depressie/psychast Patiënt draagt traag zijn; na
e) relatief henie, leverziekte, noodkaart/attest afbouw kan nog
gespaard) hemochromatose maanden
relatieve
insufficiëntie bij
stress bestaan.
Cushing Verzamelnaa ACTH-afhankelijk: Truncale obesitas, moon Cortisol ↑ Altijd 2-staps Primair: chirurgie Examenklassiek
syndroom m voor hypofyse-adenoom face, buffalo hump, (verlies aanpak: (1) (hypofyse- of : “biochemie
(endogeen endogene (“ziekte van supraclaviculaire dag-nachtrit hypercortisolisme bijnierresectie). eerst,
hyper- cortisol- Cushing”, grootste vetpads; hypertensie; me), (glucose aantonen, (2) pas Overbrugging/lastige beeldvorming
cortisolism overmaat deel), ectopische proximale spierzwakte; ↑ vaak); dan etiologie gevallen: remmers later”
e) ACTH/CRH. dunne huid/ecchymosen; ACTH hoog bij lokaliseren. steroïdsynthese (klassiek (incidentalomen
ACTH-onafhankelijk: purpere striae >1 cm; ACTH-afhank Screening (typisch ketoconazole; ). Timing
bijnieradenoom/car osteoporose/vertebrale elijk, laag bij 2/3): 24u urine vrij hepatotoxiciteit), andere speekselcortisol
cinoom fracturen; infecties; adrenaal. cortisol ↑, opties (23–24u).
psychisch Soms late-night (etomidate/osilodrostat/mife Dexamethasone
, (prikkelbaar/depressief/in hypokaliëmis speekselcortisol ↑ pristone). Specifiek: cutoff (1,8).
somnie); vrouw: che alkalose (23–24u), 1 mg pasireotide bij corticotroop ACTH-afname
amenorroe + (zeker dexamethasonetes adenoom (praktische op ijs.
hirsutisme/acne; kind: ectopisch) t: ochtendcortisol beperkingen). Bij carcinoom: Pseudo-Cushing
groeistilstand niet <1,8 µg/dL. mitotaan; soms bilaterale als valkuil.
Daarna: ACTH adrenalectomie
(pre-analytiek
correct: EDTA +
ijs). Lokalisatie:
ACTH laag → CT
bijnier; ACTH hoog
→ MRI hypofyse;
indien MRI
negatief/unclear →
sinus petrosus
sampling ± CRH.
Denk aan
pseudo-Cushing
(alcohol/depressie)
Hyper- Aldosteron- Primair: autonoom Vaak weinig specifiek: Primair: Screening bij: HT Adenoom: chirurgisch. Examen: “HT +
aldosteron overmaat aldosteron → renine hypertensie ± aldosteron ↑ + spontane hypoK, Bilaterale hyperplasie: hypoK alkalose
isme onderdrukt. spierzwakte, krampen, (vaak >15 diuretica-hypoK, spironolacton 50–200 → denk Conn”.
Aldosteronoom dorst/polyurie (hypoK → ng/dL), therapieresistente mg/d of eplerenon 25–50 Primair vs
(Conn) of bilaterale concentratiestoornis) renine ↓, K HT, HT + mg/d secundair via
hyperplasie. ↓, metabole bijnierincidentaloo renine.
Secundair: renine alkalose; m. Screening: Zoutbelastinglo
↑ → aldosteron ↑ natriurese ↓, aldosteron + gica.
(hypovolemie, kaliurese ↑. renine (ARR). Lateralisatie
hartfalen, portale Secundair: Correcte met
HT, diuretica) aldosteron ↑ randvoorwaarde bijniervene-sam
én renine ↑ n: vullingstatus, pling (niet enkel
zoutinname, K CT).
corrigeren,
medicatie-interfere
nties. Bevestiging:
zoutbelasting
(aldosteron moet
dalen; bij primair
daalt niet).
Daarna:
beeldvorming +
bijniervene-sam
pling
(lateralisatie)
Aandoenin Definitie / Oorzaak (typisch) Kliniek (kern) Biochemisch Diagnose/ Therapie (absoluut Examenfocus /
g onderverde beeld uitwerking kennen) valkuilen
ling (typisch) (stappen)
Acute Acute 1) crisis bij gekende Shock/hypotensie Na ↓, K ↑, Diagnose eerst Onmiddellijk: “Behandeling
bijniercort deficiëntie chronische (“shockerig”), glucose ↓ klinisch. Trek hydrocortisone start vóór
ex- van cortisol insufficiëntie, 2) dehydratie, koorts; (kan), uremie bloed (cortisol/evt hemisuccinaat 100 mg IV (of biochemie” is
insufficiënt ± aldosteron abrupt stoppen anorexie, nausea/braken, ↑; cortisol ACTH) maar IM) + NaCl en glucose; klassiek.
ie (adrenal met hemo- chronische buikpijn/diarree; laag/laag-nor wacht niet op monitoring. Praktische Hydrocortisone
crisis) dynamische corticoïden, 3) uitgesproken zwakte; bij maal; (ACTH resultaten. Cortisol checklist: “Salt–Sugar– heeft ook
instabiliteit hypofysaire primair vaak hoog bij >10 µg/dL maakt Steroids–Support–Search mineralocorticoï
apoplexie (ACTH- hyperpigmentatie primair, laag crisis minder precipitant” d effect in hoge
uitval), 4) bij centraal) waarschijnlijk dosis. Denk aan
bijnierbloeding bij iatrogene crisis
sepsis bij stopzetting.
(Waterhouse-Friedri
chsen, zeldzaam)
Chronische Langdurig Primair Sluipend: moeheid, Primair: Na ↓, Ochtendcortisol Substitutie: Iatrogeen: na
bijniercort tekort aan (Addison): meestal anorexie, K ↑, glucose (9u) als screening; hydrocortisone 20–25 >3 weken
ex- cortisol (± auto-immuun; gewichtsverlies, ↓; cortisol ↓, bevestiging met mg/d in 3 dosissen systemische GC
insufficiënt aldosteron) zeldzamer TB, nausea/buikpijn/diarree; ACTH ↑. Synacthen-test (hoogst ’s morgens) + bij (bv >20 mg
ie metastasen. lage BD, spierzwakte; Secundair: (klassiek 250 µg; primair fludrocortisone prednisolon/d)
Secundair/centra primair: cortisol ↓, soms 0,1 mg/d. Stressschema: → nooit abrupt
al: na langdurige hyperpigmentatie + vaak ACTH laaggedoseerd) dosis verhogen (tot 80–100 stoppen,
corticoïden of vitiligo/andere ↓/inadequa en/of ITT voor mg/d of meer bij zware geleidelijk
hypofyse-uitval auto-immuun at, K vaak volledige as; stress). Braken/shock: afbouwen.
(vaak normaal differentiaal o.a. parenterale hydrocortisone. Herstel as kan
panhypopituïtarism (aldosteron depressie/psychast Patiënt draagt traag zijn; na
e) relatief henie, leverziekte, noodkaart/attest afbouw kan nog
gespaard) hemochromatose maanden
relatieve
insufficiëntie bij
stress bestaan.
Cushing Verzamelnaa ACTH-afhankelijk: Truncale obesitas, moon Cortisol ↑ Altijd 2-staps Primair: chirurgie Examenklassiek
syndroom m voor hypofyse-adenoom face, buffalo hump, (verlies aanpak: (1) (hypofyse- of : “biochemie
(endogeen endogene (“ziekte van supraclaviculaire dag-nachtrit hypercortisolisme bijnierresectie). eerst,
hyper- cortisol- Cushing”, grootste vetpads; hypertensie; me), (glucose aantonen, (2) pas Overbrugging/lastige beeldvorming
cortisolism overmaat deel), ectopische proximale spierzwakte; ↑ vaak); dan etiologie gevallen: remmers later”
e) ACTH/CRH. dunne huid/ecchymosen; ACTH hoog bij lokaliseren. steroïdsynthese (klassiek (incidentalomen
ACTH-onafhankelijk: purpere striae >1 cm; ACTH-afhank Screening (typisch ketoconazole; ). Timing
bijnieradenoom/car osteoporose/vertebrale elijk, laag bij 2/3): 24u urine vrij hepatotoxiciteit), andere speekselcortisol
cinoom fracturen; infecties; adrenaal. cortisol ↑, opties (23–24u).
psychisch Soms late-night (etomidate/osilodrostat/mife Dexamethasone
, (prikkelbaar/depressief/in hypokaliëmis speekselcortisol ↑ pristone). Specifiek: cutoff (1,8).
somnie); vrouw: che alkalose (23–24u), 1 mg pasireotide bij corticotroop ACTH-afname
amenorroe + (zeker dexamethasonetes adenoom (praktische op ijs.
hirsutisme/acne; kind: ectopisch) t: ochtendcortisol beperkingen). Bij carcinoom: Pseudo-Cushing
groeistilstand niet <1,8 µg/dL. mitotaan; soms bilaterale als valkuil.
Daarna: ACTH adrenalectomie
(pre-analytiek
correct: EDTA +
ijs). Lokalisatie:
ACTH laag → CT
bijnier; ACTH hoog
→ MRI hypofyse;
indien MRI
negatief/unclear →
sinus petrosus
sampling ± CRH.
Denk aan
pseudo-Cushing
(alcohol/depressie)
Hyper- Aldosteron- Primair: autonoom Vaak weinig specifiek: Primair: Screening bij: HT Adenoom: chirurgisch. Examen: “HT +
aldosteron overmaat aldosteron → renine hypertensie ± aldosteron ↑ + spontane hypoK, Bilaterale hyperplasie: hypoK alkalose
isme onderdrukt. spierzwakte, krampen, (vaak >15 diuretica-hypoK, spironolacton 50–200 → denk Conn”.
Aldosteronoom dorst/polyurie (hypoK → ng/dL), therapieresistente mg/d of eplerenon 25–50 Primair vs
(Conn) of bilaterale concentratiestoornis) renine ↓, K HT, HT + mg/d secundair via
hyperplasie. ↓, metabole bijnierincidentaloo renine.
Secundair: renine alkalose; m. Screening: Zoutbelastinglo
↑ → aldosteron ↑ natriurese ↓, aldosteron + gica.
(hypovolemie, kaliurese ↑. renine (ARR). Lateralisatie
hartfalen, portale Secundair: Correcte met
HT, diuretica) aldosteron ↑ randvoorwaarde bijniervene-sam
én renine ↑ n: vullingstatus, pling (niet enkel
zoutinname, K CT).
corrigeren,
medicatie-interfere
nties. Bevestiging:
zoutbelasting
(aldosteron moet
dalen; bij primair
daalt niet).
Daarna:
beeldvorming +
bijniervene-sam
pling
(lateralisatie)
