Wijsbegeerte begrippenlijst
HOOFDSTUK 1: WAT IS FILOSOFIE?
betekenis filosofie onzekerheden opzoeken en verdragen (“de mens leren leven zonder
(Bertrand Russell) zekerheid, zonder verlamd te worden door onzekerheid”)
betekenis filosofie geen sluitende definitie, niet één enkele essentie; geen kenmerken die
(Ambrose Bierce) voorkomen bij álle filosofen en énkel bij filosofen (“een stelsel van vele
wegen die van nergens naar niets leiden”)
manieren om filosofie te • (1) kenmerken
definiëren • (2) deeldomeinen
• (3) geschiedenis
kenmerken filosofie • (1) attitude
• (2) methodologie
• (3) domein
attitude filosofie liefde voor levenswijsheid en verlangen naar meer weten; kritisch zijn en
alles in twijfel trekken; autoriteiten uitdagen; niet zomaar neerleggen bij
status quo en overgeleverde inzichten
methoden filosofie • (1) intuïtie (fauteuilfilosofie)
• (2) conceptuele analyse
• (3) gedachte-experimenten (experimentele filosofie)
intuïtie spontane overtuigingen die we in onze eigen geest aantreXen; gezond
verstand; moeilijk te veranderen ondanks tegenbewijs; subjectief
fauteuilfilosofie filosofie gebaseerd op eigen intuïtie zonder empirisch onderzoek
conceptuele analyse concepten die we in het dagelijkse leven zonder nadenken gebruiken
verder uitwerken en verbeteren
gedachte-experiment een instrument van de verbeelding; experiment speelt zich volledig af in
het laboratorium van de geest; wordt gebruikt om nieuwe informatie over
een thema te verkrijgen zonder gebruik te maken van empirische data;
kan probleem verhelderen en argumenten opwerpen terwijl praktische
problemen vermeden worden
experimentele filosofie filosofie gebaseerd op empirisch onderzoek
domein filosofie fundamentele vragen over het leven
deeldomeinen filosofie • (1) metafysica
• (2) logica
• (3) epistemologie
• (4) ethiek
metafysica bestudeert de aard en structuur van de wereld; gaat over het wezen van
de werkelijkheid en wat daarachter zit, dus niet gewoon wat we kunnen
waarnemen; focust op problemen waar natuurwetenschappers geen
sluitend antwoord op vinden, die voorbij de fysica liggen; vragen gaan
over de betekenis van het bestaan
logica gaat over de kunst van het correct redeneren en argumenteren; houdt
zich bezig met het weerleggen van drogredenen
epistemologie bestudeert de aard, structuur, mogelijkheden van kennis; gaat op zoek
naar de reikwijdte en de betekenis van kennis
ethiek gaat over morele plichten, wat we wel of niet moeten doen; ethische
kwesties als onderdeel van het normatieve universum
algemene filosofische kwesties die verband houden met wetenschap in het
wetenschapsfilosofie algemeen; vertrekt vanuit intrinsieke interesse in wetenschappen
toegepaste filosofische kwesties met betrekking op specifieke wetenschappen;
wetenschapsfilosofie vertrekt vanuit instrumentele interesse in wetenschappen
1
, grillige geschiedenis filosofie werd als zelfstandige discipline voortdurend op de proef gesteld
filosofie door andere aanverwante disciplines; moest zich steeds heruitvinden
natuurfilosofie zowel levende als niet-levende natuur komt voort uit één bepaalde
‘oerstof’; kosmos moet begrepen worden vanuit zijn eigen natuur; geen
beroep meer op bovennatuurlijke interventies zoals voorgangers
eerste natuurfilosofen Thales (water) , Anaximander (ongedefinieerd), Anaximenes (lucht)
fundament westerse Plato en Aristoteles; tegengestelde visies; ‘homini universali’; gingen
filosofie geen enkel thema uit de weg en brachten alles samen in groot systeem
scholastiek middeleeuwse filosofie met een sterk metafysisch karakter
intellectuele kritiek op christendom in middeleeuwen; geloof legt grenzen op aan het
bescheidenheid weten; sommige waarheden zijn van ‘bovennatuurlijke origine’ en
kunnen niet door het menselijke verstand begrepen worden dus moeten
simpelweg aanvaard worden
sciëntisme de overtuiging dat (de methoden van) de natuurwetenschappen de enige
bron zijn van echte kennis; filosofie als overbodige bezigheid
HOOFDSTUK 2: RENÉ DESCARTES
wetenschappelijke opkomst van wetenschappen en wiskunde in 17e eeuw; definitief einde
revolutie van de middeleeuwen; verandering van de tijdsgeest
kopstukken • (a) Nicolaus Copernicus
wetenschappelijke • (b) Johannes Kepler
revolutie • (c) Galileo Galilei
heliocentrisme idee dat de zon het middelpunt van het universum vormt en de aarde
(Nicolaus Copernicus) rond de zon roteert in plaats van andersom (geocentrisme)
eerste wet van Kepler planeten volgen een ellipsvormige baan rond de zon in plaats van een
(Johannes Kepler) cirkelvormige baan
traagheidswet ieder lichaam behoudt zijn bewegingstoestand en een verandering in
(Galileo Galilei) bewegingstoestand is altijd te wijten aan een kracht die van buitenaf
inwerkt op het lichaam
doeloorzaak oorzaak die in de toekomst ligt en tegelijk dienst doet als doel
mechanisering van het gevolg van de wetenschappelijke revolutie; het systematisch vervangen
wereldbeeld van doeloorzaken door mechanische oorzaken; maakt komaf met
mysterieuze bezieling van het universum
mechanische oorzaak oorzaak eigen aan een bepaalde entiteit en die voorafgaat aan beweging
regels Descartes • (1) neem niets aan dat niet vanzelfsprekend waar is
• (2) deel een probleem op in verschillende onderdelen
• (3) begin met de eenvoudige onderdelen
• (4) wees grondig
methodische twijfel werkwijze Descartes om tot onbetwijfelbare zekerheden te komen;
werkelijk alles in twijfel trekken
Descartes’ zoektocht • (a) verwoestingsfase
naar wijsheid • (b) wederopbouwfase
verwoestingsfase zintuiglijke informatie is betwijfelbaar; puur gebaseerd op eigen
subjectieve waarneming; hallucinaties en dromen als tegenbewijs
meest fundamentele zaken zijn betwijfelbaar; hypothese van malin génie
wederopbouwfase vanuit eerste onbetwijfelbare zekerheid andere zekerheden afleiden door
gebruik te maken van de meetkundige methode
malin génie idee dat ons denken zelf (kennis niet gebaseerd op zintuiglijke
informatie) systematisch op een dwaalspoor wordt gezet door een
kwaadaardig genie; brein-in-een-vat hypothese
eerste zekerheid: we bestaan zolang we denken; geen enkele malin génie kan mij
ik besta wijsmaken dat ik niet besta; je kan aan alles twijfelen behalve aan het feit
(“ik denk dus ik ben”) dat je twijfelt; als je twijfelt aan de twijfel dan twijfel je nog steeds
denken twijfelen, begrijpen, willen, verbeelden, voelen, …
2
, heldere intuïtie idee is intuïtief zeker; zo vanzelfsprekend dat het geen twijfel toelaat;
idee dringt zich op aan onze geest zoals een rekensom
onderscheiden intuïtie idee is duidelijke onderscheiden van andere bewustzijnsinhoud
tweede zekerheid: gebaseerd op idee van volmaaktheid in het denken en principe van
God bestaat oorzakelijkheid als bewijs
principe van alles heeft een oorzaak die minstens even groot moet zijn als het gevolg
oorzakelijkheid
derde zekerheid: bestaan van goede God als ontkrachting van hypothese van malin génie;
buitenwereld bestaat bewijst enkel dat de buitenwereld bestaat maar zegt niets over of de
buitenwereld ook is zoals wij denken dat ze is
epistemologie kennis van dingen buiten mij moet ontstaan door de geest en niet door
Descartes de zintuigen; kennis enkel mogelijk via beroep op wiskunde en
natuurwetenschappen
wereldbeeld Descartes kille en zakelijke wereld; geen organisme maar een machine
kritiek op Descartes • (a) verwoestingsfase niet voldoende radicaal
• (b) wederopbouwfase niet voldoende kritisch
blank slate theorie mens wordt geboren met een geest als een onbeschreven blad papier;
(David Hume) leegte wordt geleidelijk ingevuld met zintuiglijke indrukken tijdens het
opgroeien
a posteriori (vanuit • (a) ervaring van idee van volmaaktheid in het denken
ervaring) godsbewijs • (b) causaliteitsprincipe: oorzaak > eXect
Descartes • (c) mens is onvolmaakt dus kan niet oorzaak zijn
• (d) enige wezen dat volmaakt is is God zelf
a priori (vanuit • (a) redenering dat het volmaakter is te bestaan dan niet te bestaan
verstand) godsbewijs • (b) volmaaktheid houdt ook het bestaan zelf in
Descartes • (c) als het volmaakte niet zou bestaan, zou het niet volmaakt zijn
• (d) God is volmaakt dus moet wel bestaan
HOOFDSTUK 3: LICHAAM EN GEEST
Dick Swaab onze mentale toestanden (geest) zijn identiek aan onze
(“we zijn ons brein”) hersentoestanden (brein)
Alva Noë we weten niet hoe hersentoestanden (brein) zich vertalen naar mentale
(“we zijn toch geen toestanden (geest)
brein?”)
dualisme opvatting dat het universum opgebouwd is uit twee totaal verschillende
soorten spul; idee dat ons lichaam (opgebouwd uit fysisch spul)
fundamenteel verschilt van onze geest (opgebouwd uit geestesspul);
gebaseerd op theorie van Descartes dat mens enkel bewustzijn nodig
heeft om te kunnen denken maar geen lichaam
fysisch spul basis van hersenen; zelfstandige machine onderworpen aan
natuurwetten; gekenmerkt door uitgebreidheid; publiek toegankelijk
geestesspul basis van geest; substantie van heel andere materie dan hersenen; niet
onderworpen aan natuurwetten; geen uitgebreidheid, niet publiek
toegankelijk; verschil in rechtstreekse vs onrechtstreekse toegang
argumenten voor • (1) kennisleer Descartes
dualisme • (2) geloofsovertuiging
• (3) bijna-doodervaringen
• (4) gezond verstand
(1) kennisleer Descartes dualisme als uitkomst van redeneerwerk in kennisleer; enige
onbetwijfelbare zekerheid is dat mensen denken; mensen hebben
sowieso een geest; malin génie kan idee van lichaam manipuleren maar
het denken is boven alle twijfel verheven; mensen hebben geen lichaam
nodig om te bestaan dus kunnen we ook geen lichaam zijn
3
HOOFDSTUK 1: WAT IS FILOSOFIE?
betekenis filosofie onzekerheden opzoeken en verdragen (“de mens leren leven zonder
(Bertrand Russell) zekerheid, zonder verlamd te worden door onzekerheid”)
betekenis filosofie geen sluitende definitie, niet één enkele essentie; geen kenmerken die
(Ambrose Bierce) voorkomen bij álle filosofen en énkel bij filosofen (“een stelsel van vele
wegen die van nergens naar niets leiden”)
manieren om filosofie te • (1) kenmerken
definiëren • (2) deeldomeinen
• (3) geschiedenis
kenmerken filosofie • (1) attitude
• (2) methodologie
• (3) domein
attitude filosofie liefde voor levenswijsheid en verlangen naar meer weten; kritisch zijn en
alles in twijfel trekken; autoriteiten uitdagen; niet zomaar neerleggen bij
status quo en overgeleverde inzichten
methoden filosofie • (1) intuïtie (fauteuilfilosofie)
• (2) conceptuele analyse
• (3) gedachte-experimenten (experimentele filosofie)
intuïtie spontane overtuigingen die we in onze eigen geest aantreXen; gezond
verstand; moeilijk te veranderen ondanks tegenbewijs; subjectief
fauteuilfilosofie filosofie gebaseerd op eigen intuïtie zonder empirisch onderzoek
conceptuele analyse concepten die we in het dagelijkse leven zonder nadenken gebruiken
verder uitwerken en verbeteren
gedachte-experiment een instrument van de verbeelding; experiment speelt zich volledig af in
het laboratorium van de geest; wordt gebruikt om nieuwe informatie over
een thema te verkrijgen zonder gebruik te maken van empirische data;
kan probleem verhelderen en argumenten opwerpen terwijl praktische
problemen vermeden worden
experimentele filosofie filosofie gebaseerd op empirisch onderzoek
domein filosofie fundamentele vragen over het leven
deeldomeinen filosofie • (1) metafysica
• (2) logica
• (3) epistemologie
• (4) ethiek
metafysica bestudeert de aard en structuur van de wereld; gaat over het wezen van
de werkelijkheid en wat daarachter zit, dus niet gewoon wat we kunnen
waarnemen; focust op problemen waar natuurwetenschappers geen
sluitend antwoord op vinden, die voorbij de fysica liggen; vragen gaan
over de betekenis van het bestaan
logica gaat over de kunst van het correct redeneren en argumenteren; houdt
zich bezig met het weerleggen van drogredenen
epistemologie bestudeert de aard, structuur, mogelijkheden van kennis; gaat op zoek
naar de reikwijdte en de betekenis van kennis
ethiek gaat over morele plichten, wat we wel of niet moeten doen; ethische
kwesties als onderdeel van het normatieve universum
algemene filosofische kwesties die verband houden met wetenschap in het
wetenschapsfilosofie algemeen; vertrekt vanuit intrinsieke interesse in wetenschappen
toegepaste filosofische kwesties met betrekking op specifieke wetenschappen;
wetenschapsfilosofie vertrekt vanuit instrumentele interesse in wetenschappen
1
, grillige geschiedenis filosofie werd als zelfstandige discipline voortdurend op de proef gesteld
filosofie door andere aanverwante disciplines; moest zich steeds heruitvinden
natuurfilosofie zowel levende als niet-levende natuur komt voort uit één bepaalde
‘oerstof’; kosmos moet begrepen worden vanuit zijn eigen natuur; geen
beroep meer op bovennatuurlijke interventies zoals voorgangers
eerste natuurfilosofen Thales (water) , Anaximander (ongedefinieerd), Anaximenes (lucht)
fundament westerse Plato en Aristoteles; tegengestelde visies; ‘homini universali’; gingen
filosofie geen enkel thema uit de weg en brachten alles samen in groot systeem
scholastiek middeleeuwse filosofie met een sterk metafysisch karakter
intellectuele kritiek op christendom in middeleeuwen; geloof legt grenzen op aan het
bescheidenheid weten; sommige waarheden zijn van ‘bovennatuurlijke origine’ en
kunnen niet door het menselijke verstand begrepen worden dus moeten
simpelweg aanvaard worden
sciëntisme de overtuiging dat (de methoden van) de natuurwetenschappen de enige
bron zijn van echte kennis; filosofie als overbodige bezigheid
HOOFDSTUK 2: RENÉ DESCARTES
wetenschappelijke opkomst van wetenschappen en wiskunde in 17e eeuw; definitief einde
revolutie van de middeleeuwen; verandering van de tijdsgeest
kopstukken • (a) Nicolaus Copernicus
wetenschappelijke • (b) Johannes Kepler
revolutie • (c) Galileo Galilei
heliocentrisme idee dat de zon het middelpunt van het universum vormt en de aarde
(Nicolaus Copernicus) rond de zon roteert in plaats van andersom (geocentrisme)
eerste wet van Kepler planeten volgen een ellipsvormige baan rond de zon in plaats van een
(Johannes Kepler) cirkelvormige baan
traagheidswet ieder lichaam behoudt zijn bewegingstoestand en een verandering in
(Galileo Galilei) bewegingstoestand is altijd te wijten aan een kracht die van buitenaf
inwerkt op het lichaam
doeloorzaak oorzaak die in de toekomst ligt en tegelijk dienst doet als doel
mechanisering van het gevolg van de wetenschappelijke revolutie; het systematisch vervangen
wereldbeeld van doeloorzaken door mechanische oorzaken; maakt komaf met
mysterieuze bezieling van het universum
mechanische oorzaak oorzaak eigen aan een bepaalde entiteit en die voorafgaat aan beweging
regels Descartes • (1) neem niets aan dat niet vanzelfsprekend waar is
• (2) deel een probleem op in verschillende onderdelen
• (3) begin met de eenvoudige onderdelen
• (4) wees grondig
methodische twijfel werkwijze Descartes om tot onbetwijfelbare zekerheden te komen;
werkelijk alles in twijfel trekken
Descartes’ zoektocht • (a) verwoestingsfase
naar wijsheid • (b) wederopbouwfase
verwoestingsfase zintuiglijke informatie is betwijfelbaar; puur gebaseerd op eigen
subjectieve waarneming; hallucinaties en dromen als tegenbewijs
meest fundamentele zaken zijn betwijfelbaar; hypothese van malin génie
wederopbouwfase vanuit eerste onbetwijfelbare zekerheid andere zekerheden afleiden door
gebruik te maken van de meetkundige methode
malin génie idee dat ons denken zelf (kennis niet gebaseerd op zintuiglijke
informatie) systematisch op een dwaalspoor wordt gezet door een
kwaadaardig genie; brein-in-een-vat hypothese
eerste zekerheid: we bestaan zolang we denken; geen enkele malin génie kan mij
ik besta wijsmaken dat ik niet besta; je kan aan alles twijfelen behalve aan het feit
(“ik denk dus ik ben”) dat je twijfelt; als je twijfelt aan de twijfel dan twijfel je nog steeds
denken twijfelen, begrijpen, willen, verbeelden, voelen, …
2
, heldere intuïtie idee is intuïtief zeker; zo vanzelfsprekend dat het geen twijfel toelaat;
idee dringt zich op aan onze geest zoals een rekensom
onderscheiden intuïtie idee is duidelijke onderscheiden van andere bewustzijnsinhoud
tweede zekerheid: gebaseerd op idee van volmaaktheid in het denken en principe van
God bestaat oorzakelijkheid als bewijs
principe van alles heeft een oorzaak die minstens even groot moet zijn als het gevolg
oorzakelijkheid
derde zekerheid: bestaan van goede God als ontkrachting van hypothese van malin génie;
buitenwereld bestaat bewijst enkel dat de buitenwereld bestaat maar zegt niets over of de
buitenwereld ook is zoals wij denken dat ze is
epistemologie kennis van dingen buiten mij moet ontstaan door de geest en niet door
Descartes de zintuigen; kennis enkel mogelijk via beroep op wiskunde en
natuurwetenschappen
wereldbeeld Descartes kille en zakelijke wereld; geen organisme maar een machine
kritiek op Descartes • (a) verwoestingsfase niet voldoende radicaal
• (b) wederopbouwfase niet voldoende kritisch
blank slate theorie mens wordt geboren met een geest als een onbeschreven blad papier;
(David Hume) leegte wordt geleidelijk ingevuld met zintuiglijke indrukken tijdens het
opgroeien
a posteriori (vanuit • (a) ervaring van idee van volmaaktheid in het denken
ervaring) godsbewijs • (b) causaliteitsprincipe: oorzaak > eXect
Descartes • (c) mens is onvolmaakt dus kan niet oorzaak zijn
• (d) enige wezen dat volmaakt is is God zelf
a priori (vanuit • (a) redenering dat het volmaakter is te bestaan dan niet te bestaan
verstand) godsbewijs • (b) volmaaktheid houdt ook het bestaan zelf in
Descartes • (c) als het volmaakte niet zou bestaan, zou het niet volmaakt zijn
• (d) God is volmaakt dus moet wel bestaan
HOOFDSTUK 3: LICHAAM EN GEEST
Dick Swaab onze mentale toestanden (geest) zijn identiek aan onze
(“we zijn ons brein”) hersentoestanden (brein)
Alva Noë we weten niet hoe hersentoestanden (brein) zich vertalen naar mentale
(“we zijn toch geen toestanden (geest)
brein?”)
dualisme opvatting dat het universum opgebouwd is uit twee totaal verschillende
soorten spul; idee dat ons lichaam (opgebouwd uit fysisch spul)
fundamenteel verschilt van onze geest (opgebouwd uit geestesspul);
gebaseerd op theorie van Descartes dat mens enkel bewustzijn nodig
heeft om te kunnen denken maar geen lichaam
fysisch spul basis van hersenen; zelfstandige machine onderworpen aan
natuurwetten; gekenmerkt door uitgebreidheid; publiek toegankelijk
geestesspul basis van geest; substantie van heel andere materie dan hersenen; niet
onderworpen aan natuurwetten; geen uitgebreidheid, niet publiek
toegankelijk; verschil in rechtstreekse vs onrechtstreekse toegang
argumenten voor • (1) kennisleer Descartes
dualisme • (2) geloofsovertuiging
• (3) bijna-doodervaringen
• (4) gezond verstand
(1) kennisleer Descartes dualisme als uitkomst van redeneerwerk in kennisleer; enige
onbetwijfelbare zekerheid is dat mensen denken; mensen hebben
sowieso een geest; malin génie kan idee van lichaam manipuleren maar
het denken is boven alle twijfel verheven; mensen hebben geen lichaam
nodig om te bestaan dus kunnen we ook geen lichaam zijn
3
