H OORCOLLEGE 1, WAT IS RECHTSFILOSOFIE?
Rechtsfilosofie is het systematisch en kritisch nadenken over het recht. Het onderzoekt bijvoorbeeld wat
recht is, waarom regels gelden, welke waarden aan het recht ten grondslag liggen en hoe
rechtvaardigheid moet worden begrepen. In die zin vertoont rechtsfilosofie veel overeenkomsten met
juridisch denken, maar gaat zij een stap verder door de fundamenten en uitgangspunten van het recht
kritisch te bevragen. Rechtsfilosofie heeft als enig doel om inzicht te krijgen (fundamenteel). Het is niet de
bedoeling om zomaar wat te roepen, maar om gestructureerd te werken (systematisch). Je dient kritisch
te zijn, dus niet alles zomaar aannemen, maar juist alles in twijfel trekken. Onderwerpen kunnen zijn:
De taken van een rechtsfilosofie zijn analyses:
- Conceptuele analyse: Het verhelderen van de begrippen. Het geeft een bepaalde definitie van het
recht en gaat over wat iets is. Bijvoorbeeld wat is burgerschap? Het gaat dus om het zoeken van
een definitie en het bepaalt de essentiële kenmerken van iets. Hoe is het recht op dit moment?
- Normatieve analyse: Het gaat om de vraag of bepaalde wetgeving rechtvaardig is. Het geeft een
waardeoordeel over hoe is zou moeten zijn. Wat is goed burgerschap? Het vraagt naar de
voorwaarden voor het onderscheid tussen goed en slecht.
HOORCOLLEGE 2, NATUURRECHT EN RECHTSPOSITIVISME
Westerse filosofie en de Griekse oudheid
Drie filosofen met allemaal een hele kritische manier van denken:
- ARISTOTELES: Filosofie is systematisch, baseer je op waarneming. Aristoteles zegt dat filosofie de
enige kennis is die vrij is, je probeert na te denken over onderwerpen en hier meer inzicht over te
krijgen. Er is geen goed of fout, je mag je eigen mening erover hebben. De manier waarop je
nadenkt is heel gestructureerd en systematisch. Het is belangrijk om kennis te vergaren over de
werkelijkheid, door je te baseren op waarneming. Kijken naar de wereld, hoe die eruitziet.
- SOCRATES: Dialectiek en vroedvrouwtechniek. Socrates is van de drie rechtsfilosofen de meeste
kritische, hij is dan ook tot de dood veroordeeld. Socrates begint gesprekken met mensen en
vraagt hierbij steeds door. Hij ondervraagt steeds en hij geeft steeds tegenargumenten. Het doel
is om een inzicht te krijgen. Het is de bedoeling om je aan te zetten tot nadenken op jouw eigen
visie, daardoor moet je er zelf ook over nadenken. Je weet volgens Socrates dan niet zoveel als je
denkt dat je weet. Het gaat om het stellen van vragen en het geven van antwoorden. Je moet zelf
heel erg doordenken op de antwoorden die je geeft.
- PLATO: Ideeënleer, ideeën hebben over een eigen afzonderlijke werkelijkheid. Plato zegt dat we
in een wereld leven, maar dat de wereld waarin wij zijn een onvolmaakte wereld is. De laptop
waar je nu naar kijkt bestaat alleen in jouw wereld. Er zouden hogere ideeën zijn, die staan los
van de fysieke wereld waar wij ons in bevinden. Alles in onze zintuigelijke werkelijkheid, is niet
perfect. Onze wereld is niet volmaakt, niet perfect. Het beeld van je laptop is niet perfect. Alles
wat wij zien in onze wereld is niet perfect. Als je wil weten wat een perfecte laptop is dan moet je
naar de hogere perfecte idee van een laptop. Alles in onze wereld is een afspiegeling van de
hogere wereld. Met de laptop waar je nu naar kijkt proberen we zo goed mogelijk in de buurt te
komen van de hogere ideeënwereld, maar dat zou ons nooit lukken. Onze wereld is gebrekkig, als
je wil weten hoe het goede leven eruitziet of een goede wet, dan je moet kijken naar het hogere
idee van rechtvaardigheid. Het is onze wereld vs. hogere wereld.
- ANTIGONE, de tragedie/het verhaal
1
,Het verhaal van Antigone gaat over een burgeroorlog in Thebe, het gaat om twee zonen van de koning.
Tussen deze zonen was een conflict, dit eindigde in een duel en ze doden elkaar. Volgens koning Creon
zou Polyneikes een landsverrader zijn en daarom zou hij onbegraven moeten blijven. Vroeger gezien was
dit een erge straf, het zou namelijk betekenen dat je niet naar het hiernamaals zou gaan. De koning
probeerde hiermee een signaal af te geven/af te schrikken, het gaf een groot signaal af.
Antigone is de zus van Polyneikes, zij had een dilemma. De koning gaf het bevel dat haar broer niet
begraven mocht worden. Als je niet begraven werd, kon je niet naar de hemel. Antigone twijfelde om aan
het bevel gehoor te geven of dat ze hem toch zou begraven zodat hij dan naar de hemel kon. Het dilemma
was tussen het recht of de goddelijke regel. Ze koos om hem toch te begraven, ze deed een beroep op het
goddelijke recht, ze zei dat deze belangrijk waren om te volgen. Ze zei als de wetten van de koning niet in
overeenstemming zijn met de hogere regels (natuurrecht) dan hoef je die regels ook niet te gehoorzamen.
Ze schendt de wet om gehoor te geven aan hoger recht.
Onrechtvaardig recht = geen recht. Antigone houdt zich vast aan het natuurrecht, hogere regels zijn
belangrijker dan de regels van de koning. Het recht moet rechtvaardigt zijn, is dat niet zo? Dan hoef je er
geen gehoor aan te geven. Het bevel van de koning is positief gelden recht, recht zoals het geldt in een
bepaald land. Het gaat om het recht, daar moet je gehoor aan geven. De goddelijke regel = natuurrecht
Natuurrecht en Rechtspositivisme
- Natuurrecht (gegeven door natuur, God, menselijke reden)
Maakt onderscheid tussen het recht zoals het is en zoals het zou moeten zijn. Menselijke rechten moeten
altijd het hogere natuurrecht volgen. In het natuurrecht moet je onderscheid maken tussen de wetten die
wij kennen en het hogere natuurrecht. Natuurlijke wetten staan boven onze wetten. Je kan het zien als
onderdeel van rechtvaardigheid, ze laten zien hoe rechtvaardigheid eruit zou moeten zijn. Alleen een
rechtvaardige wet, is een wet. Recht en moraal/rechtvaardigheid zijn met elkaar verbonden/verweven.
Onrechtvaardige wetten kunnen niet worden gezien als recht/wet en hoeven ook niet nageleefd te
worden.
- Rechtspositivisme
Tegenovergestelde van natuurrecht. Je krijgt het niet van natuur omdat je mens bent. Het recht wordt
gemaakt door mensen, alles kan een recht zijn als het maar via de juiste procedure wordt gemaakt. Er is
onderscheid tussen recht zoals dat is en de vraag of je het moet gehoorzamen. Recht en moraal zijn
gescheiden in het rechtspositivisme, er is geen noodzakelijk verband tussen recht en moraal.
Onrechtmatige wetten zijn een mening, je moet je er wel gewoon aan houden. Een onrechtmatige wet is
ook een wet. Bijv. Wat is het recht? = rechtspositivisme. Een tweede vraag, los daarvan, moet je het recht
gehoorzamen? Als de wet is gemaakt door de overheid heeft het de status van wet. Bij natuurrecht is het
niet zo als het onrechtvaardig is. Bij rechtspositivisme geldt het als een wet, ongeacht of je vindt dat je dat
moet opvolgen ja of nee. Een rechtspositivist aanvaard dat rechtsgeldige wetten soms onrechtvaardig zijn.
Dat je het recht onrechtvaardig vindt, betekent niet dat het zijn rechtsgeldigheid verliest en dat je het
daarom niet meer hoeft op te volgen. Als wetten volgens de regels zijn gesteld, dan zijn ze dus
2
, rechtsgeldig. Onrechtvaardigde wetten kunnen rechtsgeldige wetten zijn. Rechtvaardigheid is geen
essentieel element van de definitie van een wet.
- Koning Creon (verhaal Antigone) en het rechtspositivisme
Antigone heeft beroep gedaan op hoger recht, en haar broer toch begraven. Ze heeft geen gehoor
gegeven aan het bevel van koning Creon. Hij vond dat als iets geldend is als recht, je je daaraan moet
houden. Als het positief recht is (gemaakt door de overheid) dan moet je dat gewoon opvolgen. Creon lijkt
op het rechtspositivisme, er wordt een onderscheid gemaakt tussen het recht en moraal. Creon hecht
veel waarde aan het positieve recht, wetten van de overheid, een bevel is een bevel. Het positieve recht
moet opgevolgd worden, daarom is hij een aanhanger van het rechtspositivisme. Creon zegt dat Antigone
het recht niet heeft gehoorzaamd, en heeft haar tot de dood veroordeeld. Want wet is wet.
- De film over Antigone
Hier worden de hogere wetten van de Goden benadrukt door Sophokles als zijn rechtvaardigheid, die
worden belangrijker geacht dan het positieve recht (gemaakt door de overheid). Een familie is gevlucht,
en probeert ergens anders een nieuw leven op te bouwen. De ouders van het meisje Antigone zijn er niet
meer, ze is opgevoed door haar oma samen met haar broers. Een van haar broers was betrokken bij een
criminele bende, de ander is daardoor gedood door politiegeweld. Ze wilde haar broer redden die
opgepakt was, ze kwam op voor haar broer en wilde hem helpen. De hogere wetten zijn belangrijker dan
het positieve recht, welke ze schendt voor haar broer om uitzetting te voorkomen. Natuurrecht is hoe de
wereld zou moeten zijn. Onrechtvaardige wetten zijn niet alleen slechte wetten, maar eigenlijk helemaal
geen wetten. Antigone is ervan overtuigd dat goddelijke wetten belangrijker zijn dan menselijke wetten.
HOORCOLLEGE 3, NATUURRECHT
- ARISTOTELES
Er zijn verschillende oorzaken voor hoe dingen zijn zoals ze zijn. Zoals de materiele oorzaak, het materiaal
waarop het object is samengesteld, bijv. een houten picknick tafel. Het gaat om het hout, het materiaal is
dan hout. Er zijn ook formele oorzaken, dus bij de picknicktafel kan je je een voorstelling maken van hoe
de vorm eruitziet, dus met twee bankjes aan de zijkant. Het gaat om de specifieke vorm of structuur die
een object zijn identiteit geeft. Daarnaast de bewerkende oorzaak, is degene die het maakt, de
bouwmarkt. De maker of de kracht die verantwoordelijk is voor de totstandkoming van het object. Tot
slot de finale oorzaak is het doel van het object, het picknicken aan de tafel en eraan eten.
- THOMAS VAN AQUINO
Hij is aanhanger van de scholastiek en de dialectische methode. Zijn belangrijkste werk is de Summa
Theologiae, daaruit blijkt dat alles een doel heeft en dat daar dan ook voor gebruikt moet worden. De
picknick tafel is om eraan eten en picknicken. Alles heeft in het leven een doel en alles moet je gebruiken
waarvoor het is gemaakt. Hij had een mening over welke wetten geldig zijn. Als iets een geldige wet is, is
het dan een wet waaraan je je moet houden?
Punt 1, Eeuwige wet – goddelijke plan, natuurwetten die worden gemaakt door god. Alle andere wetten
komen voort uit god.
3
Rechtsfilosofie is het systematisch en kritisch nadenken over het recht. Het onderzoekt bijvoorbeeld wat
recht is, waarom regels gelden, welke waarden aan het recht ten grondslag liggen en hoe
rechtvaardigheid moet worden begrepen. In die zin vertoont rechtsfilosofie veel overeenkomsten met
juridisch denken, maar gaat zij een stap verder door de fundamenten en uitgangspunten van het recht
kritisch te bevragen. Rechtsfilosofie heeft als enig doel om inzicht te krijgen (fundamenteel). Het is niet de
bedoeling om zomaar wat te roepen, maar om gestructureerd te werken (systematisch). Je dient kritisch
te zijn, dus niet alles zomaar aannemen, maar juist alles in twijfel trekken. Onderwerpen kunnen zijn:
De taken van een rechtsfilosofie zijn analyses:
- Conceptuele analyse: Het verhelderen van de begrippen. Het geeft een bepaalde definitie van het
recht en gaat over wat iets is. Bijvoorbeeld wat is burgerschap? Het gaat dus om het zoeken van
een definitie en het bepaalt de essentiële kenmerken van iets. Hoe is het recht op dit moment?
- Normatieve analyse: Het gaat om de vraag of bepaalde wetgeving rechtvaardig is. Het geeft een
waardeoordeel over hoe is zou moeten zijn. Wat is goed burgerschap? Het vraagt naar de
voorwaarden voor het onderscheid tussen goed en slecht.
HOORCOLLEGE 2, NATUURRECHT EN RECHTSPOSITIVISME
Westerse filosofie en de Griekse oudheid
Drie filosofen met allemaal een hele kritische manier van denken:
- ARISTOTELES: Filosofie is systematisch, baseer je op waarneming. Aristoteles zegt dat filosofie de
enige kennis is die vrij is, je probeert na te denken over onderwerpen en hier meer inzicht over te
krijgen. Er is geen goed of fout, je mag je eigen mening erover hebben. De manier waarop je
nadenkt is heel gestructureerd en systematisch. Het is belangrijk om kennis te vergaren over de
werkelijkheid, door je te baseren op waarneming. Kijken naar de wereld, hoe die eruitziet.
- SOCRATES: Dialectiek en vroedvrouwtechniek. Socrates is van de drie rechtsfilosofen de meeste
kritische, hij is dan ook tot de dood veroordeeld. Socrates begint gesprekken met mensen en
vraagt hierbij steeds door. Hij ondervraagt steeds en hij geeft steeds tegenargumenten. Het doel
is om een inzicht te krijgen. Het is de bedoeling om je aan te zetten tot nadenken op jouw eigen
visie, daardoor moet je er zelf ook over nadenken. Je weet volgens Socrates dan niet zoveel als je
denkt dat je weet. Het gaat om het stellen van vragen en het geven van antwoorden. Je moet zelf
heel erg doordenken op de antwoorden die je geeft.
- PLATO: Ideeënleer, ideeën hebben over een eigen afzonderlijke werkelijkheid. Plato zegt dat we
in een wereld leven, maar dat de wereld waarin wij zijn een onvolmaakte wereld is. De laptop
waar je nu naar kijkt bestaat alleen in jouw wereld. Er zouden hogere ideeën zijn, die staan los
van de fysieke wereld waar wij ons in bevinden. Alles in onze zintuigelijke werkelijkheid, is niet
perfect. Onze wereld is niet volmaakt, niet perfect. Het beeld van je laptop is niet perfect. Alles
wat wij zien in onze wereld is niet perfect. Als je wil weten wat een perfecte laptop is dan moet je
naar de hogere perfecte idee van een laptop. Alles in onze wereld is een afspiegeling van de
hogere wereld. Met de laptop waar je nu naar kijkt proberen we zo goed mogelijk in de buurt te
komen van de hogere ideeënwereld, maar dat zou ons nooit lukken. Onze wereld is gebrekkig, als
je wil weten hoe het goede leven eruitziet of een goede wet, dan je moet kijken naar het hogere
idee van rechtvaardigheid. Het is onze wereld vs. hogere wereld.
- ANTIGONE, de tragedie/het verhaal
1
,Het verhaal van Antigone gaat over een burgeroorlog in Thebe, het gaat om twee zonen van de koning.
Tussen deze zonen was een conflict, dit eindigde in een duel en ze doden elkaar. Volgens koning Creon
zou Polyneikes een landsverrader zijn en daarom zou hij onbegraven moeten blijven. Vroeger gezien was
dit een erge straf, het zou namelijk betekenen dat je niet naar het hiernamaals zou gaan. De koning
probeerde hiermee een signaal af te geven/af te schrikken, het gaf een groot signaal af.
Antigone is de zus van Polyneikes, zij had een dilemma. De koning gaf het bevel dat haar broer niet
begraven mocht worden. Als je niet begraven werd, kon je niet naar de hemel. Antigone twijfelde om aan
het bevel gehoor te geven of dat ze hem toch zou begraven zodat hij dan naar de hemel kon. Het dilemma
was tussen het recht of de goddelijke regel. Ze koos om hem toch te begraven, ze deed een beroep op het
goddelijke recht, ze zei dat deze belangrijk waren om te volgen. Ze zei als de wetten van de koning niet in
overeenstemming zijn met de hogere regels (natuurrecht) dan hoef je die regels ook niet te gehoorzamen.
Ze schendt de wet om gehoor te geven aan hoger recht.
Onrechtvaardig recht = geen recht. Antigone houdt zich vast aan het natuurrecht, hogere regels zijn
belangrijker dan de regels van de koning. Het recht moet rechtvaardigt zijn, is dat niet zo? Dan hoef je er
geen gehoor aan te geven. Het bevel van de koning is positief gelden recht, recht zoals het geldt in een
bepaald land. Het gaat om het recht, daar moet je gehoor aan geven. De goddelijke regel = natuurrecht
Natuurrecht en Rechtspositivisme
- Natuurrecht (gegeven door natuur, God, menselijke reden)
Maakt onderscheid tussen het recht zoals het is en zoals het zou moeten zijn. Menselijke rechten moeten
altijd het hogere natuurrecht volgen. In het natuurrecht moet je onderscheid maken tussen de wetten die
wij kennen en het hogere natuurrecht. Natuurlijke wetten staan boven onze wetten. Je kan het zien als
onderdeel van rechtvaardigheid, ze laten zien hoe rechtvaardigheid eruit zou moeten zijn. Alleen een
rechtvaardige wet, is een wet. Recht en moraal/rechtvaardigheid zijn met elkaar verbonden/verweven.
Onrechtvaardige wetten kunnen niet worden gezien als recht/wet en hoeven ook niet nageleefd te
worden.
- Rechtspositivisme
Tegenovergestelde van natuurrecht. Je krijgt het niet van natuur omdat je mens bent. Het recht wordt
gemaakt door mensen, alles kan een recht zijn als het maar via de juiste procedure wordt gemaakt. Er is
onderscheid tussen recht zoals dat is en de vraag of je het moet gehoorzamen. Recht en moraal zijn
gescheiden in het rechtspositivisme, er is geen noodzakelijk verband tussen recht en moraal.
Onrechtmatige wetten zijn een mening, je moet je er wel gewoon aan houden. Een onrechtmatige wet is
ook een wet. Bijv. Wat is het recht? = rechtspositivisme. Een tweede vraag, los daarvan, moet je het recht
gehoorzamen? Als de wet is gemaakt door de overheid heeft het de status van wet. Bij natuurrecht is het
niet zo als het onrechtvaardig is. Bij rechtspositivisme geldt het als een wet, ongeacht of je vindt dat je dat
moet opvolgen ja of nee. Een rechtspositivist aanvaard dat rechtsgeldige wetten soms onrechtvaardig zijn.
Dat je het recht onrechtvaardig vindt, betekent niet dat het zijn rechtsgeldigheid verliest en dat je het
daarom niet meer hoeft op te volgen. Als wetten volgens de regels zijn gesteld, dan zijn ze dus
2
, rechtsgeldig. Onrechtvaardigde wetten kunnen rechtsgeldige wetten zijn. Rechtvaardigheid is geen
essentieel element van de definitie van een wet.
- Koning Creon (verhaal Antigone) en het rechtspositivisme
Antigone heeft beroep gedaan op hoger recht, en haar broer toch begraven. Ze heeft geen gehoor
gegeven aan het bevel van koning Creon. Hij vond dat als iets geldend is als recht, je je daaraan moet
houden. Als het positief recht is (gemaakt door de overheid) dan moet je dat gewoon opvolgen. Creon lijkt
op het rechtspositivisme, er wordt een onderscheid gemaakt tussen het recht en moraal. Creon hecht
veel waarde aan het positieve recht, wetten van de overheid, een bevel is een bevel. Het positieve recht
moet opgevolgd worden, daarom is hij een aanhanger van het rechtspositivisme. Creon zegt dat Antigone
het recht niet heeft gehoorzaamd, en heeft haar tot de dood veroordeeld. Want wet is wet.
- De film over Antigone
Hier worden de hogere wetten van de Goden benadrukt door Sophokles als zijn rechtvaardigheid, die
worden belangrijker geacht dan het positieve recht (gemaakt door de overheid). Een familie is gevlucht,
en probeert ergens anders een nieuw leven op te bouwen. De ouders van het meisje Antigone zijn er niet
meer, ze is opgevoed door haar oma samen met haar broers. Een van haar broers was betrokken bij een
criminele bende, de ander is daardoor gedood door politiegeweld. Ze wilde haar broer redden die
opgepakt was, ze kwam op voor haar broer en wilde hem helpen. De hogere wetten zijn belangrijker dan
het positieve recht, welke ze schendt voor haar broer om uitzetting te voorkomen. Natuurrecht is hoe de
wereld zou moeten zijn. Onrechtvaardige wetten zijn niet alleen slechte wetten, maar eigenlijk helemaal
geen wetten. Antigone is ervan overtuigd dat goddelijke wetten belangrijker zijn dan menselijke wetten.
HOORCOLLEGE 3, NATUURRECHT
- ARISTOTELES
Er zijn verschillende oorzaken voor hoe dingen zijn zoals ze zijn. Zoals de materiele oorzaak, het materiaal
waarop het object is samengesteld, bijv. een houten picknick tafel. Het gaat om het hout, het materiaal is
dan hout. Er zijn ook formele oorzaken, dus bij de picknicktafel kan je je een voorstelling maken van hoe
de vorm eruitziet, dus met twee bankjes aan de zijkant. Het gaat om de specifieke vorm of structuur die
een object zijn identiteit geeft. Daarnaast de bewerkende oorzaak, is degene die het maakt, de
bouwmarkt. De maker of de kracht die verantwoordelijk is voor de totstandkoming van het object. Tot
slot de finale oorzaak is het doel van het object, het picknicken aan de tafel en eraan eten.
- THOMAS VAN AQUINO
Hij is aanhanger van de scholastiek en de dialectische methode. Zijn belangrijkste werk is de Summa
Theologiae, daaruit blijkt dat alles een doel heeft en dat daar dan ook voor gebruikt moet worden. De
picknick tafel is om eraan eten en picknicken. Alles heeft in het leven een doel en alles moet je gebruiken
waarvoor het is gemaakt. Hij had een mening over welke wetten geldig zijn. Als iets een geldige wet is, is
het dan een wet waaraan je je moet houden?
Punt 1, Eeuwige wet – goddelijke plan, natuurwetten die worden gemaakt door god. Alle andere wetten
komen voort uit god.
3
