Zuid-Amerika: Reliëf en Landschap
Samenvatting van de Andes, het Amazonebekken, het Braziliaans Schild en het geofactorenmodel
1. Andes
Waar
Langs de hele westkust van Zuid-Amerika, van Venezuela/Colombia in het noorden tot Kaap Hoorn in
het zuiden.
Wat (kenmerken)
Jong, hoog opgevouwen gebergte. Ontstaan doordat de oceanische Nazca-plaat onder de
continentale Zuid-Amerikaanse plaat schuift (subductie). Hierdoor: veel actieve vulkanen, regelmatig
aardbevingen, hoge scherpe pieken.
Waarom belangrijk om te kennen
● Verklaart plaatgrensverschijnselen (subductie, vulkanisme, aardbevingen) — vaak gevraagd
bij platentektoniek.
● Werkt als barrière voor wind en neerslag — cruciaal bij vragen over droogte/lijzijde (bijv. de
Atacamawoestijn, of regenschaduw-effecten elders).
● Bepaalt waar mensen wonen/landbouw bedrijven (hoogteligging beïnvloedt klimaatzones
op korte afstand — tierras climáticas).
Aardbevingen: wanneer en waarom
Aardbevingen ontstaan door de subductie van de Nazca-plaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat. Dit
gebeurt niet op vaste tijdstippen, maar continu — de platen drukken voortdurend tegen elkaar.
● Spanning bouwt zich langzaam op: de Nazca-plaat schuift enkele centimeters per jaar onder
Zuid-Amerika. Door wrijving 'haken' de platen vast, waardoor spanning zich ophoopt.
● De aardbeving is het moment van ontlading: zodra de opgebouwde spanning de
wrijvingskracht overwint, schiet de plaat schoksgewijs verder — dat is de aardbeving.
● Er is dus geen vast seizoen of moment: het is een kwestie van drukopbouw en plotselinge,
onregelmatige ontlading.
Verband met de Atacamawoestijn
De aardbevingen zelf veroorzaken de woestijn niet, maar beide zijn gevolgen van dezelfde
subductiezone:
● Subductie van de Nazca-plaat zorgt zowel voor aardbevingen (vastlopen/loslaten van de
platen) als voor het opstuwen van de Andes tot een hoog gebergte.
● Regenschaduw-effect: doordat de Andes zo hoog zijn, houden ze vochtige lucht uit het
Amazonegebied (oosten) tegen. Aan de westkant (Atacama) valt daardoor nauwelijks
neerslag.
● Extra factor: de koude Humboldtstroom in de Stille Oceaan koelt de lucht af, wat
verdamping en neerslag verder beperkt.
Kortom: de Andes zijn de gemeenschappelijke schakel tussen de aardbevingen en de droogte van de
Atacama, al zijn het twee aparte gevolgen van dezelfde plaattektoniek.
, 2. Amazonebekken
Waar
Centraal tot noordelijk Zuid-Amerika, tussen de Andes (west) en de schildgebieden (oost).
Wat (kenmerken)
Oude, zeer vlakke laagvlakte (sedimentbekken). Bedekt met tropisch regenwoud. Het Amazone-
riviersysteem (grootste rivier ter wereld qua waterafvoer) stroomt hierdoorheen, gevoed door
zijrivieren vanuit zowel de Andes als de schildgebieden.
Waarom belangrijk om te kennen
● Kernvoorbeeld bij vragen over tropisch regenwoud, klimaatzones (equatoriaal klimaat),
ontbossing en biodiversiteit.
● De vlakke ligging verklaart waarom het gebied zo'n uitgestrekt, aaneengesloten rivier- en
regenwoudsysteem heeft kunnen vormen.
● Vaak onderwerp bij vragen over klimaatverandering en koolstofopslag (Amazone als 'longen
van de aarde').
Is het een laagvlakte?
Ja. Een laagvlakte ligt zowel laag (dicht bij zeeniveau) als vlak (weinig hoogteverschil). Het
Amazonebekken voldoet aan beide voorwaarden:
● Laag: het grootste deel ligt onder 200 meter boven zeeniveau, delen zelfs onder de 100
meter — ondanks dat de rivier duizenden kilometers landinwaarts stroomt.
● Vlak: nauwelijks reliëf. Het is een sedimentbekken: een ondiepe kom die eeuwenlang is
opgevuld met sediment (zand, klei, verweringsmateriaal) van de Andes en de
schildgebieden.
Waarom is het zo vlak?
● Het bekken ligt ingeklemd tussen twee oude, stabiele schilden (Guiana- en Braziliaans schild)
en de jonge Andes.
● Miljoenen jaren sedimentatie hebben het reliëf opgevuld en afgevlakt.
● Geen actieve plaattektoniek middenin het bekken (in tegenstelling tot de Andes) → geen
kracht die het gebied omhoog stuwt.
Gevolg: het riviersysteem
● Door de vlakke ligging spreidt het water zich breed uit en meandert het langzaam.
● Enorm, vertakt netwerk van zijrivieren vanuit zowel de Andes als de schilden.
● Regelmatige overstromingen creëren moerassige, periodiek onder water staande gebieden
(várzea).
● Gigantische waterafvoer: meer dan de volgende zeven grootste rivieren ter wereld samen.
Klimaat
● Ligt vrijwel op de evenaar: het hele jaar veel zoninstraling, weinig temperatuurschommeling.
● Veel verdamping leidt tot dagelijkse regenbuien — typisch equatoriaal klimaat (Af-klimaat,
Köppen).
Samenvatting van de Andes, het Amazonebekken, het Braziliaans Schild en het geofactorenmodel
1. Andes
Waar
Langs de hele westkust van Zuid-Amerika, van Venezuela/Colombia in het noorden tot Kaap Hoorn in
het zuiden.
Wat (kenmerken)
Jong, hoog opgevouwen gebergte. Ontstaan doordat de oceanische Nazca-plaat onder de
continentale Zuid-Amerikaanse plaat schuift (subductie). Hierdoor: veel actieve vulkanen, regelmatig
aardbevingen, hoge scherpe pieken.
Waarom belangrijk om te kennen
● Verklaart plaatgrensverschijnselen (subductie, vulkanisme, aardbevingen) — vaak gevraagd
bij platentektoniek.
● Werkt als barrière voor wind en neerslag — cruciaal bij vragen over droogte/lijzijde (bijv. de
Atacamawoestijn, of regenschaduw-effecten elders).
● Bepaalt waar mensen wonen/landbouw bedrijven (hoogteligging beïnvloedt klimaatzones
op korte afstand — tierras climáticas).
Aardbevingen: wanneer en waarom
Aardbevingen ontstaan door de subductie van de Nazca-plaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat. Dit
gebeurt niet op vaste tijdstippen, maar continu — de platen drukken voortdurend tegen elkaar.
● Spanning bouwt zich langzaam op: de Nazca-plaat schuift enkele centimeters per jaar onder
Zuid-Amerika. Door wrijving 'haken' de platen vast, waardoor spanning zich ophoopt.
● De aardbeving is het moment van ontlading: zodra de opgebouwde spanning de
wrijvingskracht overwint, schiet de plaat schoksgewijs verder — dat is de aardbeving.
● Er is dus geen vast seizoen of moment: het is een kwestie van drukopbouw en plotselinge,
onregelmatige ontlading.
Verband met de Atacamawoestijn
De aardbevingen zelf veroorzaken de woestijn niet, maar beide zijn gevolgen van dezelfde
subductiezone:
● Subductie van de Nazca-plaat zorgt zowel voor aardbevingen (vastlopen/loslaten van de
platen) als voor het opstuwen van de Andes tot een hoog gebergte.
● Regenschaduw-effect: doordat de Andes zo hoog zijn, houden ze vochtige lucht uit het
Amazonegebied (oosten) tegen. Aan de westkant (Atacama) valt daardoor nauwelijks
neerslag.
● Extra factor: de koude Humboldtstroom in de Stille Oceaan koelt de lucht af, wat
verdamping en neerslag verder beperkt.
Kortom: de Andes zijn de gemeenschappelijke schakel tussen de aardbevingen en de droogte van de
Atacama, al zijn het twee aparte gevolgen van dezelfde plaattektoniek.
, 2. Amazonebekken
Waar
Centraal tot noordelijk Zuid-Amerika, tussen de Andes (west) en de schildgebieden (oost).
Wat (kenmerken)
Oude, zeer vlakke laagvlakte (sedimentbekken). Bedekt met tropisch regenwoud. Het Amazone-
riviersysteem (grootste rivier ter wereld qua waterafvoer) stroomt hierdoorheen, gevoed door
zijrivieren vanuit zowel de Andes als de schildgebieden.
Waarom belangrijk om te kennen
● Kernvoorbeeld bij vragen over tropisch regenwoud, klimaatzones (equatoriaal klimaat),
ontbossing en biodiversiteit.
● De vlakke ligging verklaart waarom het gebied zo'n uitgestrekt, aaneengesloten rivier- en
regenwoudsysteem heeft kunnen vormen.
● Vaak onderwerp bij vragen over klimaatverandering en koolstofopslag (Amazone als 'longen
van de aarde').
Is het een laagvlakte?
Ja. Een laagvlakte ligt zowel laag (dicht bij zeeniveau) als vlak (weinig hoogteverschil). Het
Amazonebekken voldoet aan beide voorwaarden:
● Laag: het grootste deel ligt onder 200 meter boven zeeniveau, delen zelfs onder de 100
meter — ondanks dat de rivier duizenden kilometers landinwaarts stroomt.
● Vlak: nauwelijks reliëf. Het is een sedimentbekken: een ondiepe kom die eeuwenlang is
opgevuld met sediment (zand, klei, verweringsmateriaal) van de Andes en de
schildgebieden.
Waarom is het zo vlak?
● Het bekken ligt ingeklemd tussen twee oude, stabiele schilden (Guiana- en Braziliaans schild)
en de jonge Andes.
● Miljoenen jaren sedimentatie hebben het reliëf opgevuld en afgevlakt.
● Geen actieve plaattektoniek middenin het bekken (in tegenstelling tot de Andes) → geen
kracht die het gebied omhoog stuwt.
Gevolg: het riviersysteem
● Door de vlakke ligging spreidt het water zich breed uit en meandert het langzaam.
● Enorm, vertakt netwerk van zijrivieren vanuit zowel de Andes als de schilden.
● Regelmatige overstromingen creëren moerassige, periodiek onder water staande gebieden
(várzea).
● Gigantische waterafvoer: meer dan de volgende zeven grootste rivieren ter wereld samen.
Klimaat
● Ligt vrijwel op de evenaar: het hele jaar veel zoninstraling, weinig temperatuurschommeling.
● Veel verdamping leidt tot dagelijkse regenbuien — typisch equatoriaal klimaat (Af-klimaat,
Köppen).
