Examennotities Onderzoeksmethoden Samenvatting | UGent

Examen onderzoeksmethoden
Deel 1 : juridisch onderzoek
Les 1

Hoofdstuk 1 : wat is juridisch onderzoek?
Wat is onderzoek?
 Uitzoeken/opzoeken : antwoorden zoeken op allerlei vragen
o Wanneer begint de les? Wat moeten wij kennen? Waar vind ik wettekst X,
uitspraak Y…?
 Onderzoeken : op systematische en onpartijdige wijze op zoek gaan naar antwoord op
kennisvraag
o Systematisch: vooraf bepaalde methode en die volgen
o Onpartijdig : onafhankelijk en onbevooroordeeld, wetenschappelijk belang
(niet eigen belang)
o Kennisvraag : iets weten of kennen  antwoord levert kennis op
  handelingsvraag : iets kunnen of doen  antwoord brengt
verandering teweeg
 Antwoord op handelingsvraag vereist vaak kennis  als die
kennis ontbreekt dan is er onderzoek nodig
 Voorbeelden :
 Wat zijn voordelen van trouwen? K  Wil je met mij trouwen?
H
 Aanvaard je de algemene voorwaarden? H  Zijn de algemene
voorwaarden geldig? K
 Hoe kan ik mijn bedrijf redden? H  Wat vinden actuele en
potentiële klanten goed en minder goed aan mijn bedrijf? K
 Moet ik de eis gegrond verklaren? H
 Onderzoek moet systematisch zijn en aan kennisvragen beantwoorden :
o Onderzoek geeft antwoord op kennisvraag


Wat is juridisch onderzoek?
 = onderzoek naar juridische fenomenen  kennis van en inzicht in het recht
vergroten
 Recht = de interactie tussen ideeën, creaties en gedrag mbt wat al dan niet moet of
mag
o Ideeën = in hoofden van mensen bv. waarden
o Creaties = uiting van ideeën bv. wettekst, rechterlijke uitspraak, …
o Gedrag = erkennen, formuleren en hanteren van gedragsvoorschriften
 Erkennen : “Is X een ‘rechtsregel’?”

,  Marc Van Ranst : “Wie nu mazelen- en windpokkenparty’s
organiseert, terwijl er een veilig vaccin is, is schuldig aan het
vrijwillig toebrengen van slagen en verwondingen”
 Erkennen anderen die regel als rechtsregel?

 Formuleren : totstandkoming wetten, rechterlijke uitspraken,
contracten
 Ook het formuleren v gedragsvoorschriften kan bestudeerd w
 Hanteren : volgen, negeren, … van gedragsvoorschriften
 Niet alleen hanteren v gedragsvoorschriften
 Hoe hanteren mensen die gedragsvoorschriften?
o Behoort iets tot recht?
 = contigent (afhankelijk van tijd en ruimte)
 Wat een juridisch probleem is en wat niet is afhankelijk v
context, tijd en ruimte
 Bv. hondenpoep
 Mensen hadden niet meer reflex hondenpoep op te kuisen 
maar men had geen handhavingscapaciteit
 Kwamen dan met idee v financiële sanctie op gemeentelijk
niveau ( = GAS-boete)
 Vroeger was hondenpoep gwn een moreel en ethisch probleem
 nu ook juridisch probleem
 Wat 100j geleden juridisch probleem was, is dat mss
vandaag niet meer
 Paar jaar geleden bestonden geen GAS-boetes
 Mensen die empirische interesse hebben gaan focussen op gedrag


Soorten juridisch onderzoek
 Kern : Twee assen
o As 1 : soorten kennisproblemen
 Normatief of feitelijk?
o As 2 : gerichtheid
 Theorie- of praktijkgericht?
 Ook theoretisch onderzoek kan na een tijd heel praktisch zijn


Twee soorten kennisproblemen (as 1)
 Normatief kennisprobleem : inhoud van gedragsvoorschriften
o ‘Mag iets (niet) volgens het recht?’
o Regelgeoriënteerde benadering  normatieve interesse
o Onderzoeksobject = wisselwerking ‘creaties’ (bronnen van recht) en ‘ideeën’
(achterliggende waarden)

,  Bv. mogen rechters informatie van sociale media gebruiken als
bewijsmiddelen?
o Spanningsveld tss creaties en ideeën staat centraal bij juridisch onderzoek
 Feitelijke kennisprobleem : totstandkoming, werking en gevolgen van
gedragsvoorschriften
o ‘Welke gedragsvoorschriften bestaan volgens bepaalde actoren? Werkt een
bepaald gedragsvoorschrift (niet) in de praktijk? Hoe werkt het? Welke
gevolgen heeft een bepaald gedragsvoorschrift?’
o Gedragsgeoriënteerde benadering  empirische interesse
o Onderzoeksobject = (verschillende vormen van) gedrag
 Empirisch onderzoek naar ‘aanvaardbaar gedrag’ in bepaalde sector 
‘goede trouw’
 Bv. voorschriftformulerend (wat rechters zeggen) en
voorschrifthanterend (wat ze doen) : csqn-leer vs concrete omgang
met ver verwijderde oorzaken
o Bv. overeenkomst moet goede trouw w uitgevoerd  wat betekent dat?
 Normatief weten we dat
 Maar hoe vullen mensen dat concreet in? bv. handelsagenten  er
zijn veel vage, open normen maar hoe gebeurt het in de realiteit?  =
feitelijk onderzoek


Theorie- of praktijkgericht (fundamenteel vs toegepast) (as 2)
Theorie/fundamenteel : ontwikkelen, verfijnen en toetsen van ‘theorieën’
 Focus op beginselen, begrippen, leerstukken
 Raakvlakken met andere disciplines mogelijk
 Doel : dieper inzicht in recht
o Juridisch kader voor deeleconomie, algemeen juridisch kader (termijnen,
beroepsmogelijkheden, …) voor tuchtprocedures, nieuwe nietigheidsleer, …
o Toetsing van theorie of leerstuk
o Soms intern inconsistent : logische toetsing
 Nietigheidstheorie : vgl. 5.59, eerste lid BW met 5.60, tweede lid BW
 Tot aan de nietigverklaring ervan brengt het contract aangetast
door een nietigheidsgrond dezelfde gevolgen teweeg als een
geldig contract
 In de rechtsleer zei men ‘zolang het niet vernietigd w, is het
geldig’  maar : de exceptie v nietigheid
 De exceptie van nietigheid verjaart niet
o Soms in tegenspraak met empirische gegevens : empirische toetsing
 Toetsing hervormingsvoorstellen in het faillissementsrecht aan
gerechtelijke dossiers
 Toetsing strategisch model (voor verklaren en voorspellen rechterlijke
beslissingen) aan rechtspraak GwH

,  Empirische toetsing : gaat toetsen wat men verkondigt in het recht aan
de realiteit
 Als je normatief onderzoek verricht, ben je niet blind vr feitelijk onderzoek
 Veel beroepsinstanties (bv. advocaten, notaris, …) hebben eigen deontologische
codes met afzonderlijke tuchtbepalingen  wat meer uniformiteit nodig?
 Hoe kan je een theorie gaan toetsen? :
o Soms heb je zelfs geen empiririsch materiaal nodig


Praktijk/toegepast : antwoord op concrete juridische problemen of vraagstukken
 Probleem in de beroepspraktijk, antwoord op concrete juridische problemen of
vraagstukken
o Bijdrage? Ook dit onderzoek genereert kennis, op zich nog geen oplossing
 Kennis om fiets te herstellen vs herstelling fiets
o Doel : houvast voor rechtspraktijk
 Theorietoepassend : toepassing van reeds bestaande kennis en theorieën op reële
problemen :
o Geldend recht over overmacht en imprevisie toepassen op corona en
handelshuur
 Vb : corona  wat moeten we doen met handelshuurovereenkomst?
 Verloor zijn nut want niemand kon komen winkelen  is dat
overmacht of niet?
 Hoe moeten we de theorieën over overmacht en imprevisie
gaan uitten?
 Effect kan als overmacht w bestempeld  advocaat kan dat
direct gebruiken tgn rechter
o De grens tss theorie en praktijk heeft te maken met
directheid dat theorie kan helpen met het probleem
o Geldend recht over contractsluiting toepassen op blockchain en AI
 Grens tussen theorie en praktijk? :
o Vaag : bepalend is directheid waarmee onderzoek bijdraagt aan oplossing
handelingsprobleem
o Indirecte bijdrage? “Er is niets zo praktisch als een goede theorie”


Combinatie : theorie- en praktijkgericht  beide mogelijk normatieve en feitelijke KP
 Normatief en praktijkgericht : rechtsdogmatisch onderzoek
o ‘Hoe luidt de inhoud van het recht in een concreet geval?’
o Intern normatief onderzoek: waarderingsmaatstaf aan geldend recht ontleend
 = waardeopvattingen van wetgever zijn leidinggevend
o Juridisch onderzoek nr normatieve kennisproblemen kan praktijkgericht zijn
en dus tot doel hebben om bij te dragen aan de oplossing v een
handelingsprobleem
 Normatief en theoriegericht : rechtstheoretisch onderzoek