Gedrag en maatschappij (1108TEWVSG| 2026)
Januari 2026 – Juni 2026
Studiepunten: 6
Docent Bart Cambré, Carolyn Declerck & Annelies Haaren
Studiemateriaal:
Het volgende studiemateriaal kan vrijblijvend bestudeerd worden:
Handboek (C. Declerck & A. Haaren), Wie is de Homo sapiens, 2de editie Inzichten
uit de psychologie en neurowetenschappen, Acco Uitgeverij (isbn-nummer
9789463797702). Het handboek is beschikbaar bij Acco boekhandel. 33,95 euro
Eindcompetenties:
Analyticus: Je begrijpt de fundamentele psychische en sociale processen die vorm
geven aan individueel gedrag en samenlevingen, en je hebt inzicht in hun
wisselwerking. Je kent de grote onderzoekslijnen die in de sociale- en gedrag- en
maatschappijwetenschappen worden opgezet, en je reflecteert er kritisch over. Je
kent de belangrijkste stromingen en denkers binnen de psychologie en de
sociologie.
Coördinator: Je kunt psychologische en sociologische begrippen definiëren en
toepassen op sociaal-maatschappelijke vraagstukken en eigen voorbeelden
bespreken.
Communicator: Je kunt de begrippen, bestudeerd in de sociale- en
gedragswetenschappen helder toelichten; je kunt grafisch gerepresenteerde
onderzoeksresultaten correct interpreteren en hierover communiceren.
Inhoud:
In ‘Gedrag en Maatschappij’ bestuderen we de wetenschappelijke kijk op zowel de
psychische processen die zich binnen een individu afspelen, als de daaruit resulterende
gedragspatronen en uiteindelijke maatschappelijke structuren. Inzichten uit de
psychologie en sociologie zijn bij uitstek geschikt om het sociale handelen van mensen
in interactie met hun omgeving te bestuderen. Wij als individuen en groepen bepalen
de samenleving, maar de samenleving bepaalt ook ons gedrag en onze handelingen.
Dit spanningsveld vormt het uitgangspunt van ‘Gedrag en Maatschappij’. Op basis van
theoretische inzichten en praktijkvoorbeelden krijgen we inzicht in de regels van het
maatschappelijk spel. Die zijn belangrijk en relevant om ook (bedrijfs)economische
vraagstukken te begrijpen.
Evaluatievormen:
Examen: schriftelijk zonder mondelinge toelichting, gesloten boek,
meerkeuzevragen.
Algemene doelstellingen
- Deel 1 – Inleiding tot de gedragswetenschappen = een studie van de
verscheidene drijfveren (en hun oorsprong in het brein) die het gedrag
beïnvloeden; vaak sociaal geconstrueerd.
- Deel 2 – Inleiding tot maatschappijwetenschappen of ‘samenlevingskunde’ =
een studie van het sociaal handelen van mensen binnen maatschappelijke
patronen en structuren.
- De centrale vraag is: Hoe beïnvloeden individu en samenleving elkaar
wederzijds?
,Table of Contents
1. Introductie..........................................................................................................................................1
2. Deel 1: Gedrag....................................................................................................................................1
2.1 Wie is de homo sapiens?..............................................................................................................1
2.2 Moderne benaderingen................................................................................................................2
2.3 Historische stromingen (geen namen kennen).............................................................................2
2.4 Waarom gedragswetenschappen voor economen?.....................................................................2
3. De biologische basis van het gedrag...................................................................................................3
3.1 Kernideeën in de evolutieleer.......................................................................................................3
3.2 Genetische en epigenetische overerving......................................................................................5
3.3 De hersenen sturen gedrag: organisatie en werking van het zenuwstelsel..................................5
3.4 Economie in het brein (neuro-economie)...................................................................................10
3.5 Het sociale brein.........................................................................................................................10
4. Bewustzijn........................................................................................................................................11
4.1 Hoe « maken » de hersenen bewustzijn?...................................................................................11
4.2 Is het bewustzijn sturend?..........................................................................................................14
5. Emoties.............................................................................................................................................15
5.1 Historisch overzicht van emotietheorieën..................................................................................15
5.2 Wat is een emotie?.....................................................................................................................17
5.3 Wat doet een emotie?................................................................................................................19
6. Leerprocessen...................................................................................................................................21
6.1 Niet associatief leren..................................................................................................................21
6.2 Associatief leren.........................................................................................................................21
7. Cognitie.............................................................................................................................................26
7.1 Hoe werkt het geheugen?..........................................................................................................26
7.2 Informatie verwerken via verschillende routes (van KT => LT)...................................................28
7.3 Beperkte rationaliteit: ecologische verklaringen voor economische irrationaliteit....................31
8. Individuen en groepen......................................................................................................................34
8.1 Sociale cognitie...........................................................................................................................34
8.2 Sociale beïnvloeding...................................................................................................................38
8.3 Conformisme..............................................................................................................................39
8.4 Groepsbeslissingen.....................................................................................................................40
9. Conflict en coöperatie......................................................................................................................42
9.1 Het realistische groepsconflict....................................................................................................42
9.2 Sociale dilemma’s en het vrijbuitersprobleem...........................................................................42
9.3 Wat maakt dat mensen samenwerken?.....................................................................................44
10. Voorbeeldvragen prof. Declerck.....................................................................................................46
11. Menswetenschap...........................................................................................................................50
11.1 Over wetenschap van de samenleving.....................................................................................50
11.2 De samenleving als een veld van tegengestelde krachten........................................................51
12. Sociaal handelen.............................................................................................................................56
12.1 Sociaal handelen.......................................................................................................................56
12.2 Interactie en communicatie......................................................................................................57
12.3 Sociale relaties en posities, sociale rol en status......................................................................58
12.4 Rolattributen en statussymbolen..............................................................................................60
12.5 Groepen en netwerken.............................................................................................................62
13. Cultuur, instituties en institutionalisering.......................................................................................64
13.1 Wat is cultuur?..........................................................................................................................64
13.2 Generaties................................................................................................................................66
13.3 Institutionalisering en desinstitutionalisering...........................................................................68
, 13.4 Levenslang leren: Over socialisatie, sociale controle, conformisme en deviantie....................70
14. De arbeidsmarkt.............................................................................................................................75
14.1 Arbeidsmarkt............................................................................................................................75
14.2 Organisaties en organiseren.....................................................................................................76
14.3 Differentiatie en sociale ongelijkheid........................................................................................80
15. Veranderingen en modernisering...................................................................................................81
15.1 Modernisering in een schema – Talcott Parsons......................................................................83
15.2 Vandaag: nieuwe breuklijnen...................................................................................................85
16. Voorbeeldvragen prof. Cambré......................................................................................................92
, 1. Introductie
De toekomst is geen wit blad – de mens heeft enorme vooruitgang geboekt
(technologie, economie, wetenschap), maar die vooruitgang heeft een prijs:
klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, invasieve soorten, pandemies,
ecologische voetafdruk.
Wetenschap verwerft sneller kennis dan de maatschappij wijsheid verwerft. – Isaac
Asimov
Sociaal dilemma: conflict tussen persoonlijk voordeel (eigen belang) en collectief
belang.
Als iedereen kiest voor eigenbelang → verliest uiteindelijk iedereen.
Bv. klimaatopwarming, recycling, carpoolen, groepswerken, huishoudelijke taken
In een sociaal dilemma kan men nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart
samen realiseren.
Individueel rationeel gedrag kan collectief rampzalig zijn.
Democratie als sociaal dilemma: Democratie werkt alleen als burgers deelnemen
“burgerzin” (stemmen, debat, fact-checking). Als te weinig mensen meedoen:
machtmisbruik, ondermijning van democratie.
De rode draad van het vak: de mens is;
- Indivueel (op zichzelf gericht)
- Sociaal (gericht op samenleven
met anderen)
Je kan gedrag nooit begrijpen zonder het
individu of de sociale context.
Mens en maatschappij zijn verbonden.
2. Deel 1: Gedrag
2.1 Wie is de homo sapiens?
“ We are a social beast occupying a cognitive niche” – Steven Pinker Pinker
De mens is een sociale soort met een uitzonderlijk denkvermogen.
Die combinatie maakt ons uniek in de dierenwereld.
De homo sapiens is een bijzonder paradox (paradoxaal gedrag = handelen dat
tegenstrijdig lijkt)
Wij zijn tegelijk: Intelligent & empathisch // Zelfzuchtig & strategisch. We werken samen
omdat het strategisch voordeel oplevert (synergie), we empathie ervaren en we sociale
normen volgen. Maar: We kunnen massadestructie veroorzaken en we hebben een
enorme ecologische impact.
Kenmerken;
- groot brein (niet het grootste): vooral de prefrontale cortex is belangrijk – deze
helpt ons referenties maken tussen onszelf en anderen, gelijkenissen en
verschillen inschatten, plannen en redeneren.
- lange kindertijd: zorgt voor veel sociale interacties, intens leerproces, culturele
overdracht.
- kunst/taal/abstract denken
- creativiteit & flexibiliteit
- onevenaarbaar succes in biomassa maar ook geweld en destructie
- grote ecologische voetafdruk
Evenwicht tussen rede (economicus) en sociale ingesteldheid (sociologicus) is
essentieel.
Homo economicus: strategisch, berekend, eigenbelang primeert, rationeel.
1
Januari 2026 – Juni 2026
Studiepunten: 6
Docent Bart Cambré, Carolyn Declerck & Annelies Haaren
Studiemateriaal:
Het volgende studiemateriaal kan vrijblijvend bestudeerd worden:
Handboek (C. Declerck & A. Haaren), Wie is de Homo sapiens, 2de editie Inzichten
uit de psychologie en neurowetenschappen, Acco Uitgeverij (isbn-nummer
9789463797702). Het handboek is beschikbaar bij Acco boekhandel. 33,95 euro
Eindcompetenties:
Analyticus: Je begrijpt de fundamentele psychische en sociale processen die vorm
geven aan individueel gedrag en samenlevingen, en je hebt inzicht in hun
wisselwerking. Je kent de grote onderzoekslijnen die in de sociale- en gedrag- en
maatschappijwetenschappen worden opgezet, en je reflecteert er kritisch over. Je
kent de belangrijkste stromingen en denkers binnen de psychologie en de
sociologie.
Coördinator: Je kunt psychologische en sociologische begrippen definiëren en
toepassen op sociaal-maatschappelijke vraagstukken en eigen voorbeelden
bespreken.
Communicator: Je kunt de begrippen, bestudeerd in de sociale- en
gedragswetenschappen helder toelichten; je kunt grafisch gerepresenteerde
onderzoeksresultaten correct interpreteren en hierover communiceren.
Inhoud:
In ‘Gedrag en Maatschappij’ bestuderen we de wetenschappelijke kijk op zowel de
psychische processen die zich binnen een individu afspelen, als de daaruit resulterende
gedragspatronen en uiteindelijke maatschappelijke structuren. Inzichten uit de
psychologie en sociologie zijn bij uitstek geschikt om het sociale handelen van mensen
in interactie met hun omgeving te bestuderen. Wij als individuen en groepen bepalen
de samenleving, maar de samenleving bepaalt ook ons gedrag en onze handelingen.
Dit spanningsveld vormt het uitgangspunt van ‘Gedrag en Maatschappij’. Op basis van
theoretische inzichten en praktijkvoorbeelden krijgen we inzicht in de regels van het
maatschappelijk spel. Die zijn belangrijk en relevant om ook (bedrijfs)economische
vraagstukken te begrijpen.
Evaluatievormen:
Examen: schriftelijk zonder mondelinge toelichting, gesloten boek,
meerkeuzevragen.
Algemene doelstellingen
- Deel 1 – Inleiding tot de gedragswetenschappen = een studie van de
verscheidene drijfveren (en hun oorsprong in het brein) die het gedrag
beïnvloeden; vaak sociaal geconstrueerd.
- Deel 2 – Inleiding tot maatschappijwetenschappen of ‘samenlevingskunde’ =
een studie van het sociaal handelen van mensen binnen maatschappelijke
patronen en structuren.
- De centrale vraag is: Hoe beïnvloeden individu en samenleving elkaar
wederzijds?
,Table of Contents
1. Introductie..........................................................................................................................................1
2. Deel 1: Gedrag....................................................................................................................................1
2.1 Wie is de homo sapiens?..............................................................................................................1
2.2 Moderne benaderingen................................................................................................................2
2.3 Historische stromingen (geen namen kennen).............................................................................2
2.4 Waarom gedragswetenschappen voor economen?.....................................................................2
3. De biologische basis van het gedrag...................................................................................................3
3.1 Kernideeën in de evolutieleer.......................................................................................................3
3.2 Genetische en epigenetische overerving......................................................................................5
3.3 De hersenen sturen gedrag: organisatie en werking van het zenuwstelsel..................................5
3.4 Economie in het brein (neuro-economie)...................................................................................10
3.5 Het sociale brein.........................................................................................................................10
4. Bewustzijn........................................................................................................................................11
4.1 Hoe « maken » de hersenen bewustzijn?...................................................................................11
4.2 Is het bewustzijn sturend?..........................................................................................................14
5. Emoties.............................................................................................................................................15
5.1 Historisch overzicht van emotietheorieën..................................................................................15
5.2 Wat is een emotie?.....................................................................................................................17
5.3 Wat doet een emotie?................................................................................................................19
6. Leerprocessen...................................................................................................................................21
6.1 Niet associatief leren..................................................................................................................21
6.2 Associatief leren.........................................................................................................................21
7. Cognitie.............................................................................................................................................26
7.1 Hoe werkt het geheugen?..........................................................................................................26
7.2 Informatie verwerken via verschillende routes (van KT => LT)...................................................28
7.3 Beperkte rationaliteit: ecologische verklaringen voor economische irrationaliteit....................31
8. Individuen en groepen......................................................................................................................34
8.1 Sociale cognitie...........................................................................................................................34
8.2 Sociale beïnvloeding...................................................................................................................38
8.3 Conformisme..............................................................................................................................39
8.4 Groepsbeslissingen.....................................................................................................................40
9. Conflict en coöperatie......................................................................................................................42
9.1 Het realistische groepsconflict....................................................................................................42
9.2 Sociale dilemma’s en het vrijbuitersprobleem...........................................................................42
9.3 Wat maakt dat mensen samenwerken?.....................................................................................44
10. Voorbeeldvragen prof. Declerck.....................................................................................................46
11. Menswetenschap...........................................................................................................................50
11.1 Over wetenschap van de samenleving.....................................................................................50
11.2 De samenleving als een veld van tegengestelde krachten........................................................51
12. Sociaal handelen.............................................................................................................................56
12.1 Sociaal handelen.......................................................................................................................56
12.2 Interactie en communicatie......................................................................................................57
12.3 Sociale relaties en posities, sociale rol en status......................................................................58
12.4 Rolattributen en statussymbolen..............................................................................................60
12.5 Groepen en netwerken.............................................................................................................62
13. Cultuur, instituties en institutionalisering.......................................................................................64
13.1 Wat is cultuur?..........................................................................................................................64
13.2 Generaties................................................................................................................................66
13.3 Institutionalisering en desinstitutionalisering...........................................................................68
, 13.4 Levenslang leren: Over socialisatie, sociale controle, conformisme en deviantie....................70
14. De arbeidsmarkt.............................................................................................................................75
14.1 Arbeidsmarkt............................................................................................................................75
14.2 Organisaties en organiseren.....................................................................................................76
14.3 Differentiatie en sociale ongelijkheid........................................................................................80
15. Veranderingen en modernisering...................................................................................................81
15.1 Modernisering in een schema – Talcott Parsons......................................................................83
15.2 Vandaag: nieuwe breuklijnen...................................................................................................85
16. Voorbeeldvragen prof. Cambré......................................................................................................92
, 1. Introductie
De toekomst is geen wit blad – de mens heeft enorme vooruitgang geboekt
(technologie, economie, wetenschap), maar die vooruitgang heeft een prijs:
klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, invasieve soorten, pandemies,
ecologische voetafdruk.
Wetenschap verwerft sneller kennis dan de maatschappij wijsheid verwerft. – Isaac
Asimov
Sociaal dilemma: conflict tussen persoonlijk voordeel (eigen belang) en collectief
belang.
Als iedereen kiest voor eigenbelang → verliest uiteindelijk iedereen.
Bv. klimaatopwarming, recycling, carpoolen, groepswerken, huishoudelijke taken
In een sociaal dilemma kan men nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart
samen realiseren.
Individueel rationeel gedrag kan collectief rampzalig zijn.
Democratie als sociaal dilemma: Democratie werkt alleen als burgers deelnemen
“burgerzin” (stemmen, debat, fact-checking). Als te weinig mensen meedoen:
machtmisbruik, ondermijning van democratie.
De rode draad van het vak: de mens is;
- Indivueel (op zichzelf gericht)
- Sociaal (gericht op samenleven
met anderen)
Je kan gedrag nooit begrijpen zonder het
individu of de sociale context.
Mens en maatschappij zijn verbonden.
2. Deel 1: Gedrag
2.1 Wie is de homo sapiens?
“ We are a social beast occupying a cognitive niche” – Steven Pinker Pinker
De mens is een sociale soort met een uitzonderlijk denkvermogen.
Die combinatie maakt ons uniek in de dierenwereld.
De homo sapiens is een bijzonder paradox (paradoxaal gedrag = handelen dat
tegenstrijdig lijkt)
Wij zijn tegelijk: Intelligent & empathisch // Zelfzuchtig & strategisch. We werken samen
omdat het strategisch voordeel oplevert (synergie), we empathie ervaren en we sociale
normen volgen. Maar: We kunnen massadestructie veroorzaken en we hebben een
enorme ecologische impact.
Kenmerken;
- groot brein (niet het grootste): vooral de prefrontale cortex is belangrijk – deze
helpt ons referenties maken tussen onszelf en anderen, gelijkenissen en
verschillen inschatten, plannen en redeneren.
- lange kindertijd: zorgt voor veel sociale interacties, intens leerproces, culturele
overdracht.
- kunst/taal/abstract denken
- creativiteit & flexibiliteit
- onevenaarbaar succes in biomassa maar ook geweld en destructie
- grote ecologische voetafdruk
Evenwicht tussen rede (economicus) en sociale ingesteldheid (sociologicus) is
essentieel.
Homo economicus: strategisch, berekend, eigenbelang primeert, rationeel.
1
