Minor Public Health
1.3 Sociale Determinanten van Gezondheid = alle niet-medische factoren die gezondheid beïnvloeden
Downstream: temporally and spatially close to health effects, Upstream factoren = factors leading to (spatially distant) health
influenced by upstream factors effects through downstream factors (e.g educ, income, race, stress)
Bevinden zich op het niveau van het individu, bijvoorbeeld Omvatten omstandigheden waarin mensen worden geboren,
gezondheidsgedrag, opvattingen en kennis opgroeien, leven en werken
- Door het nationale gezondheidsbeleid vooral te richten op individuele leefstijl en gedrag wordt in feite
vooral het symptoom bestreden en niet de kwaal → te veel focus op downstream (is makkelijker)
- Upstream en downstream staan niet los van elkaar
- Downstream remedies → socioeconomic disparities
- Model Braverman →
Sociaal-economische positie en gezondheid
● Sociaal-economische positie: inkomen, vermogen, sociale
status, opleidingsniveau
● Materiele en psychosociale mechanismen
● De rol van stress (‘allostatic load’) → laag op ladder is stressvol (e.g. roken voor korte termijn)
Opleiding en gezondheid: enkele mechanismen
Overdracht van generatie op generatie: ouders die het slechter hebben → geven dit door aan kinderen:
vicieuze cirkel. Het kan of direct een slechte invloed hebben op gezondheid of pas uiten op latere leeftijd.
Health inequality vs Health inequity
● Health inequality (gezondheidsverschillen) = objectief vast te stellen, zonder normatief oordeel
● Health inequity (gezondheidsongelijkheid) = gezondheidsverschillen die als maatschappelijk
onrechtvaardig worden gezien → niet objectief vast te stellen, met normatief oordeel
○ Gezondheidsverschillen worden eerder als onrechtvaardig gezien naarmate ze sterker in
verband zijn te brengen met ‘upstream’ determinanten
○ Up kijken = sneller onrechtvaardig en Down kijken = minder snel onrechtvaardig
,1.4 Wat is Public Health?
Public health = het bevorderen van de volksgezondheid en gelijke kansen op gezondheid door
collectieve interventies gericht op gezondheidsbescherming, gezondheidsbevordering of ziektepreventie
- Voorkomen is beter dan genezen → stijging levensverwachting en verbeterde volksgezondheid
Curatieve gezondheidszorg (rea) Langdurige zorg (rea) Publieke gezondheidszorg (prev)
Patiënten Mensen met langdurige beperkingen (Subgroepen van) bevolking
Genezing/behandeling van ziekte Zorg en begeleiding bij dagelijks leven Gericht op voorkomen van ziekte
Individueel Individueel Collectief (maatregelen)
Drie kern gebieden (overlappen elkaar)
1. Gezondheidsbescherming = bevolking(sgroepen) beschermen tegen blootstelling aan
risicofactoren (e.g. drinkwater zuivering, arbeidsregels of minder fijnstof)
2. Gezondheidsbevordering = gezond gedrag stimuleren, aanmoedigen en vergemakkelijken +
ongezond gedrag ontmoedigen (e.g. in kantine gezond eten aanbieden en nudges)
3. Preventie = de preventie van een specifieke aandoening staat centraal
a. Primaire preventie: wegnemen/verminderen oorzaken, minder vatbaar maken [DOEL:
het voorkomen van ziekten en aandoeningen] e.g. inenten
b. Secundaire preventie: opsporen in vroeg stadium [DOEL: vroege behandeling en
voorkomen dat ziekte verergert] e.g. baarmoederhalskanker oproep
c. Tertiaire preventie: beperken van gevolgen van reeds vastgestelde ziekte [DOEL:
verergering en comorbiditeit voorkomen] e.g. nat diabetes challenge
1.6 De gemeente en publieke gezondheidszorg
Maatschappelijke ontwikkelingen: van verzorgingsstaat naar participatiestaat, crisis, vergrijzing,
ontgroening, verkleuring, individualisering, gebiedsgericht, focus op preventie, technologie
Doelgroep: burgers en kwetsbaren (financieel, fysiek/psychisch, verstandelijk, taal, materieel, opleiding)
Gezondheid =
- Een toestand van compleet welbevinden op fysiek, mentaal en sociaal niveau, en niet alleen de
afwezigheid van ziekte (WHO, 1948)
- Het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, mentale
en fysieke uitdagingen van het leven (dissertatie Machteld Huber, 2014)
Model Dahlgren and Whitehead
,Hoe heeft Gemeente Rotterdam dit georganiseerd?
● Politiek: bestuur van Burgemeester en
Wethouders, gecontroleerd door de gemeenteraad
● Organisatorisch: 5 clusters →
○ Maatschappelijke ondersteuning (health)
○ Stadsontwikkeling
○ Stadsbeheer
○ Werk & inkomen
○ Dienstverlening
Op verschillende afdelingen door de hele stad. Afhankelijk
verordeningen, werkt de gemeente samen met organisaties,
van lokaal tot landelijk of internationaal.
Welke wetten zijn relevant in het sociale domein?
Sociaal domein = gebruikt voor alle sectoren die te
maken hebben met de sociale kant van het gemeentelijke
beleid: zorg, welzijn, onderwijs, gezondheidszorg,
opvoeding, inburgering en sociale activering
1. Wet van publieke gezondheid (Wpg)
2. Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015)
3. Jeugdwet
4. Zorgverzekeringswet (ZvW)
5. Wet langdurige zorg (WIz)
1 De Wet publieke gezondheid (2008) = regelt de organisatie van de openbare gezondheidszorg, de
bestrijding van infectieziektecrises en de isolatie van personen/vervoermiddelen die internationaal
gezondheidsgevaren kunnen opleveren. Ook regelt de wet de jeugd- en ouderengezondheidszorg.
● Preventie voor jeugd: eigen invulling, aan preventie voor volwassenen niet.
● Inzet voor collectieve preventie wordt zichtbaar in het beleid van een gemeente/GGD
Wat zijn de wettelijke taken van de Wet publieke gezondheid?
De GGD voert werkzaamheden uit gebaseerd op de Wet publieke gezondheid. VWS brengt iedere 4 jaar
een nieuwe beleidsnota uit. Op basis daarvan stelt de GGD iedere 4 jaar een gezondheidsnota op met o.a:
● Collectieve en selectieve preventie, toegang tot zorg, infectieziektebestrijding, medische
milieukunde, jeugdgezondheidszorg, ouderenzorg, onderzoek, gezondheidsbescherming, beleid
● Gemeenten moeten een gemeentelijke gezondheidsdienst hebben (GGD) per veiligheidsregio
● Gemeenten zijn verplicht deskundigen van verschillende aard in dienst te hebben
● De GGD-directeur is ook directeur GHOR: enige adviseur over publieke gezondheidsrisico’s
binnen de rampenbestrijding
○ GGD Rotterdam-Rijnmond gemeenschappelijk wpg voor 15 gemeenten → gezond 010
Positieve gezondheid = focus op de kracht en regie van mensen (minder op afwezigheid ziekte) →
gezondheid is het vermogen van mensen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van
fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven
, 2 Wet maatschappelijke ondersteuning (2015) = passende ondersteuning / zorg
voor mensen met een beperking, chronische psychische, of psychosociale
problemen, die onvoldoende in staat zijn om volledig deel te kunnen nemen aan de
maatschappij
● Regelt ook dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen wonen
● Via aanvraag bij de gemeente → keukentafelgesprek
Voorzieningen WMO: woonaanpassingen, vervoer, verplaatsing, huishoudelijke
verzorging (e.g. vervoermiddel, woningaanpassing, mantelzorg)
3 Jeugdwet = gericht op het voorkomen van en hulp leveren bij opgroei- en
opvoedproblemen en psychische problemen en uitvoering van kinderbescherming
en jeugdreclassering → regelt de organisatie van de jeugdhulp
● Via aanvraag bij de gemeente → keukentafelgesprek → evt voorziening
Wijkteam (in contact met CJG, vraagwijzer, landelijke ondersteuning, jeugdhulp netwerk)
● Het wijkteam (5-6 leden) zoekt bewoners met meervoudige problematiek actief op, maar
bewoners kunnen ook zelf naar wijkteam en professionals kunnen naar het team verwijzen
● Samen met de bewoner brengt het wijkteam problematiek op verschillende levensgebieden in
kaart → integraal zorg- en ondersteuningsarrangement vastgesteld.
● Er zijn in iedere wijk 2 wijkteams, 1 voor jeugd en 1 voor volwassenen, maar werken nauw
samen (gaan ooit samen maar wet op jeugdzorg nu nog te complex)
4 Zorgverzekeringswet = regelt dat iedereen in Nederland woont of loonbelasting betaalt wettelijk
verplicht is een basisverzekering te hebben (eigen risico 2021: 385, soms eigen bijdrage)
● Dekking van de basisverzekering bij huisarts, een groot deel van ziekenhuiszorg en apotheek, en
geïndiceerde zorggerelateerde preventie → er heerst zorgplicht van zorgverzekeraars
● Voor zorg die niet in het basispakket zit kan een aanvullend pakket worden gekocht
5 Wet langdurige zorg (WlZ) = regelt zware, intensieve zorg voor kwetsbare ouderen, mensen met een
handicap en mensen met een psychische aandoening, automatisch verzekerd als je in NL woont of werkt.
● Doelgroep: de hele dag zorg dichtbij of permanent toezicht nodig hebben ← indicatie van CIZ
● Specifieke doelgroepen: terminaal zieken, kinderen met ernstige handicap
● Voorzieningen: verblijf, persoonlijke verzorging, behandeling, mobiliteit
● Eigen bijdrage (o.b.v. gezinsinkomen en vermogen) → e.g. zorg in natura of verpleeghuis
1.3 Sociale Determinanten van Gezondheid = alle niet-medische factoren die gezondheid beïnvloeden
Downstream: temporally and spatially close to health effects, Upstream factoren = factors leading to (spatially distant) health
influenced by upstream factors effects through downstream factors (e.g educ, income, race, stress)
Bevinden zich op het niveau van het individu, bijvoorbeeld Omvatten omstandigheden waarin mensen worden geboren,
gezondheidsgedrag, opvattingen en kennis opgroeien, leven en werken
- Door het nationale gezondheidsbeleid vooral te richten op individuele leefstijl en gedrag wordt in feite
vooral het symptoom bestreden en niet de kwaal → te veel focus op downstream (is makkelijker)
- Upstream en downstream staan niet los van elkaar
- Downstream remedies → socioeconomic disparities
- Model Braverman →
Sociaal-economische positie en gezondheid
● Sociaal-economische positie: inkomen, vermogen, sociale
status, opleidingsniveau
● Materiele en psychosociale mechanismen
● De rol van stress (‘allostatic load’) → laag op ladder is stressvol (e.g. roken voor korte termijn)
Opleiding en gezondheid: enkele mechanismen
Overdracht van generatie op generatie: ouders die het slechter hebben → geven dit door aan kinderen:
vicieuze cirkel. Het kan of direct een slechte invloed hebben op gezondheid of pas uiten op latere leeftijd.
Health inequality vs Health inequity
● Health inequality (gezondheidsverschillen) = objectief vast te stellen, zonder normatief oordeel
● Health inequity (gezondheidsongelijkheid) = gezondheidsverschillen die als maatschappelijk
onrechtvaardig worden gezien → niet objectief vast te stellen, met normatief oordeel
○ Gezondheidsverschillen worden eerder als onrechtvaardig gezien naarmate ze sterker in
verband zijn te brengen met ‘upstream’ determinanten
○ Up kijken = sneller onrechtvaardig en Down kijken = minder snel onrechtvaardig
,1.4 Wat is Public Health?
Public health = het bevorderen van de volksgezondheid en gelijke kansen op gezondheid door
collectieve interventies gericht op gezondheidsbescherming, gezondheidsbevordering of ziektepreventie
- Voorkomen is beter dan genezen → stijging levensverwachting en verbeterde volksgezondheid
Curatieve gezondheidszorg (rea) Langdurige zorg (rea) Publieke gezondheidszorg (prev)
Patiënten Mensen met langdurige beperkingen (Subgroepen van) bevolking
Genezing/behandeling van ziekte Zorg en begeleiding bij dagelijks leven Gericht op voorkomen van ziekte
Individueel Individueel Collectief (maatregelen)
Drie kern gebieden (overlappen elkaar)
1. Gezondheidsbescherming = bevolking(sgroepen) beschermen tegen blootstelling aan
risicofactoren (e.g. drinkwater zuivering, arbeidsregels of minder fijnstof)
2. Gezondheidsbevordering = gezond gedrag stimuleren, aanmoedigen en vergemakkelijken +
ongezond gedrag ontmoedigen (e.g. in kantine gezond eten aanbieden en nudges)
3. Preventie = de preventie van een specifieke aandoening staat centraal
a. Primaire preventie: wegnemen/verminderen oorzaken, minder vatbaar maken [DOEL:
het voorkomen van ziekten en aandoeningen] e.g. inenten
b. Secundaire preventie: opsporen in vroeg stadium [DOEL: vroege behandeling en
voorkomen dat ziekte verergert] e.g. baarmoederhalskanker oproep
c. Tertiaire preventie: beperken van gevolgen van reeds vastgestelde ziekte [DOEL:
verergering en comorbiditeit voorkomen] e.g. nat diabetes challenge
1.6 De gemeente en publieke gezondheidszorg
Maatschappelijke ontwikkelingen: van verzorgingsstaat naar participatiestaat, crisis, vergrijzing,
ontgroening, verkleuring, individualisering, gebiedsgericht, focus op preventie, technologie
Doelgroep: burgers en kwetsbaren (financieel, fysiek/psychisch, verstandelijk, taal, materieel, opleiding)
Gezondheid =
- Een toestand van compleet welbevinden op fysiek, mentaal en sociaal niveau, en niet alleen de
afwezigheid van ziekte (WHO, 1948)
- Het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, mentale
en fysieke uitdagingen van het leven (dissertatie Machteld Huber, 2014)
Model Dahlgren and Whitehead
,Hoe heeft Gemeente Rotterdam dit georganiseerd?
● Politiek: bestuur van Burgemeester en
Wethouders, gecontroleerd door de gemeenteraad
● Organisatorisch: 5 clusters →
○ Maatschappelijke ondersteuning (health)
○ Stadsontwikkeling
○ Stadsbeheer
○ Werk & inkomen
○ Dienstverlening
Op verschillende afdelingen door de hele stad. Afhankelijk
verordeningen, werkt de gemeente samen met organisaties,
van lokaal tot landelijk of internationaal.
Welke wetten zijn relevant in het sociale domein?
Sociaal domein = gebruikt voor alle sectoren die te
maken hebben met de sociale kant van het gemeentelijke
beleid: zorg, welzijn, onderwijs, gezondheidszorg,
opvoeding, inburgering en sociale activering
1. Wet van publieke gezondheid (Wpg)
2. Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015)
3. Jeugdwet
4. Zorgverzekeringswet (ZvW)
5. Wet langdurige zorg (WIz)
1 De Wet publieke gezondheid (2008) = regelt de organisatie van de openbare gezondheidszorg, de
bestrijding van infectieziektecrises en de isolatie van personen/vervoermiddelen die internationaal
gezondheidsgevaren kunnen opleveren. Ook regelt de wet de jeugd- en ouderengezondheidszorg.
● Preventie voor jeugd: eigen invulling, aan preventie voor volwassenen niet.
● Inzet voor collectieve preventie wordt zichtbaar in het beleid van een gemeente/GGD
Wat zijn de wettelijke taken van de Wet publieke gezondheid?
De GGD voert werkzaamheden uit gebaseerd op de Wet publieke gezondheid. VWS brengt iedere 4 jaar
een nieuwe beleidsnota uit. Op basis daarvan stelt de GGD iedere 4 jaar een gezondheidsnota op met o.a:
● Collectieve en selectieve preventie, toegang tot zorg, infectieziektebestrijding, medische
milieukunde, jeugdgezondheidszorg, ouderenzorg, onderzoek, gezondheidsbescherming, beleid
● Gemeenten moeten een gemeentelijke gezondheidsdienst hebben (GGD) per veiligheidsregio
● Gemeenten zijn verplicht deskundigen van verschillende aard in dienst te hebben
● De GGD-directeur is ook directeur GHOR: enige adviseur over publieke gezondheidsrisico’s
binnen de rampenbestrijding
○ GGD Rotterdam-Rijnmond gemeenschappelijk wpg voor 15 gemeenten → gezond 010
Positieve gezondheid = focus op de kracht en regie van mensen (minder op afwezigheid ziekte) →
gezondheid is het vermogen van mensen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van
fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven
, 2 Wet maatschappelijke ondersteuning (2015) = passende ondersteuning / zorg
voor mensen met een beperking, chronische psychische, of psychosociale
problemen, die onvoldoende in staat zijn om volledig deel te kunnen nemen aan de
maatschappij
● Regelt ook dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen wonen
● Via aanvraag bij de gemeente → keukentafelgesprek
Voorzieningen WMO: woonaanpassingen, vervoer, verplaatsing, huishoudelijke
verzorging (e.g. vervoermiddel, woningaanpassing, mantelzorg)
3 Jeugdwet = gericht op het voorkomen van en hulp leveren bij opgroei- en
opvoedproblemen en psychische problemen en uitvoering van kinderbescherming
en jeugdreclassering → regelt de organisatie van de jeugdhulp
● Via aanvraag bij de gemeente → keukentafelgesprek → evt voorziening
Wijkteam (in contact met CJG, vraagwijzer, landelijke ondersteuning, jeugdhulp netwerk)
● Het wijkteam (5-6 leden) zoekt bewoners met meervoudige problematiek actief op, maar
bewoners kunnen ook zelf naar wijkteam en professionals kunnen naar het team verwijzen
● Samen met de bewoner brengt het wijkteam problematiek op verschillende levensgebieden in
kaart → integraal zorg- en ondersteuningsarrangement vastgesteld.
● Er zijn in iedere wijk 2 wijkteams, 1 voor jeugd en 1 voor volwassenen, maar werken nauw
samen (gaan ooit samen maar wet op jeugdzorg nu nog te complex)
4 Zorgverzekeringswet = regelt dat iedereen in Nederland woont of loonbelasting betaalt wettelijk
verplicht is een basisverzekering te hebben (eigen risico 2021: 385, soms eigen bijdrage)
● Dekking van de basisverzekering bij huisarts, een groot deel van ziekenhuiszorg en apotheek, en
geïndiceerde zorggerelateerde preventie → er heerst zorgplicht van zorgverzekeraars
● Voor zorg die niet in het basispakket zit kan een aanvullend pakket worden gekocht
5 Wet langdurige zorg (WlZ) = regelt zware, intensieve zorg voor kwetsbare ouderen, mensen met een
handicap en mensen met een psychische aandoening, automatisch verzekerd als je in NL woont of werkt.
● Doelgroep: de hele dag zorg dichtbij of permanent toezicht nodig hebben ← indicatie van CIZ
● Specifieke doelgroepen: terminaal zieken, kinderen met ernstige handicap
● Voorzieningen: verblijf, persoonlijke verzorging, behandeling, mobiliteit
● Eigen bijdrage (o.b.v. gezinsinkomen en vermogen) → e.g. zorg in natura of verpleeghuis
