Sociale en politieke leerstelsels
HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE MIDDELEEUWSE ORDE (1450-1650)
Europese Renaissance: verschillende veranderingen in de politiek, economie, plaats christendom en denken
over de mens en maatschappij
vroeger Europese Renaissance
Volgen van Kerk Oudheid gebaseerde bloei en
toekomstgericht
Donkere middeleeuwen Fase van wedergeboorte
Feodale systemen Nieuwe economische verhoudingen
Blindelings Kerk en oude orde volgen Kerk en oude orde in vraag stellen
God centraal Mens centraal
Humanisme: nieuwe
levensopvatting met mens centraal
+
West-Europese maatschappijen → rest van wereld
Verovering nieuwe landen → nieuwe inzichten en kennis van andere werelddelen
Basis latere Verlichting
Ontstaan kapitalisme
Wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke emancipatie van de politiek (15 e eeuw)
Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
o Opkomst protestantisme
Koloniale ontmoetingen: het dispuut van Valladolid
o Spanje steelt rijkdom
De Engelse burgeroorlog(en)
o Koningshuis nieuwe functie gegeven
!!! zeer geleidelijk aan, niet in 1 keer begin 21e eeuw: wereldwijde kapitalistisch systeem
1. WETENSCHAP EN EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK
Teruggreep naar de oudheid, Grieken en romeinen
o Denkers en tradities
,Bv. Leonardo Da Vinci (1452-1519)
Kwam uit traditionele stad Firenze → Leo werd toekomstgerichter
Het logische en experimentele (empirisch)
o Interesse in de natuur en omgeving: realisatie dat je met observatie natuur kon gaan
begrijpen
o Kritisch tegenover God als schepper
God heeft ons niet geschept maar wij God
o Het wiskundige is het correcte (=logisch)
o Bestuderen hoe het ene het andere beïnvloed (=empirisch)
Veranderende economische verhoudingen in een verdeeld Italië – Mercantilisme
o Handel als drijvende factor
o Mercantilisme: taak van vorst om handel te ondersteunen voor rijkdom
Eenwording van Italië: goedkoper handel doen binnen steden
o Interest en rente ondanks katholiek verbod
Ontvoogding en secularisering (=verwereldlijking)
o Ontvoogding: langzaamaan separatie van kerk en staat
o Secularisering: buitenlandse handel en plundering van rijkdom
NICOLLO MACHIAVELLI (1469-1527)
Il Principe: brak met traditionele boeken
o Vorstenspiegel: hoe een vorst de maatschappij moet leiden (ideaalbeeld)
o Il Principe: hoe de maatschappij werd geleid en hoe mensen zich gedroegen
Verwerpen moraal als basis → (slechte) menselijke natuur als basis
o Altijd en overal hetzelfde
o Elke mens zowel goed als slecht
Politiek er van uitgaan dat de mens slecht is
Emancipatie politiek van kerk
Secularisering ≠ antireligieus
o Kritiek kerk
1. christelijke overtuigingen ondermijnt door slecht gedrag
+ hoe op deze manier mensen bekeren en Kerk wou politieke macht
2. verhinderen eenwording Italië
o nuttigheid kerk
1. sociaal cement: verbind mensen
2. staatsrede (La raison d’Etat): eenmaking en afbaken tolmuren voor handel
La raison d’Etat: het doel heiligt de middelen
Staat moet privaat bezit beschermen
o Niet enkel materieel: vrouw en kinderen als bezit van man beschermen
o Zelfs een dictatuur is acceptabel zolang privébezit veilig is
Populair Machiavellisme: koning moet gevreesd worden
,THOMAS MORE (1478-1535)
Utopia: verhaal avonturier op een eiland
o Deel 1: Beschrijving van de sociale en economische veranderingen in Engeland
(°kapitalisme)
Representatie van alles wat misloopt in Engelse samenleving
Privébezit als begin van armoede en kapitalisme
o Deel 2: Beschrijving van de ideale maatschappij
Utopisme: afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of morele
gronden, projectie van een ideaal in een andere, denkbeeldige wereld
Geen plan om het in werkelijkheid in te zetten, enkel dromen
2. EINDE VAN DE KATHOLIEKE HEGEMONIE: REFORMATIE EN CONTRAREFORMATIE
LUTHER (1483-1546)
Conflict aan universiteit humanisten en Scholastici: intellectuele stroming vs dogma’s
Eiste eerlijke prijs zonder behoefte aan winst
Protonationalisme van Duitse adel
o Onttrok Duitse Staten aan gezag Rome
o Streefde naar grotere Duitse eenheid
In shock van leiderschap in de kerk na reis naar Rome
o Aflaten: mensen betaalden om hun zonden te laten vergeven
o Vraag: hebben we de kerk nodig? → christendom op zich volstaat
1517: 95 stellingen van de toegeeflijkheid op poort van kerk gehangen
Religieuze bevrijding van de mens
o = sterke overheid: enigste weg naar stabiliteit
o ≠ vrijheid: vrijheid pas in het hiernamaals → nu onderdanig zijn
Thomas Munzer: inspo van Lutter → boerenopstand tegen hebzucht edelen → vr Luther ketterij
CALVIJN (1509-1564)
Menselijke voorbestemming: wat je ook doet, God had al besloten of je in de hemel of hel zou komen
o Nieuwe visie: mensen zochten naar tekens van God over hun hiernamaals
Leider protestantse hervorming
Werd gevraagd Genève (handelsstad) te besturen
o Nieuwe visie: het probleem is niet het geld dat je krijgt maar wat je er mee doet
De kwestie van winst: geld herinvesteren in economie → vroegkapitalistische economische orde
Theocratie: consistorie + ministerie
o Ministerie: gedisciplineerde religieuzen die leer van Calvijn verspreiden in stad
o Consistorie: soort rechtbank die naleven van leer verzekert en straffen uitsprak
Maatschappelijke ongelijkheid maar gelijkheid voor de wet
o Kritiek dat mensen gelijk zijn voor de wet voor ze een systeem accepteren
Kerk van Calvijn: verering van God + mensheid volmaken om God te aanbidden
Plaats individu nu afhankelijk van arbeid, niet van geboorte
Reformatie → versterking territoriale staat + groei middenklasse
, 3.KOLONIALE ONTMOETINGEN: DISPUUT VAN VALLADOLID
1550-1555
Dispuut: Hoe moet Spanje oorlog voeren op Amerikaanse continent en het katholicisme verspreiden?
→ discussie over moraal
→ Is eigenlijk de vraag naar de menselijkheid van de inheemse volkeren
Eerste moreel en theologisch debat, verankerd in de economische uitbuiting van de kolonies
o Moreel: welke behandeling verdiende inheemse volkeren
o Theologisch: christelijke waarden overbrengen
Juan Ginés de Sepulveda
Brutale onderwerping en kerstening toegestaan
Inheemse volkeren zijn ‘afgodendienaren’, van nature uit slaaf, deden aan mensenoffers,
kannibalisme en sodomie
o Er moesten oorlogen worden gevoerd om deze ‘misdaden tegen de natuur’ uit te roeien
“Natuurlijke slavernij” (Aristoteles): sommige mensen geboren om slaaf te worden
Bartolomé de las Casas
Tegen gebruik geweld om christendom te brengen
Ontkende “natuurlijke slavernij” niet maar inheemse volkeren waren niet de barbaren van Aristoteles
o geen gedwongen kerstening door oorlog
Oorlog tegen ketters en ongelovigen was gerechtvaardigd maar niet tegen de inheemse volkeren
omdat zij geen ketters waren die gestraft moesten worden
o Geen ketters want nog nooit eerder kans gehad voor bekering
o Pas na kans en afkering christendom vervolgen
Humane behandeling inheemse volkeren
De ‘ontmoeting’ met de Ander: ontmoeting Europa met inheemse bevolking
Mogelijks bekeerd worden: zo menselijkheid bepaald
Zonder inspraak inheemse bevolking beslissingen gemaakt over einde bezetting
Conquistadores: Spaanse veroveraars
Goud: goud verzamelen voor economische belangen
Evangelie: christendom verspreiden voor religieuze belangen
= Encomienda-systeem
Slavernij wettelijk verboden
Arbeid in ruil voor katholicisme en Spaanse taal
+ als dankbaarheid: vlees, metalen, maïs, tarwe, …
Lokale bevolking kreeg politiek van dwangarbeid
en strenge straffen
o Christendom = geen vrijheid
Rijk gebied: metalen in grond +landbouw
!! verhaal van kapitalisme niet los te zien van kolonisatie, imperialisme en slavernij !!
4.DE GLORIEUZE REVOLUTIE
HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE MIDDELEEUWSE ORDE (1450-1650)
Europese Renaissance: verschillende veranderingen in de politiek, economie, plaats christendom en denken
over de mens en maatschappij
vroeger Europese Renaissance
Volgen van Kerk Oudheid gebaseerde bloei en
toekomstgericht
Donkere middeleeuwen Fase van wedergeboorte
Feodale systemen Nieuwe economische verhoudingen
Blindelings Kerk en oude orde volgen Kerk en oude orde in vraag stellen
God centraal Mens centraal
Humanisme: nieuwe
levensopvatting met mens centraal
+
West-Europese maatschappijen → rest van wereld
Verovering nieuwe landen → nieuwe inzichten en kennis van andere werelddelen
Basis latere Verlichting
Ontstaan kapitalisme
Wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke emancipatie van de politiek (15 e eeuw)
Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
o Opkomst protestantisme
Koloniale ontmoetingen: het dispuut van Valladolid
o Spanje steelt rijkdom
De Engelse burgeroorlog(en)
o Koningshuis nieuwe functie gegeven
!!! zeer geleidelijk aan, niet in 1 keer begin 21e eeuw: wereldwijde kapitalistisch systeem
1. WETENSCHAP EN EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK
Teruggreep naar de oudheid, Grieken en romeinen
o Denkers en tradities
,Bv. Leonardo Da Vinci (1452-1519)
Kwam uit traditionele stad Firenze → Leo werd toekomstgerichter
Het logische en experimentele (empirisch)
o Interesse in de natuur en omgeving: realisatie dat je met observatie natuur kon gaan
begrijpen
o Kritisch tegenover God als schepper
God heeft ons niet geschept maar wij God
o Het wiskundige is het correcte (=logisch)
o Bestuderen hoe het ene het andere beïnvloed (=empirisch)
Veranderende economische verhoudingen in een verdeeld Italië – Mercantilisme
o Handel als drijvende factor
o Mercantilisme: taak van vorst om handel te ondersteunen voor rijkdom
Eenwording van Italië: goedkoper handel doen binnen steden
o Interest en rente ondanks katholiek verbod
Ontvoogding en secularisering (=verwereldlijking)
o Ontvoogding: langzaamaan separatie van kerk en staat
o Secularisering: buitenlandse handel en plundering van rijkdom
NICOLLO MACHIAVELLI (1469-1527)
Il Principe: brak met traditionele boeken
o Vorstenspiegel: hoe een vorst de maatschappij moet leiden (ideaalbeeld)
o Il Principe: hoe de maatschappij werd geleid en hoe mensen zich gedroegen
Verwerpen moraal als basis → (slechte) menselijke natuur als basis
o Altijd en overal hetzelfde
o Elke mens zowel goed als slecht
Politiek er van uitgaan dat de mens slecht is
Emancipatie politiek van kerk
Secularisering ≠ antireligieus
o Kritiek kerk
1. christelijke overtuigingen ondermijnt door slecht gedrag
+ hoe op deze manier mensen bekeren en Kerk wou politieke macht
2. verhinderen eenwording Italië
o nuttigheid kerk
1. sociaal cement: verbind mensen
2. staatsrede (La raison d’Etat): eenmaking en afbaken tolmuren voor handel
La raison d’Etat: het doel heiligt de middelen
Staat moet privaat bezit beschermen
o Niet enkel materieel: vrouw en kinderen als bezit van man beschermen
o Zelfs een dictatuur is acceptabel zolang privébezit veilig is
Populair Machiavellisme: koning moet gevreesd worden
,THOMAS MORE (1478-1535)
Utopia: verhaal avonturier op een eiland
o Deel 1: Beschrijving van de sociale en economische veranderingen in Engeland
(°kapitalisme)
Representatie van alles wat misloopt in Engelse samenleving
Privébezit als begin van armoede en kapitalisme
o Deel 2: Beschrijving van de ideale maatschappij
Utopisme: afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of morele
gronden, projectie van een ideaal in een andere, denkbeeldige wereld
Geen plan om het in werkelijkheid in te zetten, enkel dromen
2. EINDE VAN DE KATHOLIEKE HEGEMONIE: REFORMATIE EN CONTRAREFORMATIE
LUTHER (1483-1546)
Conflict aan universiteit humanisten en Scholastici: intellectuele stroming vs dogma’s
Eiste eerlijke prijs zonder behoefte aan winst
Protonationalisme van Duitse adel
o Onttrok Duitse Staten aan gezag Rome
o Streefde naar grotere Duitse eenheid
In shock van leiderschap in de kerk na reis naar Rome
o Aflaten: mensen betaalden om hun zonden te laten vergeven
o Vraag: hebben we de kerk nodig? → christendom op zich volstaat
1517: 95 stellingen van de toegeeflijkheid op poort van kerk gehangen
Religieuze bevrijding van de mens
o = sterke overheid: enigste weg naar stabiliteit
o ≠ vrijheid: vrijheid pas in het hiernamaals → nu onderdanig zijn
Thomas Munzer: inspo van Lutter → boerenopstand tegen hebzucht edelen → vr Luther ketterij
CALVIJN (1509-1564)
Menselijke voorbestemming: wat je ook doet, God had al besloten of je in de hemel of hel zou komen
o Nieuwe visie: mensen zochten naar tekens van God over hun hiernamaals
Leider protestantse hervorming
Werd gevraagd Genève (handelsstad) te besturen
o Nieuwe visie: het probleem is niet het geld dat je krijgt maar wat je er mee doet
De kwestie van winst: geld herinvesteren in economie → vroegkapitalistische economische orde
Theocratie: consistorie + ministerie
o Ministerie: gedisciplineerde religieuzen die leer van Calvijn verspreiden in stad
o Consistorie: soort rechtbank die naleven van leer verzekert en straffen uitsprak
Maatschappelijke ongelijkheid maar gelijkheid voor de wet
o Kritiek dat mensen gelijk zijn voor de wet voor ze een systeem accepteren
Kerk van Calvijn: verering van God + mensheid volmaken om God te aanbidden
Plaats individu nu afhankelijk van arbeid, niet van geboorte
Reformatie → versterking territoriale staat + groei middenklasse
, 3.KOLONIALE ONTMOETINGEN: DISPUUT VAN VALLADOLID
1550-1555
Dispuut: Hoe moet Spanje oorlog voeren op Amerikaanse continent en het katholicisme verspreiden?
→ discussie over moraal
→ Is eigenlijk de vraag naar de menselijkheid van de inheemse volkeren
Eerste moreel en theologisch debat, verankerd in de economische uitbuiting van de kolonies
o Moreel: welke behandeling verdiende inheemse volkeren
o Theologisch: christelijke waarden overbrengen
Juan Ginés de Sepulveda
Brutale onderwerping en kerstening toegestaan
Inheemse volkeren zijn ‘afgodendienaren’, van nature uit slaaf, deden aan mensenoffers,
kannibalisme en sodomie
o Er moesten oorlogen worden gevoerd om deze ‘misdaden tegen de natuur’ uit te roeien
“Natuurlijke slavernij” (Aristoteles): sommige mensen geboren om slaaf te worden
Bartolomé de las Casas
Tegen gebruik geweld om christendom te brengen
Ontkende “natuurlijke slavernij” niet maar inheemse volkeren waren niet de barbaren van Aristoteles
o geen gedwongen kerstening door oorlog
Oorlog tegen ketters en ongelovigen was gerechtvaardigd maar niet tegen de inheemse volkeren
omdat zij geen ketters waren die gestraft moesten worden
o Geen ketters want nog nooit eerder kans gehad voor bekering
o Pas na kans en afkering christendom vervolgen
Humane behandeling inheemse volkeren
De ‘ontmoeting’ met de Ander: ontmoeting Europa met inheemse bevolking
Mogelijks bekeerd worden: zo menselijkheid bepaald
Zonder inspraak inheemse bevolking beslissingen gemaakt over einde bezetting
Conquistadores: Spaanse veroveraars
Goud: goud verzamelen voor economische belangen
Evangelie: christendom verspreiden voor religieuze belangen
= Encomienda-systeem
Slavernij wettelijk verboden
Arbeid in ruil voor katholicisme en Spaanse taal
+ als dankbaarheid: vlees, metalen, maïs, tarwe, …
Lokale bevolking kreeg politiek van dwangarbeid
en strenge straffen
o Christendom = geen vrijheid
Rijk gebied: metalen in grond +landbouw
!! verhaal van kapitalisme niet los te zien van kolonisatie, imperialisme en slavernij !!
4.DE GLORIEUZE REVOLUTIE
