Psychodiagnostiek in de hulpverlening en onderwijs aan
kinderen en jongeren
Hoorcollege 1: introductie HGD
Model handelingsgerichte diagnostiek
• Indicatiestelling: Wat is er aan de hand? Hoe kunnen we het kind verder helpen?
• Adviesfase: bekomen beeld en aanbevelingen bespreken met ouders en kind
Aard van de diagnostische vraagstelling
• Verhelderend (open)
o Begin diagnostische proces
o Bv.: “Welke problemen beleven de ouders en leraar met dit kind?” “Hoe beleeft deze
leerling het leren op school?”
• Onderkennend: beschrijvend (open), niveaubepalend (gesloten) of classificerend (gesloten)
o Gaat vooraf aan de verklaring, die op haar beurt de voorbereiding vormen voor
adviesgerichte diagnostiek
o Classificatie: “Heeft het kind ADHD?” “Is deze jongen hoogbegaafd?”
o Beschrijvend: “Hoe is de werkhouding van dit kind?”
o Niveaubepalend: “Wat is het niveau van lezen?”
• Verklarend: factoren die problemen veroorzaken, in stand houden of verergeren (gesloten of open)
o Bv.: “Hoe komt het dat het kind faalangst heeft?”
• Indicerend: begeleiding of plaatsing
o = adviesgerichte vraagstellingen
o Plaatsing: geschiktheid van een school of interventie voor een bepaalde cliënt
o Begeleiding: invulling van een aanbevolen interventie
o Bv.: “Hoe kan het kind begeleid worden?” “Komt dit kind in aanmerking voor een
individueel aangepast curriculum?”
1
,→ samengestelde vragen, checken bij cliënten!
• Veranderingsgerichte vraagstellingen: getoetst tijdens onderzoeksfase
o Vroegtijdig evalueren van een aanpak om reeds gedurende het diagnostisch proces zicht te
krijgen op wat al dan niet kansrijke interventies zijn
o Bv.: “Gaat het consequent doorvoeren van regels door ouders het opstandige gedrag van
het kind doen afnemen?”
• Evaluerende vraag: effect van een advies of interventie dat voorafgaand aan diagnostisch proces is
uitgevoerd
o Zowel tijdens interventie (= monitoring) als na afloop
▪ Wordt de interventie uitgevoerd zoals gepland? Stemmen de voorlopige effecten
overeen met de verwachtingen?
▪ Wat is het uiteindelijke effect van de aanpak?
≠ hulpvraag: belangrijk om hulpvraag ouders/leerkracht/kind te achterhalen
• Hulpvraag is uitgangspunt van diagnostische vraagstellingen, belangrijk om diagnostische
vraagstelling dus af te stemmen met de ouders
7 principes/uitgangspunten van HGD
DOELGERICHT/GERICHT OP ADVISERING
• Biedt mijn onderzoek een antwoord op de diagnostische vraagstelling?
o Bv.: “Gaat mijn advies anders zijn naargelang het kind laag/hoog scoort op
intelligentietest?” (→ indien niet zal een intelligentietest dus ook niet nuttig zijn,
onderzoeksfase is overbodig)
• Doel: integratief beeld vertalen in een uitvoerbaar advies
• “als-dan” redeneringen opbouwen
o Als ik weet dat …, dan betekent dit voor mijn advies of besluitvorming dat … →
ondersteuning doelgerichtheid, enkel noodzakelijke informatie verzamelen
HET REFERENTIEKADER IS TRANSACTIONEEL: WISSELWERKING
• Relaties en interacties met ouders, peers en leerkrachten
• Ontwikkeling gebeurt niet in een vacuüm, kinderen groeien op in verschillende contexten
• Transactionele processen
o Wederkerige beïnvloeding van kind en context over tijd
o Kind beïnvloedt eigen ontwikkeling door omgevingsreacties die het uitlokt
• Voorbeeld
o Storend gedrag kind → Minder sensitiviteit en grenzen stellen → Storend gedrag kind → …
(Kind beïnvloedt eigen ontwikkeling op negatieve manier door omgevingsreacties)
o Externaliserend gedrag kind → Peerverwerping → Externaliserend gedrag kind
→ leidt tot minder mogelijkheden om vaardigheden te ontwikkelen, belangrijk om dit als
diagnosticus in achterhoofd te houden
• Toepassen in alle fasen van diagnostisch proces
o Intake, strategiebepaling, onderzoek, integratie- en aanbeveling, advies
→ oog voor context en afstemming/wisselwerking kind & context
▪ Strategiebepaling: hypotheses over zowel kind zelf als over hoe de context bijdraagt
tot het probleem
2
, ▪ Onderzoek: ook context observeren
▪ Integratie- en aanbeveling: zowel kijken hoe het kind geholpen kan worden, als hoe
de wisselwerking tussen kind & context geholpen kan worden
DE ONDERWIJS-EN OPVOEDINGSBEHOEFTEN VAN HET KIND OF DE JONGERE STAAN CENTRAAL
Wat heeft dit kind? → Wat heeft dit kind nodig?
• Hulpzinnen
o Bv.: Dit kind heeft ouders nodig die …
• Doelgericht: altijd in functie van een doel, doelen altijd voor ogen houden
o Wat willen we bereiken (lange en korte termijn)? Wat heeft kind nodig om ontwikkeldoelen
te kunnen/willen bereiken?
OUDERS EN LERAREN DOEN ERTOE, EVENALS HUN ONDERSTEUNINGSBEHOEFTEN
Wat heeft dit kind nodig? En hoe kunnen ouders/leraren daar mee voor zorgen? → Wat hebben de ouders,
leraar nodig?
• “Wat heb je nodig om deze aanbeveling uit te kunnen voeren? Hoe kunnen we hier samen voor
zorgen?”
HET POSITIEVE VAN HET KIND, DE OUDERS, LERAAR BENUTTEN
Niet alleen negatieve aspecten van kind en omgeving maar ook positieve aspecten (bv.: “Wat gaat wel al
goed?” “Beschrijf kind in enkele positieve woorden”, “Wat vindt hij/zij leuk?” “Wanneer is het fijn om
samen te zijn”?)
• Promotieve en protectieve factoren
o Promotieve factoren= factoren die meer algemeen een verandering in positieve zin
faciliteren of uitlokken en dus ondersteunend zijn, onafhankelijk van de mate van risico
(hoofdeffect)
o Protectieve factoren= factoren die in het geval van aanwezige risicofactoren een negatieve
ontwikkeling voorkomen (interactie)
o Bevordert begrip, hoop, … + aanknopingspunt voor interventie
▪ Sterktes en positieve aspecten achterhalen kan helpen om in te schatten wat er kan
helpen voor interventie
o Vragen naar en benutten van: uitzonderingen + succesvolle aanpakken
▪ Uitzonderingen: bevraag tijdens intakefase de uitzonderingen (bv.: “Wanneer was
het kind wel rustig en wanneer luisterde deze wel?”)
→ Neem dit als diagnosticus mee om nadien in je aanbevelingen te gebruiken
o Meer bewust maken wat al goed gaat en vergroten van wat al werkt
SAMENWERKEN MET KINDEREN, OUDERS, SCHOOL
• In elke fase van diagnostisch proces overleg en samenwerking creëren met betrokkenen: niet alleen
OVER ouders, kinderen, school praten maar ook MET hen
o Ook tijdens strategiefase wanneer je niet in direct contact met cliënt staat toch zijn/haar
wensen in achterhoofd houden
o Kinderen kunnen zelf ook aangeven wat hen kan helpen, praat ook met het kind zelf
• Attitude van warmte, oprechtheid, begrip, respect
• Transparantie en metacommunicatie
3
, o Bedoelingen: “De bedoeling van dit gesprek is…” “Komt dat overeen met wat jullie vandaag
willen bespreken?” (al in begin van diagnostisch proces)
o Vragen: “Ik stel die vraag omdat…”
▪ Door mensen meer context en achtergrond te geven zullen ze ook meer bereid zijn
je vragen te beantwoorden
o Onderzoeksmiddel: “Deze test kan informatie geven over…”
o Checken: “Als ik het goed begrijp, dan zeggen jullie…”
o Uitleg: “Ik wil jullie uitleggen … zodat jullie begrijpen …”
o Verwachtingen: “Om … te bereiken vraag ik van jullie…”
o Vragen om feedback: “We willen graag leren van elkaar. Daarom vragen we wat we al goed
doen en wat we volgende keer nog anders of beter kunnen doen” (tops en tips)
• Betrokkenen vanaf begin betrekken: “Hoe denk je dat dit komt?”
• Hulpvraag/’theorie’ ernstig nemen
• Wederzijdse verwachtingen expliciteren
• Eigen (alternatieve) hypothesen/ onderzoeksvragen expliciteren
→ Meer inzicht in diagnostisch proces = meer gemotiveerd om adviezen uit te voeren
DE WERKWIJZE IS SYSTEMATISCH EN TRANSPARANT
HGD verloopt systematisch en benut wetenschappelijke kennis
• HGD = hypothesetoetsend model, gebaseerd op diagnostische/empirische cyclus
• Diagnostisch proces wordt meer systematisch en transparant
→ besluitvorming = meer repliceerbaar + objectief
• Concrete methodologische richtlijnen
o Hanteer theoretisch verantwoorde redeneringen en bevindingen uit recent
wetenschappelijk onderzoek (theorieën moeten consistent zijn met algemene
wetenschappelijke theorieën en mogen elkaar niet tegenspreken)
o Alternatieve hypothesen & aanbevelingen
▪ Strategiefase: “Hoe kan je dit nog verklaren? Is er nog iets anders aan de hand?”
o Zoek doelgericht en systematisch naar gegevens; houd rekening met consistentie in
gegevens
o Toets vermoedens aan gegevens en stel (voor)oordelen bij indien nodig
▪ Cut-off criteria die bepalen wanneer je je hypothese kan weerleggen
o Gebruik voldoende betrouwbare en valide instrumenten
o Leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door denk- en werkwijze te expliciteren
▪ Collega’s kunnen helpen meedenken of andere suggesties geven
Gastcollege Noëlle Pameijer (handelingsgerichte diagnostiek)
Effectieve diagnostici
Kenmerken van effectieve diagnostici → ‘super-diagnosten’ boeken meer progressie
• Volgen structuur in het proces
• Zijn zich bewust van valkuilen
o Grootste valkuil in diagnostiek = tunnelvisie
4
kinderen en jongeren
Hoorcollege 1: introductie HGD
Model handelingsgerichte diagnostiek
• Indicatiestelling: Wat is er aan de hand? Hoe kunnen we het kind verder helpen?
• Adviesfase: bekomen beeld en aanbevelingen bespreken met ouders en kind
Aard van de diagnostische vraagstelling
• Verhelderend (open)
o Begin diagnostische proces
o Bv.: “Welke problemen beleven de ouders en leraar met dit kind?” “Hoe beleeft deze
leerling het leren op school?”
• Onderkennend: beschrijvend (open), niveaubepalend (gesloten) of classificerend (gesloten)
o Gaat vooraf aan de verklaring, die op haar beurt de voorbereiding vormen voor
adviesgerichte diagnostiek
o Classificatie: “Heeft het kind ADHD?” “Is deze jongen hoogbegaafd?”
o Beschrijvend: “Hoe is de werkhouding van dit kind?”
o Niveaubepalend: “Wat is het niveau van lezen?”
• Verklarend: factoren die problemen veroorzaken, in stand houden of verergeren (gesloten of open)
o Bv.: “Hoe komt het dat het kind faalangst heeft?”
• Indicerend: begeleiding of plaatsing
o = adviesgerichte vraagstellingen
o Plaatsing: geschiktheid van een school of interventie voor een bepaalde cliënt
o Begeleiding: invulling van een aanbevolen interventie
o Bv.: “Hoe kan het kind begeleid worden?” “Komt dit kind in aanmerking voor een
individueel aangepast curriculum?”
1
,→ samengestelde vragen, checken bij cliënten!
• Veranderingsgerichte vraagstellingen: getoetst tijdens onderzoeksfase
o Vroegtijdig evalueren van een aanpak om reeds gedurende het diagnostisch proces zicht te
krijgen op wat al dan niet kansrijke interventies zijn
o Bv.: “Gaat het consequent doorvoeren van regels door ouders het opstandige gedrag van
het kind doen afnemen?”
• Evaluerende vraag: effect van een advies of interventie dat voorafgaand aan diagnostisch proces is
uitgevoerd
o Zowel tijdens interventie (= monitoring) als na afloop
▪ Wordt de interventie uitgevoerd zoals gepland? Stemmen de voorlopige effecten
overeen met de verwachtingen?
▪ Wat is het uiteindelijke effect van de aanpak?
≠ hulpvraag: belangrijk om hulpvraag ouders/leerkracht/kind te achterhalen
• Hulpvraag is uitgangspunt van diagnostische vraagstellingen, belangrijk om diagnostische
vraagstelling dus af te stemmen met de ouders
7 principes/uitgangspunten van HGD
DOELGERICHT/GERICHT OP ADVISERING
• Biedt mijn onderzoek een antwoord op de diagnostische vraagstelling?
o Bv.: “Gaat mijn advies anders zijn naargelang het kind laag/hoog scoort op
intelligentietest?” (→ indien niet zal een intelligentietest dus ook niet nuttig zijn,
onderzoeksfase is overbodig)
• Doel: integratief beeld vertalen in een uitvoerbaar advies
• “als-dan” redeneringen opbouwen
o Als ik weet dat …, dan betekent dit voor mijn advies of besluitvorming dat … →
ondersteuning doelgerichtheid, enkel noodzakelijke informatie verzamelen
HET REFERENTIEKADER IS TRANSACTIONEEL: WISSELWERKING
• Relaties en interacties met ouders, peers en leerkrachten
• Ontwikkeling gebeurt niet in een vacuüm, kinderen groeien op in verschillende contexten
• Transactionele processen
o Wederkerige beïnvloeding van kind en context over tijd
o Kind beïnvloedt eigen ontwikkeling door omgevingsreacties die het uitlokt
• Voorbeeld
o Storend gedrag kind → Minder sensitiviteit en grenzen stellen → Storend gedrag kind → …
(Kind beïnvloedt eigen ontwikkeling op negatieve manier door omgevingsreacties)
o Externaliserend gedrag kind → Peerverwerping → Externaliserend gedrag kind
→ leidt tot minder mogelijkheden om vaardigheden te ontwikkelen, belangrijk om dit als
diagnosticus in achterhoofd te houden
• Toepassen in alle fasen van diagnostisch proces
o Intake, strategiebepaling, onderzoek, integratie- en aanbeveling, advies
→ oog voor context en afstemming/wisselwerking kind & context
▪ Strategiebepaling: hypotheses over zowel kind zelf als over hoe de context bijdraagt
tot het probleem
2
, ▪ Onderzoek: ook context observeren
▪ Integratie- en aanbeveling: zowel kijken hoe het kind geholpen kan worden, als hoe
de wisselwerking tussen kind & context geholpen kan worden
DE ONDERWIJS-EN OPVOEDINGSBEHOEFTEN VAN HET KIND OF DE JONGERE STAAN CENTRAAL
Wat heeft dit kind? → Wat heeft dit kind nodig?
• Hulpzinnen
o Bv.: Dit kind heeft ouders nodig die …
• Doelgericht: altijd in functie van een doel, doelen altijd voor ogen houden
o Wat willen we bereiken (lange en korte termijn)? Wat heeft kind nodig om ontwikkeldoelen
te kunnen/willen bereiken?
OUDERS EN LERAREN DOEN ERTOE, EVENALS HUN ONDERSTEUNINGSBEHOEFTEN
Wat heeft dit kind nodig? En hoe kunnen ouders/leraren daar mee voor zorgen? → Wat hebben de ouders,
leraar nodig?
• “Wat heb je nodig om deze aanbeveling uit te kunnen voeren? Hoe kunnen we hier samen voor
zorgen?”
HET POSITIEVE VAN HET KIND, DE OUDERS, LERAAR BENUTTEN
Niet alleen negatieve aspecten van kind en omgeving maar ook positieve aspecten (bv.: “Wat gaat wel al
goed?” “Beschrijf kind in enkele positieve woorden”, “Wat vindt hij/zij leuk?” “Wanneer is het fijn om
samen te zijn”?)
• Promotieve en protectieve factoren
o Promotieve factoren= factoren die meer algemeen een verandering in positieve zin
faciliteren of uitlokken en dus ondersteunend zijn, onafhankelijk van de mate van risico
(hoofdeffect)
o Protectieve factoren= factoren die in het geval van aanwezige risicofactoren een negatieve
ontwikkeling voorkomen (interactie)
o Bevordert begrip, hoop, … + aanknopingspunt voor interventie
▪ Sterktes en positieve aspecten achterhalen kan helpen om in te schatten wat er kan
helpen voor interventie
o Vragen naar en benutten van: uitzonderingen + succesvolle aanpakken
▪ Uitzonderingen: bevraag tijdens intakefase de uitzonderingen (bv.: “Wanneer was
het kind wel rustig en wanneer luisterde deze wel?”)
→ Neem dit als diagnosticus mee om nadien in je aanbevelingen te gebruiken
o Meer bewust maken wat al goed gaat en vergroten van wat al werkt
SAMENWERKEN MET KINDEREN, OUDERS, SCHOOL
• In elke fase van diagnostisch proces overleg en samenwerking creëren met betrokkenen: niet alleen
OVER ouders, kinderen, school praten maar ook MET hen
o Ook tijdens strategiefase wanneer je niet in direct contact met cliënt staat toch zijn/haar
wensen in achterhoofd houden
o Kinderen kunnen zelf ook aangeven wat hen kan helpen, praat ook met het kind zelf
• Attitude van warmte, oprechtheid, begrip, respect
• Transparantie en metacommunicatie
3
, o Bedoelingen: “De bedoeling van dit gesprek is…” “Komt dat overeen met wat jullie vandaag
willen bespreken?” (al in begin van diagnostisch proces)
o Vragen: “Ik stel die vraag omdat…”
▪ Door mensen meer context en achtergrond te geven zullen ze ook meer bereid zijn
je vragen te beantwoorden
o Onderzoeksmiddel: “Deze test kan informatie geven over…”
o Checken: “Als ik het goed begrijp, dan zeggen jullie…”
o Uitleg: “Ik wil jullie uitleggen … zodat jullie begrijpen …”
o Verwachtingen: “Om … te bereiken vraag ik van jullie…”
o Vragen om feedback: “We willen graag leren van elkaar. Daarom vragen we wat we al goed
doen en wat we volgende keer nog anders of beter kunnen doen” (tops en tips)
• Betrokkenen vanaf begin betrekken: “Hoe denk je dat dit komt?”
• Hulpvraag/’theorie’ ernstig nemen
• Wederzijdse verwachtingen expliciteren
• Eigen (alternatieve) hypothesen/ onderzoeksvragen expliciteren
→ Meer inzicht in diagnostisch proces = meer gemotiveerd om adviezen uit te voeren
DE WERKWIJZE IS SYSTEMATISCH EN TRANSPARANT
HGD verloopt systematisch en benut wetenschappelijke kennis
• HGD = hypothesetoetsend model, gebaseerd op diagnostische/empirische cyclus
• Diagnostisch proces wordt meer systematisch en transparant
→ besluitvorming = meer repliceerbaar + objectief
• Concrete methodologische richtlijnen
o Hanteer theoretisch verantwoorde redeneringen en bevindingen uit recent
wetenschappelijk onderzoek (theorieën moeten consistent zijn met algemene
wetenschappelijke theorieën en mogen elkaar niet tegenspreken)
o Alternatieve hypothesen & aanbevelingen
▪ Strategiefase: “Hoe kan je dit nog verklaren? Is er nog iets anders aan de hand?”
o Zoek doelgericht en systematisch naar gegevens; houd rekening met consistentie in
gegevens
o Toets vermoedens aan gegevens en stel (voor)oordelen bij indien nodig
▪ Cut-off criteria die bepalen wanneer je je hypothese kan weerleggen
o Gebruik voldoende betrouwbare en valide instrumenten
o Leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door denk- en werkwijze te expliciteren
▪ Collega’s kunnen helpen meedenken of andere suggesties geven
Gastcollege Noëlle Pameijer (handelingsgerichte diagnostiek)
Effectieve diagnostici
Kenmerken van effectieve diagnostici → ‘super-diagnosten’ boeken meer progressie
• Volgen structuur in het proces
• Zijn zich bewust van valkuilen
o Grootste valkuil in diagnostiek = tunnelvisie
4
