GESCHIEDENIS VAN DE
PSYCHOLOGIE
1
,HOOFDSTUK 1: GESCHIEDSCHRIJVING
MOTIVERING OM TERUG TE BLIKKEN OP HET VERLEDEN
TRADITIONELE BENADERING
Geschiedenis wordt gebruikt om aan verantwoording te doen
• Overzicht van het verleden
Psychologie heeft een te korte geschiedenis om echt wetenschappelijk aan de slag te kunnen gaan
• Psychologie is de erfgenaam van een lange traditie
o Aristoteles en Plato
o Onderzoeken al eeuwenlang dezelfde vragen maar met een andere methode
• Psychologie zelf wordt niet in vraag gesteld
HEDENDAAGSE BENADERING
Dubbele motivering
• Inhoud: een geschiedenis van de psychologie (zet aan tot denken) → vragen zijn verschillend
o Kennis van het verleden
▪ Helpt ons om bepaalde hedendaagse zaken te begrijpen
o Begrijpen van huidige situatie
o Nadenken over de toekomst
• Kritische reflectie over de psychologie
REFLECTIE
Situering van de psychologie in tijd en ruimte
• Tijdsgeest: historische context
o Studie van individuele verschillen
▪ Pas opgekomen tijdens liberalisme
o Cartesiaans mensbeeld
• Plaatsbeeld: culturele context (beperken ons tot een eurocentrische wereldbeeld)
o Boeddhistische anatta
o Psychopathologie
▪ Afhankelijk van onze cultuur wanneer iets als pathologie wordt gezien (+ naamgeving)
o Emoties als MINE versus OURS
De psychologie als discipline
• Evolutie doorheen de tijd
o Precisering en nuancering van de antwoorden
o Aard van de vragen
o Selectie in wat wel/niet onderzocht wordt
• Methodologie als vereiste kwaliteitscriteria
o Experiment, natuur- vs geesteswetenschappen
• Vatten van de werkelijkheid is niet eenvoudig
o Hoe men tot wetenschap gekomen is
o Hoe dit zich vertaald heeft in de psychologie
WAAROVER GAAT DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE
3 VISIES OP DE ONTDEKKING VAN HET BEWUSTZIJN
Bewustzijn vanaf de oude Grieken – 3 visies over het ontstaan
1. Realistische
2
, • De Grieken hebben het bewustzijn ontdekt (zoals wereldreizigers)
• Bewustzijn bestaat echt
• Het is een vast omlijnd object
• Dualistische scheiding tussen lichaam en geest
2. Instrumentalistisch
• Ontdekking van het bewustzijn is een handige verkaveling van de innerlijke psychische ruimte
o Is het benoemen van de ervaring van het functioneren van het bewustzijn
• Verschillende niveaus in beschrijven van de werkelijkheid
3. Constructivistisch (meest aangehangen visie)
• Grieken hebben het bewustzijn zelf gecreëerd
• Gaat over hoe de mens zich het bewustzijn voorstelt en benoemt
o Steeds binnen culturele-historische context
o Er bestaat geen studie object
▪ Bestaat enkel omdat we er woorden voor hebben/taal aan hangen
DE CONSTRUCTIE VAN EEN PSYCHOLOGISCHE WERKELIJKHEID
LINGUÏSTISCH DETERMINSIME
Mogelijks gevolg van constructivisme
• Zijn aangewezen op een psychologische taal
• Er bestaat geen onafhankelijke psychologische werkelijkheid
GEEN NATUURLIJKE CATEGORIEËN
Afhankelijk van naming the mind
Afhankelijk van hoe we de realiteit benoemen gaan we er anders naar kijken
• Emoties
• Bewustzijn
IMPLICATIES VOOR DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE
De geschiedenis van de constructie van de psychologische realiteit
• Als taal verandert, dan verandert ook de psychologische werkelijkheid
STREKKINGEN IN GESCHIEDSCHRIJVING
INTERNALISME VS EXTERNALISME
Internalisme
• Ontwikkelingen binnen een domein
• Zuiver interne logica
Externalisme
• Ook politiek, sociale en maatschappelijke invloed
• Ook invloed van buitenaf
• Tijd-ruimtelijke situering
SOCIAAL CONSTRUCTIVISME (MEEST AANGEHANGEN VISIE
• Gedetailleerde studie van de wetenschappelijke praktijk (internalisme) vanuit wetenschapsgeschiedenis, -
filosofie, sociologie van de kennis (externalisme)
3
, o Wetenschap ook door psychologische zaken gedetermineerd
• Ook sociologische en psychologische dimensie in wetenschap
GROTE FIGUREN VS TIJDSGEEST
Grote figuren belangrijkste auteurs
• Hagiografie van grote figuren (niet alleen grote mannen)
Tijdsgeest
• Zeitgeist
• Bredere intellectuele klimaat
o Grote figuren zijn trendwatchers, geen influencers
• Demythificatie
o Grote figuren niet alle eer aandoen (ook andere mensen die belangrijk zijn geweest
Opletten voor Mattheus-effect (en Matilda-effect)
• Mathheus-effect: bepaalde mensen veel meer toedichten dan ze zelf bewust waren of effectief gedaan
hebben
• Matilda effect: positie van de vrouw juist wordt geminimaliseerd/weggemoffeld
VALKUILEN BIJ GESCHIEDSCHRIJVING
WHIG-GESCHIEDSCHRIJVING
• Teleologische visie op de geschiedenis (doelgericht)
o Wetenschap is vooruitgang
o Hedendaagse wetenschap is noodzakelijk correct, of minstens superieur tov verleden
• Hoe briljante wetenschappers (helden) de waarheid ontdekten, die we nu nog steeds kennen
• Fouten zijn dwalingen + negeren van ideeën die niet conform zijn
BEDENKINGEN BIJ WHIG-GESCHIEDSCHRIJVING
• Fairy tale history
• Vooruitgangsgedachte doet geen recht aan complexiteit van wetenschappelijk proces
o Fouten even interessant als successen
• Kritiek op wetenschap als immer-vooruitgang boekend, dienend tot zuiver welzijn van mensheid
o Wetenschap dient geen doel behalve zichzelf
PRESENTISME
• Hedendaagse ideeën en perspectieven worden op een anachronistische wijze gebruikt in de voorstelling en
interpretatie van het verleden
o Achronisme: iets gebruiken die niet in lijn is met de tijd
• Relevantie van het verleden voor huidige situatie
• Hind sight bias in toedichten van kennis aan grote figuren die toen nog niet zo common sens was
BEDENKINGEN BIJ PRESENTISME
• Leidt tot misleidend beeld
• Geschiedschrijving steeds vanuit het nu
o Onvermijdbaar bij geschiedenis van de psychologie
4
PSYCHOLOGIE
1
,HOOFDSTUK 1: GESCHIEDSCHRIJVING
MOTIVERING OM TERUG TE BLIKKEN OP HET VERLEDEN
TRADITIONELE BENADERING
Geschiedenis wordt gebruikt om aan verantwoording te doen
• Overzicht van het verleden
Psychologie heeft een te korte geschiedenis om echt wetenschappelijk aan de slag te kunnen gaan
• Psychologie is de erfgenaam van een lange traditie
o Aristoteles en Plato
o Onderzoeken al eeuwenlang dezelfde vragen maar met een andere methode
• Psychologie zelf wordt niet in vraag gesteld
HEDENDAAGSE BENADERING
Dubbele motivering
• Inhoud: een geschiedenis van de psychologie (zet aan tot denken) → vragen zijn verschillend
o Kennis van het verleden
▪ Helpt ons om bepaalde hedendaagse zaken te begrijpen
o Begrijpen van huidige situatie
o Nadenken over de toekomst
• Kritische reflectie over de psychologie
REFLECTIE
Situering van de psychologie in tijd en ruimte
• Tijdsgeest: historische context
o Studie van individuele verschillen
▪ Pas opgekomen tijdens liberalisme
o Cartesiaans mensbeeld
• Plaatsbeeld: culturele context (beperken ons tot een eurocentrische wereldbeeld)
o Boeddhistische anatta
o Psychopathologie
▪ Afhankelijk van onze cultuur wanneer iets als pathologie wordt gezien (+ naamgeving)
o Emoties als MINE versus OURS
De psychologie als discipline
• Evolutie doorheen de tijd
o Precisering en nuancering van de antwoorden
o Aard van de vragen
o Selectie in wat wel/niet onderzocht wordt
• Methodologie als vereiste kwaliteitscriteria
o Experiment, natuur- vs geesteswetenschappen
• Vatten van de werkelijkheid is niet eenvoudig
o Hoe men tot wetenschap gekomen is
o Hoe dit zich vertaald heeft in de psychologie
WAAROVER GAAT DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE
3 VISIES OP DE ONTDEKKING VAN HET BEWUSTZIJN
Bewustzijn vanaf de oude Grieken – 3 visies over het ontstaan
1. Realistische
2
, • De Grieken hebben het bewustzijn ontdekt (zoals wereldreizigers)
• Bewustzijn bestaat echt
• Het is een vast omlijnd object
• Dualistische scheiding tussen lichaam en geest
2. Instrumentalistisch
• Ontdekking van het bewustzijn is een handige verkaveling van de innerlijke psychische ruimte
o Is het benoemen van de ervaring van het functioneren van het bewustzijn
• Verschillende niveaus in beschrijven van de werkelijkheid
3. Constructivistisch (meest aangehangen visie)
• Grieken hebben het bewustzijn zelf gecreëerd
• Gaat over hoe de mens zich het bewustzijn voorstelt en benoemt
o Steeds binnen culturele-historische context
o Er bestaat geen studie object
▪ Bestaat enkel omdat we er woorden voor hebben/taal aan hangen
DE CONSTRUCTIE VAN EEN PSYCHOLOGISCHE WERKELIJKHEID
LINGUÏSTISCH DETERMINSIME
Mogelijks gevolg van constructivisme
• Zijn aangewezen op een psychologische taal
• Er bestaat geen onafhankelijke psychologische werkelijkheid
GEEN NATUURLIJKE CATEGORIEËN
Afhankelijk van naming the mind
Afhankelijk van hoe we de realiteit benoemen gaan we er anders naar kijken
• Emoties
• Bewustzijn
IMPLICATIES VOOR DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE
De geschiedenis van de constructie van de psychologische realiteit
• Als taal verandert, dan verandert ook de psychologische werkelijkheid
STREKKINGEN IN GESCHIEDSCHRIJVING
INTERNALISME VS EXTERNALISME
Internalisme
• Ontwikkelingen binnen een domein
• Zuiver interne logica
Externalisme
• Ook politiek, sociale en maatschappelijke invloed
• Ook invloed van buitenaf
• Tijd-ruimtelijke situering
SOCIAAL CONSTRUCTIVISME (MEEST AANGEHANGEN VISIE
• Gedetailleerde studie van de wetenschappelijke praktijk (internalisme) vanuit wetenschapsgeschiedenis, -
filosofie, sociologie van de kennis (externalisme)
3
, o Wetenschap ook door psychologische zaken gedetermineerd
• Ook sociologische en psychologische dimensie in wetenschap
GROTE FIGUREN VS TIJDSGEEST
Grote figuren belangrijkste auteurs
• Hagiografie van grote figuren (niet alleen grote mannen)
Tijdsgeest
• Zeitgeist
• Bredere intellectuele klimaat
o Grote figuren zijn trendwatchers, geen influencers
• Demythificatie
o Grote figuren niet alle eer aandoen (ook andere mensen die belangrijk zijn geweest
Opletten voor Mattheus-effect (en Matilda-effect)
• Mathheus-effect: bepaalde mensen veel meer toedichten dan ze zelf bewust waren of effectief gedaan
hebben
• Matilda effect: positie van de vrouw juist wordt geminimaliseerd/weggemoffeld
VALKUILEN BIJ GESCHIEDSCHRIJVING
WHIG-GESCHIEDSCHRIJVING
• Teleologische visie op de geschiedenis (doelgericht)
o Wetenschap is vooruitgang
o Hedendaagse wetenschap is noodzakelijk correct, of minstens superieur tov verleden
• Hoe briljante wetenschappers (helden) de waarheid ontdekten, die we nu nog steeds kennen
• Fouten zijn dwalingen + negeren van ideeën die niet conform zijn
BEDENKINGEN BIJ WHIG-GESCHIEDSCHRIJVING
• Fairy tale history
• Vooruitgangsgedachte doet geen recht aan complexiteit van wetenschappelijk proces
o Fouten even interessant als successen
• Kritiek op wetenschap als immer-vooruitgang boekend, dienend tot zuiver welzijn van mensheid
o Wetenschap dient geen doel behalve zichzelf
PRESENTISME
• Hedendaagse ideeën en perspectieven worden op een anachronistische wijze gebruikt in de voorstelling en
interpretatie van het verleden
o Achronisme: iets gebruiken die niet in lijn is met de tijd
• Relevantie van het verleden voor huidige situatie
• Hind sight bias in toedichten van kennis aan grote figuren die toen nog niet zo common sens was
BEDENKINGEN BIJ PRESENTISME
• Leidt tot misleidend beeld
• Geschiedschrijving steeds vanuit het nu
o Onvermijdbaar bij geschiedenis van de psychologie
4
