STUDIEGIDS
Neuroanatomie
Elke tekening uitgelegd
74 tekeningen · 80 afbeeldingsversies
Per hoofdstuk, met kleurlegenda, labels en stap-voor-stapuitleg.
Bij NEUROANATOMIE FD versie 2023 10 27 100dpi
Prof. dr. Frank Dewaele
De oorspronkelijke tekeningen zijn opgenomen bij hun bespreking. De bronpaginanummers verwijzen naar jouw
cursus van 173 pagina’s. De volledige legenda en leeswijzer staan vooraan; het volledigheidsregister en de
nuances achteraan.
Lees eerst de kijkrichting. Volg daarna één kleur en één route tegelijk.
,Inhoud
Leeswijzer en volledige kleurlegenda 5
Zo gebruik je deze gids . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Eerst de kijkrichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Er bestaat geen kleurcode die overal identiek geldt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
1 Macroscopie 7
TEK 1 · Mediale zijde: de centrale structuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
TEK 2 · Dezelfde mediale zijde als basisschema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
TEK 3 · Mediale anatomie herkennen op MRI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
TEK 4 · De hersenkwabben aan de mediale zijde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
TEK 5 · De convexiteit: buitenzijde van de hemisfeer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
TEK 6 · Coronale doorsnede: de diepe structuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
TEK 7 · Diepe structuren op een coronale MRI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
TEK 8 · Dwarse doorsnede van het ruggenmerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.1 Nervus olfactorius · Reuk 16
TEK 1 · Van geurmolecule naar bulbus olfactorius . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
TEK 2 · Bulbus, tractus en de twee striae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
TEK 3 · Waarom geuren herinneringen en emoties oproepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.2 Nervus opticus · Zien 19
TEK 1 · De visuele baan en de pupillichtreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
TEK 2 · Goldmann-perimetrie en de uitvalpatronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.3, 2.4 en 2.6 · Oogbewegingen: nervi III, IV en VI 21
TEK 1 · Hersenstamkernen in zijaanzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
TEK 2 · Dezelfde kernen in dwarse doorsneden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
TEK 3 · Van hersenstam via sinus cavernosus naar oogkas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
TEK 4 · De autonome spieren van de iris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
TEK 5 · Oppervlakkige en diepe beschadiging van III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
TEK 6 · Hoe beide ogen samen naar links kijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
TEK 7 · Het uitzicht bij uitval van III, VI of IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
TEK 8 · Waarom een IV-parese tot hoofdkanteling kan leiden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
TEK 9 · Pupilgrootte in licht en donker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
TEK 10 · Blikparese: wanneer beide ogen dezelfde richting missen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
TEK 11 · Internucleaire oftalmoplegie (INO) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
TEK 12 · III-parese vergelijken met Horner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
2.5 Nervus trigeminus · Gevoel in het gelaat en kauwen 33
TEK 1 · V1, V2, V3 en de vezels die meeliften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
TEK 2 · De corneareflex: V voelt, VII sluit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 2
, TEK 3 · De gevoelsgebieden van V1, V2 en V3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.7 Nervus facialis · Mimiek, smaak en klieren 36
TEK 1 · De verschillende functies binnen één zenuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
TEK 2 · Waarom het voorhoofd bij een centrale parese vaak gespaard is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
TEK 3 · Centrale tegenover perifere facialisparese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
2.8a Nervus vestibularis · Evenwicht 39
TEK 1 · Evenwichtsorgaan, cerebellum en oogreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
2.8b Nervus cochlearis · Gehoor 40
TEK 1 · Van cochlea naar auditieve cortex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
2.9 Nervus glossopharyngeus · Tong en keel 41
TEK 1 · Gevoel, smaak, parotis en bloeddrukinformatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
2.10 Nervus vagus · Keel, strottenhoofd en organen 42
TEK 1 · De lange route van de vagus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
TEK 2 · De samenwerking van IX en X bij slik- en kokhalsreflexen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
2.11 Nervus accessorius · Hoofd en schouders 44
TEK 1 · De spinale oorsprong van XI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
2.12 Nervus hypoglossus · Tongmotoriek 45
TEK 1 · Van XII-kern naar tong . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
TEK 2 · Twee letselniveaus, dezelfde tongdeviatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3 Motoriek 47
TEK 1 · De corticospinale baan van cortex naar spier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
TEK 2 · UMN, LMN en waarom reflexen veranderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
4 Somatosensoriek 49
TEK 1 · Pijn en temperatuur: de spinothalamische baan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
TEK 2 · Proprioceptie, vibratie en fijne tast: dorsale kolommen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
TEK 3 · Motoriek en beide gevoelsbanen samen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
TEK 4 · De drie kruisingsniveaus op één overzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
5 Meningen · Hersenvliezen 53
TEK 1 · De lagen van schedel tot hersenoppervlak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
TEK 2 · Falx, veneuze sinus en liquorresorptie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
TEK 3 · De grote duraplooien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
TEK 4 · Dura bij de hypofyse en sinus cavernosus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
TEK 5 · Hoe de meningen een zenuwwortel begeleiden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
TEK 6 · Ligamentum denticulatum, conus en filum terminale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 3
,6 Extrapyramidale tracti 59
TEK 1 · Automatische motorische bijsturing vanuit de hersenstam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
7 Vascularisatie · Bloedvoorziening 60
TEK 1 · Twee toevoersystemen naar de hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
TEK 2 · De takken van het vertebrobasilaire systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
TEK 3 · Arteriële toevoer aan de mediale hersenzijde en het oog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
TEK 4 · De a. cerebri media op de convexiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
TEK 5 · Circulus van Willis, segmenten en diepe takken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
TEK 6 · De arteriële voorziening van het ruggenmerg in doorsnede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
TEK 7 · Segmentale aanvoer en de arterie van Adamkiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
TEK 8 · De veneuze afvoer uit de hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
8 Basale ganglia 68
TEK 1 · Normale indirecte route: een rem op ongewenste beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
TEK 2 · Parkinson: de thalamus wordt te sterk afgeremd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
TEK 3 · Huntington: verlies van rem op beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
9 Cerebellum · Coördinatie en evenwicht 71
TEK 1 · Welke informatie het cerebellum vergelijkt en bijstuurt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
TEK 2 · Het cerebellum uitgerold: midden en zijkanten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
TEK 3 · Chiari en het ontstaan van een syrinx . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
10 Ventrikels · Liquorproductie en afvoer 74
TEK 1 · De normale route van cerebrospinaal vocht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
TEK 2 · Aqueductobstructie en derde ventriculostomie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
TEK 3 · Gestoorde resorptie en een ventriculoperitoneale shunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
11 Autonoom zenuwstelsel 77
TEK 1 · Parasympathisch en orthosympathisch naast elkaar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
12 Formatio reticularis 78
TEK 1 · Het dalende reticulaire netwerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
TEK 2 · Het opstijgende activerende systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
13 Hypothalamus 80
TEK 1 · De sulcus hypothalamicus als grens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
TEK 2 · Kernen, hormonen en autonome regeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Bijlage · Veelgemaakte verwarringen en broncontrole 83
De belangrijkste correcties bij het leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Bron en manier van controleren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Volledigheidsregister . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 4
,Een studiegids bij NEUROANATOMIE FD versie 2023 10 27 100dpi, prof. dr. Frank Dewaele. Opbouw volgens
de hoofdstukken van de cursus. Alle 74 verschillende TEK-nummers zijn besproken; ook de 6 herhaalde
afbeeldingsversies zijn opgenomen. De tekeningen staan verspreid over 66 PDF-pagina's. Een tekening met
meerdere panelen wordt per paneel uitgelegd.
Leeswijzer en volledige kleurlegenda
Zo gebruik je deze gids
Elke bespreking begint met de oorspronkelijke afbeelding en haar PDF-pagina. Daarna volgen oriëntatie,
kleuren en tekens, uitleg, labels waar nodig, en een onthoudzin. De paginanummers verwijzen naar het
aangeleverde document, niet naar de paginanummers van deze studiegids. In de digitale versie kun je zoeken op
bijvoorbeeld “TEK 3”, “facialis”, “roze” of “capsula interna”.
De opdracht betreft alle afbeeldingen met TEK/tekening. De apart als Fig./Figuur aangeduide foto's, CT's,
operatiefoto's en extra illustraties vormen een andere reeks en zijn niet afzonderlijk uitgewerkt. MRI-beelden die
wél TEK heten, zijn uiteraard inbegrepen. De woorden “niet kennen” in de cursus zijn geen reden om een TEK
over te slaan.
Dezelfde tekening verschijnt soms met en zonder cijferlabels. Je krijgt één volledige uitleg met vermelding en
afbeelding van beide versies. Tekeningen 5 en 6 bij Meningen staan op p. 121, hoewel de tekstlijst op p. 115
slechts 1-4 vermeldt. Het hoofdstuk glossopharyngeus heet op p. 82 ten onrechte 2.10; hier wordt de volgorde uit
de inhoudsopgave gebruikt: 2.9.
Eerst de kijkrichting
• Mediaal: naar de middenlijn; lateraal: van de middenlijn af. Ipsilateraal: dezelfde lichaamshelft; contralateraal:
de andere lichaamshelft.
• Sagittaal: een snede die links en rechts scheidt. In de grote zijaanzichten staat de voorkant meestal links en het
achterhoofd rechts.
• Coronaal: een snede die voor- en achterkant scheidt; je kijkt als het ware naar een gezicht. Boven is boven. De
schematische beelden combineren soms structuren die in werkelijkheid niet allemaal in hetzelfde vlak liggen.
• Axiaal/transversaal: een dwarse snede. De ruggenmergbeelden gebruiken radiologische oriëntatie: ventraal
boven, dorsaal onder; rechts van de patiënt links op de afbeelding. Gebruik de geschreven Re/Li altijd als eerste
houvast.
• Oogtekeningen van voren: links op het blad staat het rechteroog van de patiënt. Bij de Goldmann-kaarten staat
expliciet “zoals de patiënt het ziet”: die kaarten lees je vanuit de patiënt, niet als een gezicht tegenover je.
• Afferent: informatie naar het centrale zenuwstelsel. Efferent: opdrachten eruit. Nucleus/kern: groep
cellichamen in het centrale zenuwstelsel; ganglion: groep cellichamen daarbuiten. Een
tractus/lemniscus/fasciculus is een bundel axonen, dus een verbinding, geen kern.
Er bestaat geen kleurcode die overal identiek geldt
De auteur gebruikt herkenbare patronen, maar geen overal geldige, expliciet afgedrukte totaallegenda.
Onderstaand overzicht is gereconstrueerd uit de kleuren, labels en begeleidende tekst. Een kleur krijgt pas
betekenis samen met de plaats, het label en het traject. Het zijn didactische kleuren, geen echte
weefselkleuren. Vooral lichtblauw/cyaan en donkerblauw moet je uit elkaar houden.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 5
, Kleur Terugkerende betekenis Belangrijke andere betekenissen
Rood Motorische hersenzenuwkernen, Frontale kwab; slagaders; excitatie met een + in de basale
motorische zenuwen en uitgang naar ganglia; activering van de cortex; nucleus ruber;
spieren bloedvaatrijke plexus choroideus.
Roze/magenta Parasympathische banen in de Corticospinale/corticonucleaire baan; limbische
hersenzenuw- en autonome schema's structuren/fornix; cerebellaire verbindingen; achterste
cerebrale circulatie; sterkere lichtprikkel bij perimetrie;
hypofyse. Roze is dus beslist niet altijd parasympathisch.
Donkerblauw Algemene gevoelsbanen, vooral Pariëtale kwab; veneuze sinussen; FEF/PPRF/FLM in het
trigeminus en herkenningspunten van blikcentrum; vermis; aqueductaccent; blauwe iris in
sensibele banen oogplaatjes.
Lichtblauw/cyaan Liquor, ventrikelruimten en Spinothalamische baan; gehoor en vestibulaire aanvoer;
subarachnoïdale ruimte in anatomische V2-huidgebied; soms een omlijnd anatomisch oriëntatiepunt.
schema's
Groen Orthosympathische vezels bij oog en Reukbanen; smaak/viscerale informatie naar de nucleus
autonoom zenuwstelsel solitarius; dorsale kolommen en proprioceptie; temporale
kwab; subthalamische kern; verbindingsarteriën van Willis;
letters, bewegingspijlen en doelstokje.
Oranje/bruin Bot, schedelopeningen, dunne Occipitale kwab; extrapyramidale banen/formatio reticularis;
hersenvliezen en anatomische a. cerebri media; zwakkere lichtprikkel bij perimetrie; shunt;
doorgangen specifieke hypothalamuskernen.
Zwart/grijs Anatomische contouren en grijze stof Dura; substantia nigra; inhiberende pijlen met een -;
letselkruisjes; pupil; gewone stroompijlen.
Wit/ongevuld Achtergrond of niet ingekleurd weefsel Witte stof in een schema; liquor kan op een T2-MRI wit zijn.
Ongekleurd betekent niet automatisch witte stof.
Plaatselijke vaste combinaties. Hersenschors: frontaal rood, pariëtaal blauw, temporaal groen, occipitaal
oranje, limbisch roze. Grote lange banen: corticospinaal roze, spinothalamisch cyaan, dorsale kolommen groen.
Autonoom: parasympathisch roze, orthosympathisch groen. Bloedvoorziening van de cortex: anterior blauw,
media oranje, posterior roze. Basale ganglia: rood/+ stimuleert, zwart/- remt; groen markeert de subthalamische
kern. Deze combinaties gelden alleen in de bijbehorende reeks.
Tekens. Een pijl toont de informatie- of stroomrichting; een kruis kan beschadiging/obstructie betekenen; een
dikkere pijl kan verhoogde activiteit aangeven. Een open cirkel is vaak een kern, ganglion of doorsnede, maar bij
Goldmann een blinde vlek. Stippellijnen kunnen een verborgen traject, een denkbeeldige grens of een
verplaatste contour aangeven. Een kruising van lijnen is pas een synaps als de anatomie dat ondersteunt; twee
vezels kunnen elkaar gewoon passeren.
Nuanceringen. Enkele cursuslabels zijn vereenvoudigd of onjuist. Ze worden bij de betreffende tekening
benoemd. Deze gids legt anatomie en het mechanisme achter klinische voorbeelden uit; behandelaantekeningen
in tekeningen worden verklaard als cursuscontext, niet uitgewerkt als behandelprotocol.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 6
,1 Macroscopie
TEK 1 · Mediale zijde: de centrale structuren
PDF p. 10 met labels; p. 11 dezelfde tekening zonder cijferlabels.
Bronpagina 10 Bronpagina 11
Oriëntatie. Een schematische midsagittale doorsnede. Vooraan is links; achteraan rechts. Zoek eerst de grote
C-boog van het corpus callosum, vervolgens de uitstulpende pons en daarachter het cerebellum. De tekening
maakt ook structuren zichtbaar die iets naast de exacte middenlijn liggen; het is een leerschema.
Kleuren. Cyaan markeert de liquorruimten van derde en vierde ventrikel; de aqueduct is donkerblauw aangezet.
Roze accentueert onder meer de limbische boog, fornix en hypofyseonderdelen. Oranje markeert het chiasma en
delen van het dunne dak/vlies bij het vierde ventrikel; rood de plexus. Groene F/P/O/T zijn kwabnamen; het
kleine groene “t” ligt bij de thalamusstreek. De cyaan gekleurde ruimte is dus niet simpelweg een blauw
gekleurde thalamus.
Zo lees je het ruimtelijke verband. De hersenbalk ligt als een dak boven de fornix. Daaronder ligt het derde
ventrikel tussen de linker- en rechterhelft van het diencefalon. Via de smalle aqueduct achter het mesencefalon
loopt liquor naar het vierde ventrikel. Dat ligt tussen hersenstam en cerebellum: de hersenstam is de bodem en
de cerebellaire zijde vormt het dak. Het vierde ventrikel heeft daardoor in profiel een tentvorm. De uitgangen
voeren naar de ruimte buiten de hersenen, niet rechtstreeks naar een bloedvat.
Labels 1-12: vierde ventrikel en hersenstam.
• 1 Vierde ventrikel: liquorholte tussen pons/medulla en cerebellum. 2 Velum medullare superius: dun bovenste
dakdeel met zenuwweefsel. 3 Velum medullare inferius: onderdeel van het onderste dakgebied; niet volledig
hetzelfde als tela choroidea, hoewel de cursus dit samenneemt.
• 4 Bodem vierde ventrikel: dorsale oppervlakken van pons en bovenste medulla. 5 Fastigium: top van de tent. 6
Aqueduct: smal kanaal van derde naar vierde ventrikel.
• 7 Colliculus superior: oriëntatiereacties, vooral op visuele informatie. 8 Colliculus inferior: schakel in de
gehoorbaan. Samen horen ze bij het tectum, de vierheuvelenplaat.
• 9 Cerebellum: coördinatie en evenwicht; op de middenlijn zie je de vermis. 10 Mesencefalon, 11 pons, 12
medulla oblongata: de drie opeenvolgende delen van de hersenstam.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 7
,Labels 13-26: diepe oriëntatiepunten en grenzen.
• 13 Corpora mamillaria: onderdeel van de hypothalamus, verbonden met geheugencircuits. 14 Recessus
infundibularis: uitstulping van het derde ventrikel naar het hypofysesteeltje. 15 Recessus supraopticus:
uitstulping boven het chiasma. 16 Lamina terminalis: dunne voorwand van het derde ventrikel.
• 17 Corpus callosum: grote bundel tussen de hemisferen. 18 Corpus pineale/epifyse: melatonineproducerende
structuur. 19 Recessus pinealis en 20 recessus suprapinealis: uitstulpingen van het derde ventrikel
respectievelijk bij en boven de epifyse.
• 21 Sulcus centralis: frontaal/pariëtaal-grens. 22 Fissura parieto-occipitalis: pariëtaal/occipitaal-grens. 23
Sulcus calcarinus: groeve met primaire visuele cortex aan de oevers. 24 Cuneus: wigvormig gebied tussen 22
en 23.
• 25 Commissura anterior en 26 commissura posterior: kleine verbindingen over de middenlijn; geen
liquoropeningen.
Labels 27-39: limbische boog, uitgangen en hypofyse.
• 27 Gyrus cinguli: winding boven de hersenbalk, betrokken bij onder meer motivatie en emotie. 28 Gyrus
parahippocampalis: mediale temporale winding bij geheugennetwerken. 29 Uncus: naar binnen gekromde
voorste deel ervan.
• 30 Fornix: boogvormige vezelbundel van de hippocampale formatie, onder meer naar de corpora mamillaria. 31
Adhesio interthalamica: verbinding/contact tussen de thalami, variabel aanwezig; geen grote commissurale
vezelbaan.
• 32 Foramen van Monro: verbinding lateraal-derde ventrikel. 33 Foramina van Luschka: twee laterale
uitgangen vierde ventrikel. 34 Foramen van Magendie: mediane uitgang vierde ventrikel.
• 35 Neurohypofyse: achterkwab, slaat ADH en oxytocine uit de hypothalamus op en geeft ze af. 36
Adenohypofyse: voorkwab, produceert eigen hormonen. 37 Chiasma opticum: gedeeltelijke kruising van
oogzenuwvezels.
• 38 Tela choroidea: vaatrijke vliezige component van het ventrikeldak. 39 Plexus choroideus: gespecialiseerd
vaat-epitheelweefsel dat liquor produceert.
Versie zonder cijfers, p. 11. Gebruik dezelfde kleurbetekenissen en wijs achtereenvolgens hersenbalk, fornix,
derde ventrikel, aqueduct, vierde ventrikel en uitgangen aan. De cyaan pijl onderaan benadrukt de
liquoruitstroom. Deze pagina introduceert geen tweede TEK 1 met een andere anatomie.
Onthoud: hersenbalk boven, hersenstam vóór, cerebellum achter; de liquorholten verbinden de diepe ruimten
ertussen.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 8
,TEK 2 · Dezelfde mediale zijde als basisschema
PDF p. 12.
Bronpagina 12
Oriëntatie en kleuren. Hetzelfde sagittale aanzicht als TEK 1, nu hoofdzakelijk grijze contouren. De witte
vlakken zijn niet allemaal witte stof: de tekening laat de kleurinformatie weg om de vorm te oefenen.
Stap voor stap. De grote buitencontour is de hemisfeer. De dikke C-vorm binnenin is het corpus callosum.
Daaronder zoek je de ruimte van het derde ventrikel. Volg naar achteren en beneden het smalle kanaal van de
aqueduct tot de tentvorm van het vierde ventrikel. Vooraan daarvan liggen achtereenvolgens mesencefalon, de
bolle pons en de langgerekte medulla. Achter de tent ligt de ronde contour van het cerebellum. De kleine
uitstulping aan de onderzijde voor de hersenstam is de hypofysestreek.
Waarom deze lege versie nuttig is. Ze test of je een structuur herkent aan haar buren in plaats van aan haar
kleur. Vul eerst deze zeven ankers in: corpus callosum, derde ventrikel, aqueduct, vierde ventrikel, pons,
cerebellum en hypofyse. Voeg daarna de kleinere details van TEK 1 toe. De schuine stippellijn achteraan is een
schematische oppervlaktereferentie, geen zenuwbaan.
Onthoud: dezelfde anatomie blijft herkenbaar als alle kleuren verdwijnen.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 9
,TEK 3 · Mediale anatomie herkennen op MRI
PDF p. 13 met labels; p. 14 zonder labels.
Bronpagina 13 Bronpagina 14
Oriëntatie. Sagittale MRI: vooraan links, achteraan rechts, kruin boven. Je ziet ook schedel, neus-keelregio en
bovenste cervicale ruggenmerg. De nummering correspondeert met TEK 1.
Grijswaarden. Dit beeld heeft het uiterlijk van een T2-gewogen MRI: liquor is helder/wit, terwijl de hersenbalk en
veel witte stof donkerder zijn. De rode cijfers zijn uitsluitend toegevoegde labels. Wit op deze scan betekent dus
niet “witte stof”. MRI-grijswaarden hangen van de opnamesequentie af.
Van schema naar werkelijkheid. Herken 17 als een donkere gebogen balk, met 27 als de winding erboven.
Daaronder zie je de fornix 30 en de liquorruimte rond de adhesio interthalamica 31. Achteraan ligt de smalle
aqueduct vóór de colliculi 7 en 8. Het helderwitte driehoekige vierde ventrikel 1 ligt tussen de donkere pons 11 en
het cerebellum 9. In dat cerebellum zie je vertakkingen van witte stof tussen de fijne folia: het boomachtige
patroon is de arbor vitae. De medulla 12 loopt geleidelijk over in het ruggenmerg.
Boven en onder. Bovenaan markeren 21 en 22 de centrale en parieto-occipitale groeven. Rond 23 ligt de
visuele cortex en erboven de cuneus 24. Onderaan zitten chiasma 37 en hypofyse 35/36. Niet elk label uit TEK 1
is op één scan even scherp te zien; vooral kleine recessussen vereisen de juiste snede.
Versie p. 14. Dit is hetzelfde beeld zonder cijfertoelichting. Begin opnieuw met de hersenbalk, pons en het witte
vierde ventrikel. Gebruik de contouren uit TEK 2 als houvast.
Onthoud: leer de ruimtelijke relaties; kleuren uit een schema vertalen zich niet één op één naar MRI.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 10
Neuroanatomie
Elke tekening uitgelegd
74 tekeningen · 80 afbeeldingsversies
Per hoofdstuk, met kleurlegenda, labels en stap-voor-stapuitleg.
Bij NEUROANATOMIE FD versie 2023 10 27 100dpi
Prof. dr. Frank Dewaele
De oorspronkelijke tekeningen zijn opgenomen bij hun bespreking. De bronpaginanummers verwijzen naar jouw
cursus van 173 pagina’s. De volledige legenda en leeswijzer staan vooraan; het volledigheidsregister en de
nuances achteraan.
Lees eerst de kijkrichting. Volg daarna één kleur en één route tegelijk.
,Inhoud
Leeswijzer en volledige kleurlegenda 5
Zo gebruik je deze gids . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Eerst de kijkrichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Er bestaat geen kleurcode die overal identiek geldt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
1 Macroscopie 7
TEK 1 · Mediale zijde: de centrale structuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
TEK 2 · Dezelfde mediale zijde als basisschema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
TEK 3 · Mediale anatomie herkennen op MRI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
TEK 4 · De hersenkwabben aan de mediale zijde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
TEK 5 · De convexiteit: buitenzijde van de hemisfeer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
TEK 6 · Coronale doorsnede: de diepe structuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
TEK 7 · Diepe structuren op een coronale MRI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
TEK 8 · Dwarse doorsnede van het ruggenmerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.1 Nervus olfactorius · Reuk 16
TEK 1 · Van geurmolecule naar bulbus olfactorius . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
TEK 2 · Bulbus, tractus en de twee striae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
TEK 3 · Waarom geuren herinneringen en emoties oproepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.2 Nervus opticus · Zien 19
TEK 1 · De visuele baan en de pupillichtreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
TEK 2 · Goldmann-perimetrie en de uitvalpatronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.3, 2.4 en 2.6 · Oogbewegingen: nervi III, IV en VI 21
TEK 1 · Hersenstamkernen in zijaanzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
TEK 2 · Dezelfde kernen in dwarse doorsneden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
TEK 3 · Van hersenstam via sinus cavernosus naar oogkas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
TEK 4 · De autonome spieren van de iris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
TEK 5 · Oppervlakkige en diepe beschadiging van III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
TEK 6 · Hoe beide ogen samen naar links kijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
TEK 7 · Het uitzicht bij uitval van III, VI of IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
TEK 8 · Waarom een IV-parese tot hoofdkanteling kan leiden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
TEK 9 · Pupilgrootte in licht en donker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
TEK 10 · Blikparese: wanneer beide ogen dezelfde richting missen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
TEK 11 · Internucleaire oftalmoplegie (INO) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
TEK 12 · III-parese vergelijken met Horner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
2.5 Nervus trigeminus · Gevoel in het gelaat en kauwen 33
TEK 1 · V1, V2, V3 en de vezels die meeliften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
TEK 2 · De corneareflex: V voelt, VII sluit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 2
, TEK 3 · De gevoelsgebieden van V1, V2 en V3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.7 Nervus facialis · Mimiek, smaak en klieren 36
TEK 1 · De verschillende functies binnen één zenuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
TEK 2 · Waarom het voorhoofd bij een centrale parese vaak gespaard is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
TEK 3 · Centrale tegenover perifere facialisparese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
2.8a Nervus vestibularis · Evenwicht 39
TEK 1 · Evenwichtsorgaan, cerebellum en oogreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
2.8b Nervus cochlearis · Gehoor 40
TEK 1 · Van cochlea naar auditieve cortex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
2.9 Nervus glossopharyngeus · Tong en keel 41
TEK 1 · Gevoel, smaak, parotis en bloeddrukinformatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
2.10 Nervus vagus · Keel, strottenhoofd en organen 42
TEK 1 · De lange route van de vagus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
TEK 2 · De samenwerking van IX en X bij slik- en kokhalsreflexen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
2.11 Nervus accessorius · Hoofd en schouders 44
TEK 1 · De spinale oorsprong van XI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
2.12 Nervus hypoglossus · Tongmotoriek 45
TEK 1 · Van XII-kern naar tong . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
TEK 2 · Twee letselniveaus, dezelfde tongdeviatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3 Motoriek 47
TEK 1 · De corticospinale baan van cortex naar spier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
TEK 2 · UMN, LMN en waarom reflexen veranderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
4 Somatosensoriek 49
TEK 1 · Pijn en temperatuur: de spinothalamische baan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
TEK 2 · Proprioceptie, vibratie en fijne tast: dorsale kolommen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
TEK 3 · Motoriek en beide gevoelsbanen samen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
TEK 4 · De drie kruisingsniveaus op één overzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
5 Meningen · Hersenvliezen 53
TEK 1 · De lagen van schedel tot hersenoppervlak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
TEK 2 · Falx, veneuze sinus en liquorresorptie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
TEK 3 · De grote duraplooien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
TEK 4 · Dura bij de hypofyse en sinus cavernosus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
TEK 5 · Hoe de meningen een zenuwwortel begeleiden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
TEK 6 · Ligamentum denticulatum, conus en filum terminale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 3
,6 Extrapyramidale tracti 59
TEK 1 · Automatische motorische bijsturing vanuit de hersenstam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
7 Vascularisatie · Bloedvoorziening 60
TEK 1 · Twee toevoersystemen naar de hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
TEK 2 · De takken van het vertebrobasilaire systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
TEK 3 · Arteriële toevoer aan de mediale hersenzijde en het oog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
TEK 4 · De a. cerebri media op de convexiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
TEK 5 · Circulus van Willis, segmenten en diepe takken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
TEK 6 · De arteriële voorziening van het ruggenmerg in doorsnede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
TEK 7 · Segmentale aanvoer en de arterie van Adamkiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
TEK 8 · De veneuze afvoer uit de hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
8 Basale ganglia 68
TEK 1 · Normale indirecte route: een rem op ongewenste beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
TEK 2 · Parkinson: de thalamus wordt te sterk afgeremd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
TEK 3 · Huntington: verlies van rem op beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
9 Cerebellum · Coördinatie en evenwicht 71
TEK 1 · Welke informatie het cerebellum vergelijkt en bijstuurt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
TEK 2 · Het cerebellum uitgerold: midden en zijkanten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
TEK 3 · Chiari en het ontstaan van een syrinx . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
10 Ventrikels · Liquorproductie en afvoer 74
TEK 1 · De normale route van cerebrospinaal vocht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
TEK 2 · Aqueductobstructie en derde ventriculostomie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
TEK 3 · Gestoorde resorptie en een ventriculoperitoneale shunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
11 Autonoom zenuwstelsel 77
TEK 1 · Parasympathisch en orthosympathisch naast elkaar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
12 Formatio reticularis 78
TEK 1 · Het dalende reticulaire netwerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
TEK 2 · Het opstijgende activerende systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
13 Hypothalamus 80
TEK 1 · De sulcus hypothalamicus als grens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
TEK 2 · Kernen, hormonen en autonome regeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Bijlage · Veelgemaakte verwarringen en broncontrole 83
De belangrijkste correcties bij het leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Bron en manier van controleren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Volledigheidsregister . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 4
,Een studiegids bij NEUROANATOMIE FD versie 2023 10 27 100dpi, prof. dr. Frank Dewaele. Opbouw volgens
de hoofdstukken van de cursus. Alle 74 verschillende TEK-nummers zijn besproken; ook de 6 herhaalde
afbeeldingsversies zijn opgenomen. De tekeningen staan verspreid over 66 PDF-pagina's. Een tekening met
meerdere panelen wordt per paneel uitgelegd.
Leeswijzer en volledige kleurlegenda
Zo gebruik je deze gids
Elke bespreking begint met de oorspronkelijke afbeelding en haar PDF-pagina. Daarna volgen oriëntatie,
kleuren en tekens, uitleg, labels waar nodig, en een onthoudzin. De paginanummers verwijzen naar het
aangeleverde document, niet naar de paginanummers van deze studiegids. In de digitale versie kun je zoeken op
bijvoorbeeld “TEK 3”, “facialis”, “roze” of “capsula interna”.
De opdracht betreft alle afbeeldingen met TEK/tekening. De apart als Fig./Figuur aangeduide foto's, CT's,
operatiefoto's en extra illustraties vormen een andere reeks en zijn niet afzonderlijk uitgewerkt. MRI-beelden die
wél TEK heten, zijn uiteraard inbegrepen. De woorden “niet kennen” in de cursus zijn geen reden om een TEK
over te slaan.
Dezelfde tekening verschijnt soms met en zonder cijferlabels. Je krijgt één volledige uitleg met vermelding en
afbeelding van beide versies. Tekeningen 5 en 6 bij Meningen staan op p. 121, hoewel de tekstlijst op p. 115
slechts 1-4 vermeldt. Het hoofdstuk glossopharyngeus heet op p. 82 ten onrechte 2.10; hier wordt de volgorde uit
de inhoudsopgave gebruikt: 2.9.
Eerst de kijkrichting
• Mediaal: naar de middenlijn; lateraal: van de middenlijn af. Ipsilateraal: dezelfde lichaamshelft; contralateraal:
de andere lichaamshelft.
• Sagittaal: een snede die links en rechts scheidt. In de grote zijaanzichten staat de voorkant meestal links en het
achterhoofd rechts.
• Coronaal: een snede die voor- en achterkant scheidt; je kijkt als het ware naar een gezicht. Boven is boven. De
schematische beelden combineren soms structuren die in werkelijkheid niet allemaal in hetzelfde vlak liggen.
• Axiaal/transversaal: een dwarse snede. De ruggenmergbeelden gebruiken radiologische oriëntatie: ventraal
boven, dorsaal onder; rechts van de patiënt links op de afbeelding. Gebruik de geschreven Re/Li altijd als eerste
houvast.
• Oogtekeningen van voren: links op het blad staat het rechteroog van de patiënt. Bij de Goldmann-kaarten staat
expliciet “zoals de patiënt het ziet”: die kaarten lees je vanuit de patiënt, niet als een gezicht tegenover je.
• Afferent: informatie naar het centrale zenuwstelsel. Efferent: opdrachten eruit. Nucleus/kern: groep
cellichamen in het centrale zenuwstelsel; ganglion: groep cellichamen daarbuiten. Een
tractus/lemniscus/fasciculus is een bundel axonen, dus een verbinding, geen kern.
Er bestaat geen kleurcode die overal identiek geldt
De auteur gebruikt herkenbare patronen, maar geen overal geldige, expliciet afgedrukte totaallegenda.
Onderstaand overzicht is gereconstrueerd uit de kleuren, labels en begeleidende tekst. Een kleur krijgt pas
betekenis samen met de plaats, het label en het traject. Het zijn didactische kleuren, geen echte
weefselkleuren. Vooral lichtblauw/cyaan en donkerblauw moet je uit elkaar houden.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 5
, Kleur Terugkerende betekenis Belangrijke andere betekenissen
Rood Motorische hersenzenuwkernen, Frontale kwab; slagaders; excitatie met een + in de basale
motorische zenuwen en uitgang naar ganglia; activering van de cortex; nucleus ruber;
spieren bloedvaatrijke plexus choroideus.
Roze/magenta Parasympathische banen in de Corticospinale/corticonucleaire baan; limbische
hersenzenuw- en autonome schema's structuren/fornix; cerebellaire verbindingen; achterste
cerebrale circulatie; sterkere lichtprikkel bij perimetrie;
hypofyse. Roze is dus beslist niet altijd parasympathisch.
Donkerblauw Algemene gevoelsbanen, vooral Pariëtale kwab; veneuze sinussen; FEF/PPRF/FLM in het
trigeminus en herkenningspunten van blikcentrum; vermis; aqueductaccent; blauwe iris in
sensibele banen oogplaatjes.
Lichtblauw/cyaan Liquor, ventrikelruimten en Spinothalamische baan; gehoor en vestibulaire aanvoer;
subarachnoïdale ruimte in anatomische V2-huidgebied; soms een omlijnd anatomisch oriëntatiepunt.
schema's
Groen Orthosympathische vezels bij oog en Reukbanen; smaak/viscerale informatie naar de nucleus
autonoom zenuwstelsel solitarius; dorsale kolommen en proprioceptie; temporale
kwab; subthalamische kern; verbindingsarteriën van Willis;
letters, bewegingspijlen en doelstokje.
Oranje/bruin Bot, schedelopeningen, dunne Occipitale kwab; extrapyramidale banen/formatio reticularis;
hersenvliezen en anatomische a. cerebri media; zwakkere lichtprikkel bij perimetrie; shunt;
doorgangen specifieke hypothalamuskernen.
Zwart/grijs Anatomische contouren en grijze stof Dura; substantia nigra; inhiberende pijlen met een -;
letselkruisjes; pupil; gewone stroompijlen.
Wit/ongevuld Achtergrond of niet ingekleurd weefsel Witte stof in een schema; liquor kan op een T2-MRI wit zijn.
Ongekleurd betekent niet automatisch witte stof.
Plaatselijke vaste combinaties. Hersenschors: frontaal rood, pariëtaal blauw, temporaal groen, occipitaal
oranje, limbisch roze. Grote lange banen: corticospinaal roze, spinothalamisch cyaan, dorsale kolommen groen.
Autonoom: parasympathisch roze, orthosympathisch groen. Bloedvoorziening van de cortex: anterior blauw,
media oranje, posterior roze. Basale ganglia: rood/+ stimuleert, zwart/- remt; groen markeert de subthalamische
kern. Deze combinaties gelden alleen in de bijbehorende reeks.
Tekens. Een pijl toont de informatie- of stroomrichting; een kruis kan beschadiging/obstructie betekenen; een
dikkere pijl kan verhoogde activiteit aangeven. Een open cirkel is vaak een kern, ganglion of doorsnede, maar bij
Goldmann een blinde vlek. Stippellijnen kunnen een verborgen traject, een denkbeeldige grens of een
verplaatste contour aangeven. Een kruising van lijnen is pas een synaps als de anatomie dat ondersteunt; twee
vezels kunnen elkaar gewoon passeren.
Nuanceringen. Enkele cursuslabels zijn vereenvoudigd of onjuist. Ze worden bij de betreffende tekening
benoemd. Deze gids legt anatomie en het mechanisme achter klinische voorbeelden uit; behandelaantekeningen
in tekeningen worden verklaard als cursuscontext, niet uitgewerkt als behandelprotocol.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 6
,1 Macroscopie
TEK 1 · Mediale zijde: de centrale structuren
PDF p. 10 met labels; p. 11 dezelfde tekening zonder cijferlabels.
Bronpagina 10 Bronpagina 11
Oriëntatie. Een schematische midsagittale doorsnede. Vooraan is links; achteraan rechts. Zoek eerst de grote
C-boog van het corpus callosum, vervolgens de uitstulpende pons en daarachter het cerebellum. De tekening
maakt ook structuren zichtbaar die iets naast de exacte middenlijn liggen; het is een leerschema.
Kleuren. Cyaan markeert de liquorruimten van derde en vierde ventrikel; de aqueduct is donkerblauw aangezet.
Roze accentueert onder meer de limbische boog, fornix en hypofyseonderdelen. Oranje markeert het chiasma en
delen van het dunne dak/vlies bij het vierde ventrikel; rood de plexus. Groene F/P/O/T zijn kwabnamen; het
kleine groene “t” ligt bij de thalamusstreek. De cyaan gekleurde ruimte is dus niet simpelweg een blauw
gekleurde thalamus.
Zo lees je het ruimtelijke verband. De hersenbalk ligt als een dak boven de fornix. Daaronder ligt het derde
ventrikel tussen de linker- en rechterhelft van het diencefalon. Via de smalle aqueduct achter het mesencefalon
loopt liquor naar het vierde ventrikel. Dat ligt tussen hersenstam en cerebellum: de hersenstam is de bodem en
de cerebellaire zijde vormt het dak. Het vierde ventrikel heeft daardoor in profiel een tentvorm. De uitgangen
voeren naar de ruimte buiten de hersenen, niet rechtstreeks naar een bloedvat.
Labels 1-12: vierde ventrikel en hersenstam.
• 1 Vierde ventrikel: liquorholte tussen pons/medulla en cerebellum. 2 Velum medullare superius: dun bovenste
dakdeel met zenuwweefsel. 3 Velum medullare inferius: onderdeel van het onderste dakgebied; niet volledig
hetzelfde als tela choroidea, hoewel de cursus dit samenneemt.
• 4 Bodem vierde ventrikel: dorsale oppervlakken van pons en bovenste medulla. 5 Fastigium: top van de tent. 6
Aqueduct: smal kanaal van derde naar vierde ventrikel.
• 7 Colliculus superior: oriëntatiereacties, vooral op visuele informatie. 8 Colliculus inferior: schakel in de
gehoorbaan. Samen horen ze bij het tectum, de vierheuvelenplaat.
• 9 Cerebellum: coördinatie en evenwicht; op de middenlijn zie je de vermis. 10 Mesencefalon, 11 pons, 12
medulla oblongata: de drie opeenvolgende delen van de hersenstam.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 7
,Labels 13-26: diepe oriëntatiepunten en grenzen.
• 13 Corpora mamillaria: onderdeel van de hypothalamus, verbonden met geheugencircuits. 14 Recessus
infundibularis: uitstulping van het derde ventrikel naar het hypofysesteeltje. 15 Recessus supraopticus:
uitstulping boven het chiasma. 16 Lamina terminalis: dunne voorwand van het derde ventrikel.
• 17 Corpus callosum: grote bundel tussen de hemisferen. 18 Corpus pineale/epifyse: melatonineproducerende
structuur. 19 Recessus pinealis en 20 recessus suprapinealis: uitstulpingen van het derde ventrikel
respectievelijk bij en boven de epifyse.
• 21 Sulcus centralis: frontaal/pariëtaal-grens. 22 Fissura parieto-occipitalis: pariëtaal/occipitaal-grens. 23
Sulcus calcarinus: groeve met primaire visuele cortex aan de oevers. 24 Cuneus: wigvormig gebied tussen 22
en 23.
• 25 Commissura anterior en 26 commissura posterior: kleine verbindingen over de middenlijn; geen
liquoropeningen.
Labels 27-39: limbische boog, uitgangen en hypofyse.
• 27 Gyrus cinguli: winding boven de hersenbalk, betrokken bij onder meer motivatie en emotie. 28 Gyrus
parahippocampalis: mediale temporale winding bij geheugennetwerken. 29 Uncus: naar binnen gekromde
voorste deel ervan.
• 30 Fornix: boogvormige vezelbundel van de hippocampale formatie, onder meer naar de corpora mamillaria. 31
Adhesio interthalamica: verbinding/contact tussen de thalami, variabel aanwezig; geen grote commissurale
vezelbaan.
• 32 Foramen van Monro: verbinding lateraal-derde ventrikel. 33 Foramina van Luschka: twee laterale
uitgangen vierde ventrikel. 34 Foramen van Magendie: mediane uitgang vierde ventrikel.
• 35 Neurohypofyse: achterkwab, slaat ADH en oxytocine uit de hypothalamus op en geeft ze af. 36
Adenohypofyse: voorkwab, produceert eigen hormonen. 37 Chiasma opticum: gedeeltelijke kruising van
oogzenuwvezels.
• 38 Tela choroidea: vaatrijke vliezige component van het ventrikeldak. 39 Plexus choroideus: gespecialiseerd
vaat-epitheelweefsel dat liquor produceert.
Versie zonder cijfers, p. 11. Gebruik dezelfde kleurbetekenissen en wijs achtereenvolgens hersenbalk, fornix,
derde ventrikel, aqueduct, vierde ventrikel en uitgangen aan. De cyaan pijl onderaan benadrukt de
liquoruitstroom. Deze pagina introduceert geen tweede TEK 1 met een andere anatomie.
Onthoud: hersenbalk boven, hersenstam vóór, cerebellum achter; de liquorholten verbinden de diepe ruimten
ertussen.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 8
,TEK 2 · Dezelfde mediale zijde als basisschema
PDF p. 12.
Bronpagina 12
Oriëntatie en kleuren. Hetzelfde sagittale aanzicht als TEK 1, nu hoofdzakelijk grijze contouren. De witte
vlakken zijn niet allemaal witte stof: de tekening laat de kleurinformatie weg om de vorm te oefenen.
Stap voor stap. De grote buitencontour is de hemisfeer. De dikke C-vorm binnenin is het corpus callosum.
Daaronder zoek je de ruimte van het derde ventrikel. Volg naar achteren en beneden het smalle kanaal van de
aqueduct tot de tentvorm van het vierde ventrikel. Vooraan daarvan liggen achtereenvolgens mesencefalon, de
bolle pons en de langgerekte medulla. Achter de tent ligt de ronde contour van het cerebellum. De kleine
uitstulping aan de onderzijde voor de hersenstam is de hypofysestreek.
Waarom deze lege versie nuttig is. Ze test of je een structuur herkent aan haar buren in plaats van aan haar
kleur. Vul eerst deze zeven ankers in: corpus callosum, derde ventrikel, aqueduct, vierde ventrikel, pons,
cerebellum en hypofyse. Voeg daarna de kleinere details van TEK 1 toe. De schuine stippellijn achteraan is een
schematische oppervlaktereferentie, geen zenuwbaan.
Onthoud: dezelfde anatomie blijft herkenbaar als alle kleuren verdwijnen.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 9
,TEK 3 · Mediale anatomie herkennen op MRI
PDF p. 13 met labels; p. 14 zonder labels.
Bronpagina 13 Bronpagina 14
Oriëntatie. Sagittale MRI: vooraan links, achteraan rechts, kruin boven. Je ziet ook schedel, neus-keelregio en
bovenste cervicale ruggenmerg. De nummering correspondeert met TEK 1.
Grijswaarden. Dit beeld heeft het uiterlijk van een T2-gewogen MRI: liquor is helder/wit, terwijl de hersenbalk en
veel witte stof donkerder zijn. De rode cijfers zijn uitsluitend toegevoegde labels. Wit op deze scan betekent dus
niet “witte stof”. MRI-grijswaarden hangen van de opnamesequentie af.
Van schema naar werkelijkheid. Herken 17 als een donkere gebogen balk, met 27 als de winding erboven.
Daaronder zie je de fornix 30 en de liquorruimte rond de adhesio interthalamica 31. Achteraan ligt de smalle
aqueduct vóór de colliculi 7 en 8. Het helderwitte driehoekige vierde ventrikel 1 ligt tussen de donkere pons 11 en
het cerebellum 9. In dat cerebellum zie je vertakkingen van witte stof tussen de fijne folia: het boomachtige
patroon is de arbor vitae. De medulla 12 loopt geleidelijk over in het ruggenmerg.
Boven en onder. Bovenaan markeren 21 en 22 de centrale en parieto-occipitale groeven. Rond 23 ligt de
visuele cortex en erboven de cuneus 24. Onderaan zitten chiasma 37 en hypofyse 35/36. Niet elk label uit TEK 1
is op één scan even scherp te zien; vooral kleine recessussen vereisen de juiste snede.
Versie p. 14. Dit is hetzelfde beeld zonder cijfertoelichting. Begin opnieuw met de hersenbalk, pons en het witte
vierde ventrikel. Gebruik de contouren uit TEK 2 als houvast.
Onthoud: leer de ruimtelijke relaties; kleuren uit een schema vertalen zich niet één op één naar MRI.
Neuroanatomie · Studiegids bij de cursus van F. Dewaele 10
